Бағалы қағаздар нарығы

Мазмұны

Кіріспе

Зерттеу тақырыбының  өзектілігі. Институционалды инвесторлар жүйесінің өзектілігі бір жағынан халық өзі тапқан табыстарын сенімді және табысты жерлерге орналастыруға қызығушылық танытуымен, екінші жағынан кәсіпорындардың сырттай мемлекеттік емес қаржыға қажеттілігінің өсуімен анықталады. Институционалды инвесторлар негізгі делдалдардың рөлін атқарады, яғни ұсақ инвесторлардың қаражаттарын жинақтау, инвестицияны кәсіби басқарумен қамтамасыз ету, тәуекелді әртараптандыру, кәсіпорындарды қаржымен қамтамасыз ету, кең массалық инвесторларға бағалы қағаздармен тікелей емес, жанама түрде иемденуге мүмкіндік беру қызметтерімен айналысады.

Бүгінгі таңда сыртқы шетелдік қарыз алудың шектеулілігі  салдарынан ҚР-ның банк жүйесінің даму қарқыны төмендеуде. Сондықтан екінші деңгейдегі банктер қарызданудың ішкі нарығына, сондай-ақ неғұрлым көп мөлшерде институционалды инвесторларды тарту үшін өзінің өнімдерін кеңейтуге және жақсартуға үлкен көңіл бөлуде. Осыған орай, ағымдағы нарықтық үрдістерді қолдау мақсатында институционалды инвесторлардың қызметін кеңейту қажеттілігі туып отыр.

Жеке капиталды инвестициялаудың жаңа мүмкіншіліктерінің пайда болуына  байланысты елдің қор нарығының даму қарқыны, сонымен қатар қаржы құралдарының жаңа түрлерінің пайда болуымен байланысты Үкіметтің «Қазақстан Республикасы халқының инвестициялық мәдениетін және қаржылық сауаттылығын дамыту бағдарламасы» қабылданғанын айта кеткен жөн. Бұл бағдарламаның басты мақсаты елдің экономикалық өсуі үшін халық жинағын тартуды қамтамасыз ету және инвестициялық белсенділігін жоғарылату болып табылады.

Бүгінгі таңда қолма-қол  ақшаны үйде немесе банк депозиттеріне  орналастыру, сонымен қатар жылжымайтын  мүлікке инвестициялаудан басқа Казақстан қаржы нарығы уақытша бос ақша ресурстарын орналастырудың жаңа балама әдісін, яғни институционалды инвесторлардың қызметін ұсынып отыр. Бірақ институционалды инвесторлардың барлығына ортақ жалпы мәселе институционалды инвесторлардың инвестициялық қызметін басқару жүйесінің жеткіліксіз дамуы. Инвестиция тартушы құралдардың жеткіліксіздігі институционалды инвесторлар активтерінің табыстылығының төмендеуін күшейте түсті. Бұны екі фактормен байланыстыруға болады: депозиттер мен барлық бағалы қағаздар категорияларына қатысты табыстылықтың жалпы төмендеуі және соңғы жылдар аралығында АҚШ долларына қатысты теңгенің девальвациясы. Бағалы қағаздар нарығында табиғаты жағынан нарықтық болып табылмайтын келісімдер де бар. Бұл өз кезегінде институционалды инвесторлардың инвестициялық портфелінің нақты табыстылығын анықтауда кері әсер етеді. бағалы қағаздар нарығы толығымен қалай дамуы керек екендігі туралы бір байламға келу үшін және оны ұйымдастыру мен қызметтерін жүзеге асырудың жеке аспектілері бойынша ортақ келісімге қол жеткізу үшін нарықты кешенді түрде зерттеу қажет. Ол үшін бағалы қағаздар нарығын ұйымдастырудың теориялық негіздері мен әдістерін, сонымен қатар оны реттеудің мәселелерін талдау керек, соның нәтижесінен бағалы қағаздар нарығының тұжырымдамасын жасап шығаруға және оның нақты үлгісін таңдап алуға болады. Сонымен бірге бір жағынан, бос ақша қаражаттарының айтарлықтай бөлігі Қазақстан азаматтарында, екінші жағынан, осы қаражатқа экономиканың өндірістік секторының мұқтаж болуы шағын салымшылардың өз қаражаттарын ұжымдық инвестициялау институттарына тартудың тиімді тәсілдерін іздестіруді талап етеді. Мұндай жағдай салымның сақталу кепілдігі және институцоналды инвесторлар қызметінде дағдарысты болдырмау сияқты тәсілдермен салымшыларды тиімді қорғау жүйесін құруды қажет етеді. Қазіргі кезде бағалы қағаздар нарығында тепе-теңдік сақталмауы, бағалы қағаздар нарығының қатысушыларының негізгі тобы болып табылатын жеке инвесторлардың құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы жиі кездесіп отыр.

