әлеуметтік қауіпсіздік. 2

                                                   КІРІСПЕ

 Тақырыптың өзектілігі. Энергетикалық сектор ұлттық шаруашылықтың барлық салаларының қызметін қамтамасыз етеді, елдің негізгі қаржы экономикалық көрсеткіштерін анықтайды. Табиғи жанармай энергетикалық ресурстар, экономиканың энергетикалық секторының өндірістік, ғылыми техникалық және мамандар әлеуеті Қазақстанның және Ресейдің  ұлттық мақтаныштары болып табылады. Оны тиімді пайдалану халықтың өмір деңгейін, әлеуметтік жағдайын көтеруді қамтамасыз ететін елдің экономикасын тұрақты даму жолына қоюда қажетті алғышарттар жасауда.

Энергетикалық қауіпсіздік  Қазақстан мен Ресейдің ұлттық қауіпсіздігінің  маңызды бөлігі екені анық. Сондықтан  ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету  энергетикалық саясаттың негізгі  міндеттерінің бірі. 

Энергетикалық қауіпсіздік  елдің, оның азаматтарының, қоғамның, мемлекеттің, экономиканың сенімді жанармай және энергиямен қамтамасыз етілуде қауіптерден  қорғалуы болып табылады. Бұл қауіптер тек сыртқы факторлармен ғана емес, елдің энергетикалық секторының жағдайы мен қызметімен де анықталады.

Жанармай энергетикалық  кешеннің дамуын тежейтін аталған факторлар  Ресейдің энергетикалық қауіпсіздігіне қауіп төндіретін негізгі көз  болып табылады.  
    Бұл отын - энергетикалық кешеніне  деген   қауіптердің шынайы  пайда болып жатқанын көрсетеді. Ресейдің бөлек аймақтарындағы  отын-энергетикасының диспропорциясы  «созылмалы  ауруға» айналған (коммуналды энергетиканың қанағаттандырылмауы, жылумен қамтамасыз етудегі ауытқулар) аймақтағы энергетикалық қауіпсіздікке  шынайы  түрде қауіп төндіреді. Мәселені  бастапқы энергоресурстар  орналасқан   география, мұнай өнімдерінің өндірісі және елдің аймақтарындағы электроэнергия,  Таяу Шығыс пен Сібір және  елдің еуропалық   бөлігін  қосатын электр қуатын беру жүйесінің мықтылығының нашар болуы  жағдайды  ушықтырады.

Энергетикалық қауіпсіздікпен қамтамасыз ету  үшін, алдымен екі  маңызды мәселені шешу керек.

Біріншіден, әбден ескірген Отын Энергетикалық Комплекстің (ОЭК)  технологиялық базасының модернизациясын  жүзеге асыру және оның шығаратын  ресурстық базасын   өндіріспен қамтамасыз ету (көбінесе жаңа аймақтарда және нашар табиғи - геологиялық  жағдайларда).

Болашақ онжылдықта инвестициялардың (мұнай саласынан басқа) шектеулі болғандығынан, бірінші бар өндіріс  қуаттылығының технологиялық модернизациясы жүзеге асады (олардың қызметін жалғастыру  мақсатымен), ал кейіннен  тамырлық қайта қалпына келтіру мен   ең жақсы отандық және шет елдік  технологиялардың қолданылуымен жаңа  өндіріс қуатының пайда болуын жүзеге асыру.

Екіншіден, қолдану құрылымын  өзгерту мен отын - энергетикалық  ресурстарының өндірісін орналастыру. Атомдық және гидро энергияны  қолдануды, көмірлік өндіріс пен жаңартылған  көздерін қолдануды көбейту, сонымен қатар Батыс Сібірден басқа аймақтарға (Шығыс Сібір, Еуропалық солтүстік және Каспийлік аймақ) көмірсутек табуды  бытыратып орналастыру.