бағалы қағаздар нарығында институционалды инвесторлардың қызметін жетілдіру жолдарын іздеу, зерттеу маңызды рөл атқарады, себебі келешекте осы бағыт экономикаға инвестициялық ресурстарды тартудың ең шешуші көзіне айналмақ. Жоғарыда айтылған мәселелердің өзектілігі осы дипломдық жұмыстың тақырыбын таңдауға негіз болды

Институционалды инвесторлардың қызметін дамытуды жандандырудың аса маңыздылығы мен объективті қажеттілігі, олардың үлгілері нарықтық шаруашылыққа және халықаралық стандарттарға сәйкес келтірілуі – дипломдық жұмыс тақырыбын, оның мақсатын, мәселелерін және зерттеу бағытын айқындауға септігін тигізді.

Дипломдық жұмыстың мақсаты мемлекеттің тұрақты экономикалық өсуін қамтамасыз ету үшiн институционалды инвесторлардың бағалы қағаздар нарығындағы қызметтерінің теориялық-әдістемелік, тәжірибелік жақтарын зерттеу және олардың даму болашағын анықтау.

Дипломдық жұмыстың мақсатынан туындайтын негізгі міндеттер:

• институционалды инвесторлардың қызметтерінің теориялық аспектілерін зерттеу;
• институционалды инвесторлардың қызметтерін заңдық негізде қарастыру;
• институционалды инвесторлар ерекшелігінің әлемдік тәжірибесін зерттеу және пайдаланудың мүмкін жақтарын анықтау;
• Қазақстан Республикасы институционалды инвесторларының ағымдық жағдайын талдау;
• институционалды инвесторлардың инвестициялық портфелінің моделін құру;
• институционалды инвесторлардың қызметін республикада дамыту жағдайларын және олардың жетілдіру жолдарын анықтау.

Зерттеу пәні ретінде институционалды инвесторлардың портфельдік  инвестициялауды жүзеге асыру үдерісінде пайда болатын экономикалық қатынастар жиынтығы  алынды.

Зерттеу объектісі Қазақстан Республикасындағы институционалды инвесторлар болып табылады.

Дипломдық жұмыс құрылымы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік негізі. Зерттеу барысында әлемдік экономикалық ғылым классиктерінің еңбектері, отандық және шетелдік ғалымдардың, экономистердің монографиялары мен баспасөз мақалалары, қатынастарды реттейтін заңнамалық және нормативтік-құқықтық, статистикалық құжаттар қолданылды. Жұмысты жазу барысында Қазақстан Республикасының институционалды инвесторлар қызметін реттейтін Заңдары мен басқа да нормативтік-құқықтық актілер, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары, Жолдаулары, ҚР Үкіметінің қаулылары, ресей және отандық оқу әдебиеттері, Қазақстан Республикасы  Ұлттық банкінің, әр түрлі деңгейлердегі конференциялардың материалдары, журналдар, сондай-ақ республикалық статистикалық талдау негізінде алынған талдамалық зерттеу материалдары  пайдаланылды.

Бағалы қағаздар нарығы басқа нарықтардан өзінің айрықша  тауарымен өзгешеленеді. Ол өзгеше тауар – бағалы қағаздар. Олар, біріншіден, меншік белгісі, екіншіден, қарыз міндеттемесі, яғни олар бойынша табыс алу құқығы және табыс төлеу міндеттемесі пайда болады. Бұл тауарды өз құны аз болса да, өте жоғары нарықтық бағамен сатуға болады. Бағалы қағаздардың көрсетілген құны (номиналы) өте төмен болғанымен, мысалы, ол өндіріске жұмсалған нақты капиталдың белгілі-бір мөлшерін көрсетеді. Егер бағалы қағаздарға нарықтық сұраныс оның ұсынысынан жоғары болса, онда оның бағасы көрсетілген құннан (номиналынан) жоғары болады (керісінше де болуы мүмкін). Бұндай нарықтық бағаның номиналдан ауытқуы, бағалы қағаздардың «жалған капитал» екенін көрсетеді.

Жалған капитал –  нақты капиталдың қағаз белгісі, яғни өндірістік капиталдың оқшауланып шыққан бір бөлігі (сауда, қарыз капиталдары).

Бағалы қағаздар ақша капиталының немесе басқа материалды құндылықтардың орнына жүретін «символы»  болғандықтан оны «қордың құндылықтары» деп те атайды. Сонымен қатар, бағалы қағаздар «қор инструменті немесе құралы» болып та есептеледі. Себебі тек сол құралды пайдаланып, нақты құндылықтарға қол жеткізуге немесе сол құндылықтар бір субъектіден екіншіге ауысуына болады. Сонымен бағалы қағаздар нарығы - капитал нарығының, яғни ақша және басқа материалдық құндылықтардың нақты қызметінің көрінісі [9].

Бағалы қағаздар нарығының  мақсаты – қаржы ресурстарын  шоғырландыру және оларды нарыққа қатысушылардың әртүрлі операциялары арқылы қайта бөлу, яғни уақытша бос ақша қаражатының бағалы қағаздардың инвесторларынан эмитенттеріне ауысуына делдалдық ету. Осы мақсатқа жету үшін бағалы қағаздар нарығы мына міндеттерді жүзеге асырады:

• инвестициялау үшін уақытша бос қаржы ресурстарын тарту;
• әлемдік стандартқа сай нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыру;
• екінші нарықты дамыту;
• маркетингтік зерттеулерді күшейту;
• мүліктік қатынастарды өзгерту;
• басқару жүйесін және нарықтық механизмді жетілдіру;
• мемлекеттік реттеу негізінде қор капиталын нақты бақылауды қамтамасыз ету;
• инвестициялық қауіпті азайту;
• портфельдік стратегияны қалыптастыру;
• баға белгілеуді дамыту;
• дамудың бағытын болжамдау.

Аталған міндеттерді  жүзеге асыруда бағалы қағаздар нарығы көптеген қызмет түрін атқарады. Оларды шартты түрде екі топқа бөлуге болады. Біріншісі, жалпы нарықтық, яғни кез-келген нарыққа тән, екіншісі, ерекше, яғни осы нарықты басқа нарықтардан ажырататын қызметтер.

Жалпы нарықтық қызметтерге:

• коммерциялық, яғни осы нарықтағы операциялардан пайда табу;
• баға белгілеу, яғни нарықтық бағаларды қалыптастыру және олардың өзгеруін, қозғалысын қадағалау;
• ақпараттық, яғни нарыққа қатысушыларға қажетті ақпаратты жариялау;
• реттеу, яғни нарықтық сауда жүргізу, оған қатысу, қатысушылар арасында болған дауды шешу туралы Ереже шығару және бақылау органдарын құру қызметтері жатады.

Бағалы қағаздар нарығының  ерекше қызметтері:

• қайта бөлу, яғни бағалы қағаздардың айналысы арқылы кәсіпорындар, мемлекет және халық, сондай-ақ салалар мен аймақтар арасында ақша қаражатын қайта бөлу. Бұл қызмет мемлекеттік және муниципальдық бағалы қағаздарды шығару және оларды орналастыру есебінен мемлекеттік, облыстық және жергілікті бюджеттердің кемшілігін қаржыландыруда мемлекеттік органдардың кәсіпорындар мен халықтың бос қаражатын қайта бөлу арқылы жүзеге асырылады;
• баға және қаржы тәуекелдерін сақтандыру, яғни туынды бағалы қағаздарды – фьючерстік және опциондық шарттарды сақтандыру.