Энергетикалық қауіпсіздік 3 маңызды факторлармен  айқындалады:

• ОЭК  экономикалық ішкі және экспорттық сұранысты сәйкес сапалы энерготасымалдаушылармен қамтамасыз ету;
• Экономиканың тұтынушы секторының энегоресурстарды рационалды түрде қолданумен қамтамасыз еткізу, энергиямен қамтамасыз етілуіне  қоғамның көп қаржы жұмсамауын     қадағалау, жанармай - энергетикалық балансының дефициттілігі;
• Осы факторлармен пайда болған (мұнайға деген әлемдік баға, төлемеушілік, инвестициялық  құлдырау, табиғи апаттар, сытрқы әскери, саяи және экономикалық акциялармен) энергетикалық сектордың сыртқы экономикалық және саяси тұрақтылығымен, техногенді және табиғи қауіптерді және де зиянын ықшамдау мүмкіндігі.

Соңғы жылдардағы энергетикалық  қауіпсіздіктің жағдайы және энергетикалық  тұтынудың  теңдестігі аса қауіп  төндіреді. Бұл газдық өндірісте  және электроэнергетикада инвестициялы бітемелер жасау уақытын жоғалтып алғандығына  байланысты. Бұл өз кезегінде экономикалық өсуге әсерін тигізуі мүмкін.

     Қазақстан  мен Ресейдің сыртқы саясатындағы энегретикалық фактор және қауіпсіздік мәселесін бүгінгі аймақтық геосаяси мүдделер және Ресей секілді жетекші державаның сыртқы саяси әлеуеттік мүмкіндіктеріне сай бағамдау бітіру жұмысының өзектілігі болып табылады.

Бітіру  жұмысының  мақсаты Қазақстан мен Ресейдің энергетикалық қауіпсіздікпен қамтамасыз етудің саяси - құқықтық технологияларына институционалды сараптама жасау, институционалды - құқықтық механизмдер арқылы энергетика облысындағы ұлттық қызығушылықтарды қорғау деңгейін анықтау.

  Осы мақсатты ашуға негіз болған мынадай міндеттер қойылды:

• Қазіргі жаһандану кезеңіндегі энергетикалық қауіпсіздік мәселесін анықтау және энергетикалық қауіпсіздікті қамтаамсыз ету қажеттілігін айқындау.
• Ресей Федерациясының энергетикалық саясаты мен стратегиясына талдау жасау.
• Қазақстан Республикасының энергетикалық ресурстары мен әлеуетін анықтау.
• Қазақстанның қазіргі кезде елдің энергиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде жүргізіп отырған саясатын талдау, нәтижесін қорытындылау.
• Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігінің басты бағыты ретінде Каспий мұнайын әлемдік рынокқа шығару тиімділігін анықтау.
• Қазақстан мен Ресейдің энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі ынтымақтастығына талдау жасап, нәтижесін қорытындылау және болашағын айқындау.

Зерттеу жұмысының  нысаны  Қазақстан мен Ресейдің энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі саясаты.

Зерттеу жұмысының  пәні Қазақстан мен Ресей арасындағы энергетика саласындағы ынтымақтастық және энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саясаты.

Бітіру жұмысының  деректік негізі. Диплом жұмысының дерек көзін Қазақстан және Ресеймен қабылданған мемлекетаралық келісім-шарттар, декларациялар, ақпарттық мәліметтер және басқа да құжаттар құрайды. Осы орайда ерекше атап өтетіні екіжақты қатынастардың негізі ретінде 1992 жылы Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы Келісімі, 1998-2007 жылдарға арналған экономикалық ынтымақтастық туралы Келісім мен Бағдарлама, 1999-2007 жылдарға арналған шекаралық аумақтардағы ынтымақтастық туралы Келісімі.

Екі ел арасындағы ынтымақтастықтың өзекті салалары мен бағыттарына  талдау жасауда Қазақстан Республикасының  орталық мемлекеттік органдарының мәліметтері, екіжақты ынтымақтастықты  жүзеге асыру жөніндегі ақпарттары үлес қосты. Сонымен қатар, екіжақты қатынастардың қазіргі сипаты мен  келшегі екі ел басшыларының түрлі  жылдардағы Жолдауларында аталып өткен.