Бағалы қағаздар нарығы – нарықтық экономикада күтпеген кездейсоқ болатын процестердің реттеушісі. Бұл алдымен капиталды инвестициялау процесіне қатысты жүзеге асырылады. Капиталды инвестициялау деген күрделі қаржының капиталға мұқтаж өндіріс салаларына құйылуы, ал артық болған уақытта сол саладан қайта алынуы. Капиталдың бұндай айналыс механизмі мынадан түсінікті. Мысалы, кейбір тауарларға немесе қызмет түрлеріне сұраныс өссе, онда соған сәйкес бағасы да өседі. Демек, оларды өндіруден пайда да өседі, сондықтан басқа салалардың өніміне сұраныс азайып, олардың экономикалық тиімділігі кеміп, ондағы капитал өніміне сұраныс өсіп тұрған салаларға құйылады. Бағалы қағаздар осы механизмнің қызметін қамтамасыз ететін құрал. Олар уақытша бос капиталды сату-сатып алу арқылы тиімді өндіріске бағыттап отырады.

Нарықтық экономиканың тәжірибесінде  капитал ең алдымен қоғамға шын  мәнінде қажетті өндіріске орналасады. Нәтижесінде қоғамдық өндірістің ең үйлесімді құрылымы пайда болып, тапшылықсыз экономика қалыптасады. Қоғамдық өндіріс негізінен қоғамдық сұранысқа сай болады. Бұл өркендеген нарықтық экономиканың басты жетістігі. Біздің еліміздегі Мемлекеттік жоспарлау комитеті басқарған орталықтанған-жоспарлы экономика 70-жыл (1921-1991) бойы қоғамның зарарсыз өсуін қамтамасыз ете алмады. Ал нарықтық қатынастарды дамыту — қоғамдық экономиканың шарықтап өркендеуіне жеткізетіні ақиқат шындық.

Кәсіпорынның қосымша капиталға мұқтаждығы көптеген жағдайларға байланысты болады. Олардың бастылары - негізгі қорларды құру, ескі қорларды жаңарту және айналыс құралдарын толықтыру. Бұл мұқтаждықтар нарық конъюнктурасына тікелей байланысты. Ал конъюнктураның өзгеруі белгілі-бір уақыт арасында болып тұрады. Сондықтан кәсіпорын қажетті қаражатты белгілі-бір уақытта, яғни нарық конъюнктурасының өздеріне қолайлы кезінде алғаны жөн. Қазақстан Республикасында әзір бұндай жағдай қалыптасқан жоқ. Себебі, банктік несие әрі қымбат, әрі шектелген, ал бағалы қағаздар нарығы жаңадан қалыптасу және даму кезінде.

Бағалы қағаздар нарығының маңызы. Экономикасы дамыған мемлекеттерде бағалы қағаздардың көмегімен қосымша капитал тарту анағұрлым жеңіл. Акция және облигация сияқты негізгі бағалы қағаздарды шығаруға және оларды тіркеуге 2 апта, эмиссия проспектісін шығарып және нарыққа қатысушылардың оларды талқылауына 2-4 апта, оларды сатып алу-сатуға және есеп айырысуға 2-3 апта уақыт кетеді екен. Қорытындысында 1, 5-2 ай ішінде эмитент (шығарушы) өзіне қажетті капиталды жинап, оны басқару құқығына ие болады.

Өткен ғасырдың 70-жылдарында әлемдегі өркендеген елдерде капитал  қозғалысындағы шектеулердің алынып тасталуы халықаралық бағалы қағаздар нарығының  пайда болуына жағдайлар туғызды. Қазіргі кезде басқа елдерде орналастыру үшін әлемнің бір еліндегі банктер мен корпорациялардың эмиссиялаған бағалы қағаздары халықаралық бағалы қағаздар нарығында үлкен көлемде айналысқа түсуде. Мысалы, 1980-1990 ж. ж. аралығындағы он жылда АҚШ-тың ЖІӨ-дегі бағалы қағаздармен жүргізілген халықаралық операциялардың үлесі 9-дан 93%-ке дейін өсті, Германияда - 8-ден 58-ге, ал Жапонияда 7-ден 119%-ке өсті. Халықаралық капитал нарығындағы қарыз қаражатының жалпы көлемінде көп бөлігі облигацияларға тиесілі, 1994 жылы ол 60%-тен асты. Әлемдік бағалы қағаздар нарығының 40%-ке жуығы АҚШ-қа, ал 20%-тен артығы Жапонияға тиесілі [12].