Негізгі әдебиетер қатарында  Қазақстан - Ресей экономикалық байланыстары «Қазақстан-Ресей қатынастары. 1991-1995 жылдар», «Қазақстан-Ресей қатынастары. 1991-1999 жылдар», «Қазақстан-Ресей қатынастары. 2000-2004 жылдар» материалдар мен құжаттар жинақтарында қарастырылады. Еңбектің құндылығы белгіленген уақыт аралығында екіжақты деңгейде қабылданған құжаттар мәтіні, Қазақстан мен Ресейдің мемлекет және саясат қайраткерлерінің екі ел арасындағы ынтымақтастықтың жағдайы туралы мақалалары жарияланған.

Бітіру  жұмысының  зерттелу деңгейі. Ұзақ уақыт бойы энергетикалық қауіпсіздікпен қамтамасыз ету мәселесі  қазақстандық және ресейлік ғылымның көзқарасын өзіне аударған жоқ. Зерттеуге негізгі арнау болған Қазақстан президенті Н.Назарбаев пен Ресей мемлекет басшыларының еңбектері, сөйлеген сөздері мен берген сұхбаттары.

Тақырыпты зерттеу барысында  қолданылған негізгі әдебиеттер қатарында отандық авторлар Қ.Тоқаев, Т.Мансұров еңбектерін атап өтуге болады.

Тәуелсіз дамудың алғашқы  жылдарынан Қазақстанның көпвекторлы  сыртқы саясаты алдындағы басымдылықтар, ондағы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының  орны мен Ресей бағыты қарастырылған  Қ.Тоқаевтың монографиялық еңбектері  мен әр жылдары Қазақстан Республикасы сыртқы істер Министрлігі бастамасымен жарық көрген мақалалар жинағын ерекше атап өткен жөн.

Тақырыпты зерттеу барысында  негізге алынған әдебиет көзінің  бірі Т.Мансұровтың «Казахстанско – российские отношения в эпоху перемен. 1991-2001» атты еңбегі. Жұмыста Қазақстан - Ресей қатынастары құжаттық-құқықтық негізде кезеңдестіріліп, әрбір кезеңге талдау жасалады. Екіжақты байланытың өзекті саласы ретінде Қазақстан - Ресей экономикалық, энергетикалық ынтымақтастығы жеке қарастырылған. Экономикалық ынтымақтастықтың өзекті салалары ретінде отын - энергетика, қаржы - несие және банк салаларындағы алғашқы байланыстар аталып өтеді.

Қазақстан - Ресей байланыстарының қазіргі таңдағы сипаты, энергетика, көлік, қаржы салаларындағы байланыстары мен сауда қатынастары, шекаралас аумақтар деңгейіндегі екіжақты байланыстар баспасөз беттері мен электронды ресурстарда жарық көрген М.Аққұл, Ж.Жағыпарұлы, Қ. Бораш, Қ.Бөрібай және т.б. авторлар мақалаларында қарастырылады.

Зерттеудің теориялық  және әдістемелік негізі. Зерттеу жұмысын жазу барысында  жалпы методологиялық принциптер басшылыққа алынды. Зерттеу жұмысының методологиясы тарихтану ғылымының, халықаралық  қатынастартану және саясаттану ғылымдарының қазіргі замандағы теориялық  методологиясы  қағидаларына негізделді. 

Зерттеу жұмысында автор деректік материалдар мен құжаттарды ғылыми тұрғыдан жинақтау, сараптау, салыстырмалы тарихи талдау және қорыту әдістерін кеңінен қолданды. 

Зерттеудің ғылыми жаңалығына Қазақстан мен Ресей арасындағы энергетикалық ынтымақтастық және энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі саясақа ғылыми негізде талдау жасауға талпыныс негіз болады. Зерттеуде Қазақстан мен Ресей арасындағы кейінгі кезеңдегі мұнай – газ секторы мен атом энергиясын пайдалану саласындағы келісімдер мен атқарылған шаралар тобы бірінші рет талданып, ғылыми айналымға енгізілуі жаңалық болып табылады.