1997 жылы Нью-Йорк қор  биржасында 350, ал 2000 жылы 600-ге жуық шетел кәсіпорындарының бағалы қағаздары листингтен өтсе, американдық НАСДАК сауда жүйесінде 500, ал Лондон қор биржасында 526 шетел компанияларының акцияларына баға белгіленді.

Өндірісі өркендеген басқа мемлекеттерде де осындай  жағдай қалыптасқан. Акциялары Франция ұлттық қор индексіне енгізілген өнеркәсіп компаниялары өздерінің бағалы қағаздармен операцияларының көп бөлігін (70%-ке дейінгі) Франциядан тыс елдерде жүргізеді. Батыс Еуропа қор нарықтарында листингтен өткен компаниялардың көпшілігі пайдасының жартысын шетелдердегі қызметінен табады. Сондай-ақ американдық компаниялардың шетелдердегі қызметінен тапқан пайдасы өте қомақты, мысалы, ол акциясына Нью-Йорк қор биржасында баға белгіленген компанияларда орташа 25-30% құрайды.

Халықаралық бағалы қағаздар нарығы, ұлттық нарық тәрізді, алғашқы және екінші нарықтардан құрылады. Алғашқы нарықта бір елдің эмитенті өзінің бағалы қағаздарын басқа елде (немесе басқа елдерде) орналастырады, ал екінші нарықта арнаулы қаржы мекемелерінің делдалдық етуімен бағалы қағаздарды қайта сату жүргізіледі. Бұнда екінші бағалы қағаздар нарығында негізгі сатып алушы және сатушы ретінде орталық және коммерциялық банктер, сақтандыру компаниялары және басқа да банктік емес қаржы институттары жүреді.

Сонымен бағалы қағаздар нарығы – экономикалық өрлеуді көп  жағдайда қаржыландыратын ең оңай және ең қолайлы қаржы көзі.

Бағалы қағаздар нарығын зерртеу барысында оның құрылысына, бағалы қағаздардың негізгі түрін қарастыратын құрылымдарына аса зер сала қарау керек. Бұл нарықта сауда тәсілі кең ұғымда айтылады. Бағалы қағаздар нарығының осы позициясынан төменде келтірілген нарықтарды бөле айту қажет:

• бастапқы және екінші(қайталанған);
• ұйымдастырылған және ұйымдастырылмаған;
• биржалық және биржадан тыс;
• дәстүрлі және компьютерленген;
• кассалық және жедел.

Бастапқы нарық –  бұл олардың алғашқы салымшыларынан алынған бағалы қағаздар; бұл бағалы қағаздарды сату процесінің бірінші сатысы(стадиясы); бұл бағалы қағаздардың іс жүзіндегі ережелер мен талаптарға сай нарықта алғаш пайда болуы; «Бастапқы нарық» терминінің өзі бағалы қағаздардың жаңа шығарылымдарын сатуға сәйкестігін көрсетеді. Бастапқы нарықта облигациялар мен акцияларды сату нәтижесінде эмитент өзіне қажетті қаржылық қаражат алады, ал қағаздар бастапқы сатып алушылардың қолында қалады. Бірақ алғашқы инвестордың бұл қағаздарды басқа тұлғаларға сатуға құқы бар, ал бұл тұлғалар да өз кезегінде қағаздарды басқа салымшыларға сатуға ерікті. Ресейдің коммерциялық банктері бағалы қағаздардың бастапқы нарығына өзі құрылған бойда шықты. Олардың акциялары біртіндеп инвесторлар сеніміне кірді және оның кейбіреулерінің курстары номиналдан көп есе асып кетті. 1992 жылы бұл банктер алғаш рет, сол кездері барынша зор сұранысқа ие болған өз векселдерімен (алған қарыз ақшаны белгілі мерзімде төлеуге берілетін міндеттеме қағаз) нарыққа шықты.