Зерттеудің тәжірибелік  маңызы. Ғылыми зерттеу барысында алынған нәтижелер мен қорытындыларды халықаралық қатынастар тарихы, халықаралық қатынастардың қазіргі кезеңдегі мәселелері, Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты және дипломатиясы пәндерін оқытуға пайдалану маңызды.

Бітіру жұмысының  құрылымы.  Бітіру жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытынды және пайдаланған әдебиеттерден тұрады. 

1. Жаңа әлемдік  тәртіп және Ресейдің энергетикалық қауіпсіздік саясаты

1.  Жаһандану кезеңіндегі энергетикалық қауіпсіздік мәселелері

Қазіргі замандық жаһанданулық жағдайда кеңістік пен уақыттың жаңа өлшемдерін игеру қажеттілігінің пайда болуы анық. Жаңа ақпараттық технологиялардың, олардың жаңа өрістер мен әлемдік аймақтарды қамтуының маңызы өсе түсуі әлемнің «тұтас жазық» түсуінің үрдісі.

Сондықтан, жалпы адамзаттық өркениет тағдыры мен қазіргі  замандық өркениетке тиесілі бұл  процестің мәні неде болып түр? Бүгінігі ғылымда көптеген зерттеушілер жаһандануды  модерннің бір бөлігі деп түсінуде. Бұл процесстің жандануы Батыстың ықпалы мен оның мәдениетінің бүкіл әлемге таралуымен байланысты. Жаңа индустриялдық, ақпараттық технологиялар әлемнің түрлі аймақтарының арасындағы әрекеттестіктердегі теңсіз фрагментациялардың жаңа негізі болғанын айқындайды. Қазіргі замандық жаһандық кезенде бай елдер мен кедей елдер өмір деңгейлерінің арасындағы айырмашылық өсе түсуде. Жаһандану бүгінгі заманда әлемнің көптеген елдері үшін референттік көрсеткіш болғандықтан көп жағдайда ол құндылықты бағдарланулардың ерекше жүйесіне айналды. Бұл жүйенің негізінде басым жағдайда батыстық елдердің аксиологиялық жүйелері жатыр. Мысалы саяси жүйеде-демократия, азаматтық қоғам, горизонтальды байланыс; нарықтық шаруашылық жүйелері - жеке меншік институттары, бәсекелестік, еңбекке жалдану мен табыс; мәдени жүйесінің мәні - индивидуализм, прагматизм болып табылады. Сондықтан бүгінігі мәселе - жай кезекті халықаралық   қатынастар жүйесін жасау емес, ол ортақ жаңа әлемдік ережені қалыптастыру мәселесі болып отыр[1,с.32].

Ресей Федерациясының  жаһандану  кезеңіндегі энергетикалық қауіпсіздік  саясатын, оның геоэкономикалық орнын  анықтамастан бұрын жалпы жаһандану  үрдісінің, оның негізгі ерекшеліктеріне  тоқталуды, оның негіздеріне сараптама  жасау қажет.

«Жаһандану» терминін алғаш  рет «Гарвард бизнес ревью» журналында жариялынған «Нарықтың жаһандануы» деген мақаласында Гарвард бизнес мектебінің профессоры Теодор Левитт үсынған болатын. Осы ұғым         арқылы ол «жаһандық фирмалар» деп аталған кәсіпорындардың жаңа нышанындағы іс - әрекеті арқылы дүниежүзіндегі нарықтардың бірігуін атады. Оның пікірінше, жаһандану және технологиялар халықаралық қатынастрды анықтайтын басты екі факторға айналды.

 «Жаһандану» термині 1980 жылдардың ортасынан бастап, ақпарат пен коммуникация саласындағы жаңа технологиялардың күрт дамуы салдарынан капиталдың жарылыс бейнелі қозғалысы процесін, әрі қаржы сондай-ақ биржалық нарықтардың интеграциясын бейнелеу үшін қолданыла бастады. Сонымен, 1980 жылдардың соңында «Жаһандану» үғымы экономикалық және қаржы саласына қатысты ғана айтылып келді [2,с.41].