Кейіннен осы бағалы қағаздарды қайта сату, эмитенттер үшін жаңа қаржылық құралдар жинақтау жүріп жатырған екінші нарықты тудырады, ал ресурстарды қайта бөлу келесі инвесторлардың арасында өтеді.

Әлі жетілдірілмеген  екінші(қайталанған) нарықсыз бастапқы нарық қызметтерінің тиімділігі туралы айтуға болмайды. Қағаздарды қайта сату үшін арнайы механизм құра отырып, екінші нарық салымшылар жағынан оларға деген сенімділікті күшейтеді, оларды жаңа қор құндылықтарын сатып алуға ынталандырады және осылайша ол кәсіпорын мүддесіне қоғам ресурстарын толық жинақтауға ықпал жасайды. Екінші нарық болмаған жағдайда немесе оның құрылымы әлсіз болса, бағалы қағаздарды қайта сату мүмкін емес немесе қиын болар еді. Әрине мұндай жағдай инвесторларды құғаздардың барлығын немесе бір бөлігін сатып алудан алшақтатады. Нәтижесінде қоғам ұтылыста болған болып, әсіресе көптеген жаңа кәсіпорындар мен бастамалар ешқандай қаржылық көмек алмаған болар еді.

Екінші (қайталанған) нарық – бұл, бағалы қағазды оның бірінші сатып алушысы алғаннан кейін екінші рет айналымда болатын және ақырында ол өз иесін тек бір рет қана алмастыратындығын дәлелдейтін сфера. Нарықтың даму деңгейі неғұрлым жоғары болса соншама өзгерістер болып жатады. Бағалы қағаздар нарығы олардың үнемі айналымда болуын қарастырады, яғни бір иегерден екінші иегерге өтімділігін. Бұл – бағалы қағаздар іс әрекеттерінің міндетті шарты, кері жағдайда ол өзінің тиімділік индикаторы және капиталдарды қайта бөлуде ынталандырғыш сәйкестік ролдерін жоғалтады. Бағалы қағаздардың әз жүзіндегі қозғалысы олардың шығарылуымен шектелмейді, сондықтан да екінші нарықтың болуы қажеттілік. Негізінде, бағалы қағаздардың барлығы да айналымда ерікті болу керек.

Бастапқыдағы сияқты екінші нарық та әр түрлі іспен  айналысатын арнайы мекемелердің: брокерлік  кеңселердің, инвестициялық қорлардың, коммерциялық банктердің инвестициялық бөлімшелерінің, кеңес беру фирмаларының іс әрекеттегі биржаларымен қатар жұмыс жасайды. Бұл мекемелер акциялары мен облигацияларын таратып, сатуға және бағалы қағаздар саудасына көмектесуге, сонымен қатар сұранымдар мен ұсыныстарды түсіндіруге, бағалы қағаздар курсын қалыптастырулары керек.

Бағалы қағаздардың ұйымдастырылған нарығы – бұл олардың барынша орнықты ережелері негізіндегі, яғни лицензияланған кәсіби делдалдар мен нарықтың басқа да қатысушыларының тапсырысы бойынша нарыққа қатысушылардың арасындағы айналымы.

Ұйымдастырылмаған нарық  – бұл бағалы қағаздардың барлық нарыққа қатысушыларға бірдей ережені сақтамайтын айналымы.

Биржалық нарық –  бұл бағалы қағаздармен қор биржаларында сауда жасау. Биржа нарығында бағалы қағаздармен айналым процесі жоғарғы дәрежелі мамандармен ұйымдастырылады, оның жетілдірілген биржалық инфрақұрылымы бар; мұнда сауда заңдылықтар талаптарына сәйкес жүргізіледі. Биржа бағалы қағаздарды саудаға жіберу ережелерін және биржалық тізімнен алып тастауды тағайындайды, биржа мүшелері арасындағы таластарды шешу тәртібін әзірлейді, келісімдерде делдалдықты атқарып және оның қатысушылары бола алады. Барлық биржалық келісімдер тек биржа орналасқан жайларда жасалынады және оладың міндетті түрде тіркеп, сауда қатысушыларына ақпаратты жеткізу шарт.