XX ғасырдың соңғы он жылдығында қырғи қабақ соғыстың аяқталуына байланысты саяси процестер, орасан зор көлемдегі экологиялық қауіп -қатерлер, біртүтас жершарын ортақ сезінуге әкелген экономикалық өзара тәуелділіктің артуы «Жаһандану» құбылысына экономикалық қана емес, сондай-ақ саяси, тарихи, географилық және мәдени сипат бере келе, оның барынша кеңеюіне алып келді.

У.Бектің ойынша, жаһанданудың бірқатар өлшемдерін ажырата білу қажет. Бүл орайда олардың кез келген тізбесіне коммуникациялық технологияларды, экологияны, экономиканы, іс - қимылды ұйымдастыруды, мәдениет пен азаматтық қоғамды енгізу лазым. Автор «Жаһандану» дегеніміз экономиканың, ақпараттың, экологияның технологиялардың, мәдениаралық жанжалдардың және азаматтық қоғамның әртүрлі өлшемдегі күнделікті іс - әрекеті үшін шекаралардың маңызы барған сайын азайып бара жатқанын білдіреді деп санайды. Ақша, технологиялар, тауарлар, ақпарат және уландырғыш заттар шекаралар жоқтай еркін өте береді.

Ал Гарвардтың белгілі  ғалымы Стэнли Хоффман әлемде «жаһандануды» қақтығысы жүріп жатыр деп пайымдайды, өйткені жаһандану оның пікірінше, әрқайсысының өз «проблемасы бар үш нысаннан тұрады. Бірінші - бұл экономикалық жаһандану, ол технологиялар, ақпарат, сауда, шетелдік инвестициялар және халықаралық бизнестегі революцияның жемісі болып табылады. Оның басты ойыншылары компаниялар, инвесторлар, банктер, жеке сектор, сондай-ақ мемлекеттер мен халықаралық үйымдар болып табылады. Компаниялардың мамандануы мен интеграциялануы ортақ байлықты арттыруға мүмкіндік берді, алайда таза капитализмнің логикасы әлеуметтік әділдік үшін қолайлы емес. Сондықтан экономикалық жаһандану мемлекеттер арасындағы және олардың ішіндегі теңсіздіктің ықтимал себепкері болып, жаһандық бәсекелестікке және мемлекеттер мен бұл процеске баска да қатысушылардың осы проблеманы шешуіне байланысты аландаушылық пен торығуды туғызады [3,с.23].

Сонымен жаһандану деген не? Бұл сұраққа бір сөзбен «Әлемдік қауымдастықты құрушы ұлттық мемлекеттер мен аймақтардың, өзара тәуелділігінің өсуі, олардың барлығына ортақ экономикалық, саяси және мәдени жүріс - тұрыс тәртіптері мен ережелерінің бірітіндеп бір жүйеге бірігуі» деп анықтама беруге болады [1,с.35].

Әлемде болып жатқан жаһандық өзгерістердегі энергетикалық қауіпсіздік  мәселесін де жан – жағынан  талдауды қажет етеді.

Ресей Федерациясы КСРО ыдырағаннан  кейін әлемдік қауымдастығына кірген мерзімінен бастап жаңа энергетикалық  қауіпсіздік пен энергетикалық  саясатты жүргізуге кіріскен болатын.

Қазіргі танда қауіпсіздіктің қауіп - қатерлері көбейгені айқын.Бір жағынан қарағанда әлемдік қауымдастық үшін тікелей қауіп жоқ, дегенімен, әлемнің саяси сахнасындағы ойыншылардың күштер балансы өзгеріске ұшырағаны Ресей Федерациясы сияқты мемлекеттің энергетикалық саясаты әлемдік энергетикалық саясатқа әсерін тигізбей қоймайды

Қазіргі кезеңдегі қауіпсіздік, тұрактылық деңгейі келесідей бақталыстарды  және қатерлерді алдын алуына байланысты.