Биржадан тыс нарық– бұл бағалы қағаздарды қор биржасынан тыс сату.

Биржадан тыс нарықта  сауданы банктер, дилерлік және брокерлік компаниялар және жеке азаматтар жүргізеді. Бұл нарықта сауданы ұйымдастыратын және іс жүзіндегі заңдылықтарды сақтауға бақылау жасауды қамтамасыз ететін бірыңғай орталық жоқ. Мұнда бағалы қағаздар курсы сұранымдар мен ұсыныстар нәтижесінде емес кездейсоқ анықталады. Көбіне қолында қасиеті мен номиналы бірдей акциялары бар бір эмитенттің акциялары сол бір уақытта, бағасында барынша аз айырмашылықпен сатылады,

Екінші (қайталанған) нарық  құрылымында бағалы қағаздар айналымының екі түрін бөліп алайық: биржалық айналым және биржадан тыс айналым.

«Биржалық айналым» термині  биржаларда қағаздарды сату–сатып алу  ісін білдіреді.

 «Биржадан тыс»  термині сату–сатып алу істерін сатушы мен сатып алушы арасындағы келісім шарттарына сәйкес биржадан тыс жердерде жүргізу. Биржаға барлық компаниялар бірдей жіберілмейді, тек биржада тағайындалған ережелерге жауап беретіндерге рұқсат етіледі. Егер биржада қандай да бір фирманың қағаздарының бағалары белгіленіп жатырса (яғни сатылып немесе сатып алынса), бұл ол үшін үлкен мәртебе. Бірдей уақытта биржа өз реномесін және айналымға екіншіразрядты компаниялардың қағаздарының жіберілмеуін қадағалап отырады. Биржаға бағалауға өз қағаздарын ұсынуға тілек білдіруші компанияларға ұсынылатын міндетті талаптар үлгісі ретінде Нью Иорктік қор биржасының ережелер тізбесін келтіреміз. Биржаға бағалауға өз қағаздарын ұсынатын компаниялар міндетті:

• 29, 350 $ кіріс жарнасы мен әр акция үшін азғантай сомма төлеу керек;
• Жыл сайын, әзірге оның қағаздары бағаланып жатырғанда, айналымға қабылданған акциялардың санына байланысты 11, 750$ -дан 58, 700$ -ға дейін мөлшерде комиссиондық жарна төлеу керек;
• компания 1982 жылдан бастап, жоғарыда келтірілген шарттардан басқа келесідей талаптарды орындауы керек;
• әрқайсысында 100 немесе одан да көп акциялары бар 2 мың акционер жинауы керек;
• компаниялар емес акционерлер иеленетін ең аз дегенде 1 миллион жай акциялар шығаруы қажет;
• иегерлері акционерлер болып табылатын акциялардың нарықтағы бағасы 16 миллион $-дан кем болмауы шарт;
• соңғы екі жылдың әрқайсысындағы компания кірісі, осы сомаға төленбеген салық;
• компания құны 16 миллион $-дан кем болмауы керек.

Әр биржа бағалы қағаздарды қабылдауда өз талаптарын тағайындайды. Сондықтан да кейбір компаниялардың қағаздары бір биржада бағаланып, екіншісінде бағаланбауы мүмкін. Биржадан тыс айналымда, әдетте екінші разрядты компаниялардың қағаздары бағаланады; кейбір фирмалардың қағаздары бір уақытта биржада да биржадан тыс айналымдарда жүре береді.

Биржадан тыс нарық  телефонның, телекстің, мыңдаған инвестициялық фирмаларды байланыс сымдармен бір жерге біріктірген компьютерлік жүйенің негізінде жұмыс жасайды. Егер де биржа нарығы тек елеулі компаниялар үшін жетімді болса, онда биржадан тыс нарық іс жүзінде кез келген компаниялар үшін жетімді. Ол үшін қағаздың берілген түрі бойынша екінші нарықты қолдауға келісетін брокерлік фирма табу қажет. Мысалы, АҚШ-да биржадан тыс айналым жүйесінде (бұл жүйе НАСДАК деп аталады) қандай да бір компанияның акцияларын бағалауға қабылдау үшін, олардың ең кем дегенде екі дилерлік фирмалармен үнемі сатылып немесе сатып алынуы керектігін ескертеді. Және әр фирма 25 мың $ немесе 2, 5 мың $ көлемінде таза кіріс алуға міндетті. $ олар операциялар жүргізуге тиісті қағаздың әр түріне шаққандағы есебі. Дилерлік фирма НАДСАК жүйесінде өздері келісімдер жасайтын сол қағаздарды ресми түрде тіркейді.

Биржа – бағалы қағаздар нарығының екінші (қайталанған) нарығының «жүрегін» қор биржасы иемденген.

Қор биржасы – бұл бағалы қағаздарды сату–сатып алу келісімдері жүргізілетін ұйымдастырылған нарық. Биржаның пайда болуы нарық қатынастарының дамуына себеп болды. Аталған институттың пайда болу қажеттілігіне шикізат және ауылшаруашылық тауарлары, кейіннен бағалы қағаздардың пайда болып, сауда қатарларының кеңеюі негіз болды. Бұл тауарлар оларды биржалық тауарларға айналдыратын ерекшеліктерімен сипатталады:

• жаппай қолданылуымен;
• өздерінің тауарлық топ шеңберінде бір бірін алмастыра алатындығымен;
• бағалар тербелісінің ерекшелігімен.

Сатып алушылар мен сатушылар  келісімдерден барынша жоғарғы  кіріс алуға ұмтылады, сондықтан да келісім бағасының ағымдағы сұраныстар мен ұсыныстар қатынасына әсер етпейтіндігіне сенімді болғылары келеді. Осыған байланысты мұндй тауарлар нарығы ақпараттардың үлкен көлемін мейлінше қысқа уақыт ішінде бір жерге біріктіріп, жинақтап қорытуы қажет. Бұл функцияларды орындау үшін оның орталықтандырудың жоғарғы деңгейінде болғаны жөн. Мұндай мақсаттарға сұраныстар мен ұсыныстар қатар жүретін биржалары бар мекемелер жетеді.

Ерекшелік белгілері  бар биржалар:

• анықталған ережелер сипаты бойынша тұрақты және ұйымдастырылған қызмет көрсету;
• сауда тауарларсыз жүргізіледі;
• Келісімдер жаппай, ауыстырушы тауармен жасалынады;

Биржа келесідей негізгі  қызметтерді орындайды:

• бағалы қағаз сатушылары мен сатып алушыларын бір бірімен қосуға; бағалы қағаз сату-сатып алу келісімдері тікелей жүзеге асырылатын орын дайындауға;
• бағалы қағаз курстарын тіркеу, әрқайсысына ұсынылған акциялар мен облигациялардың түріне сәйкес инвесторлардың қарым-қатынастарына ықпал жасап, біріктіреді.
• Капиталдардың бір саладан(кәсіпорыннан) екінші салаға ығыстырылу механизмін реттейді.
• Еліміздегі, сол сияқты бөлек салалардағы іскерлік белсенділіктің эконмикалық барометрі ретінде қызмет жасайды, экономиканың қайта құру бағыттары бойынша төрелік ете алады.

Биржа акционерлік қоғам  сияқты құрылуы мүмкін, яғни жеке кәсіпкер немесе мемлекетпен құрылған мекеме, көпшілік институты дәрежесінде. Бірінші жағдайда ол акционерлер меншігінде болады, екінші жағдайда – мемлекеттің. Оның іс әрекеттері Жарғыға негізделіп істелінеді. Жарғы биржа органдарының құрылу тәртібі мен қызметтерін, оның мүшелерінің құрамын, қабылдау шарттарын анықтайды. Биржаның алдында биржалық комитет (басқарушылар кеңесі) болады.