•  Билік пен қоғам арасындағы едәуір алшақтық, мемлекеттік пен әлеуметтік институттар арасындағы мықты байланыстардың жоқтығы;

•  Конструктивті оппозицияның жоқтығы, партияльқ жүйенің аморфтығы әлеуметтік мәселелерді реттеудегі әсердің қажетті деңгейден алшактығы;

• Мемлекеттік билік институттарының тұрақсыздығы. бюрократиялық аппараттың өсуі мемлекеттік басқарудың  белсенділігіне  кері әсері;

•  Билік легитимдігіне сенімсіздіктің пайда болуы;

•  Әлеуметтік мәселелердің көбеюіне байланысты агрессиялық, маргиналды топтардың көбеюі:

• Әскери қатер;

•  Қақтығысты аймаққа жакындығы;

• Аймақтың қорғаныс деңгейінің жеткіліксіздігі;

• Экономикалық  қатерлер;

•  Экологиялық қатерлер;

• Сыртқы фактордың ықпалынан қайшылыктар туындау қатері.

Ресей Федерациясы өзінің энергетикалық қауіпсіздік саясатын қайта қарауға мүдделі.

Сонымен жоғарыдағы жағдайды ескеретін болсақ, Ресей Федерациясы әлемдік энергетика саясатында мүдделі ойыншылар арасында амалдау шеңберінде қазіргі статус - квоны сақтайды деген қорытындыға келуге болады. Осыған орай ол,  халықаралық деңгейде субъектілігін көтеруге қатысты мәселелерді шешу үшін келесідей қадамдар жасау қажет:

• жаңа қауіпсіздік жүйесін қалыптастыру

•  Мұнай факторы және энергетика көздері ықпал ету үшін маңызды аймақтық қақтығыстарда күш ресурсын шоғырлану сәйкесінше шара қолдану аймағы ретінде қарастырылады;

• Негізгі көлік байланыс жолдарын бакылауын қамтамасыз етуіндегі сыртқы саяси экономикалық маңызға ие;

• Ресей Федерациясы  өзінің геосаяси ықпал етуін сақтап қалу үшін күреседі;

 Дүниежүзілік экономиканың өсуі, әсіресе, Ресей Федерациясы  экономикасының өсуі, энергетикалық ресурстарды тұтынуының маңызды көбеюімен, электроэнергияны тұтыну және өткізу нарықтарындағы бәсекелестіктің нығаюымен  бейнеленеді.

Қазіргі таңда Ресей Федерациясы  мен әлемнің мұнай - газ секторындағы жетекші ойыншылар арасындағы күрес шиеленісуде. Мемлекеттердің энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін экономикалық пайдалылықтың қажет екені анық көрінеді. Бұл пайдалылық аймақтық энергетикалық нарықты құру жолы арқылы іске асырылады.  Сонымен қатар, энергетикалық қауіпсіздіктің мәселелері үсті - үстіне анық саяси  мағынасымен ерекшелінеді [4,с.51].

      Ресей Федерациясы энергетикалық дипломатиясы мақсаты Ресейдің экономикалық  өсуінің катализаторы болуы керек.

     Энергетикалық  ресурстар нарықтың ықпалдасуы нарыққа әрбір қатысушы-мемлекеттің энергетикалық кешенінің әрекеті бойынша ашықтығының арттырылуын талап етеді. Осы мақсатпен энергетикалық нарықтың ашықтылығының арттыруы мен энергиямен сауда жүргізуінің ырықтандыруы бойынша Ресей Федерациясы  келесі ұстанымдарды қолдайды:

• барлық мүше - елдердің энергетикалық кешендері туралы біртұтас деректер банкінің құрылуы және бұл ақпаратқа еркін қол жетерліктің қамтамасыз етілуі,
• электроэнергетикалық, мұнайлы, газ және көмір биржаларының қосылуымен біртұтас электрондық энергетикалық биржаның құрылуы және т.б.

Ресей үлкен энергетикалық  ресурстары мен кең гидроәлеуетіне ие.

Қытайдың энергетика ресурстарының  арасында көмір мен гидроәлеуеті (әлемдегі бірінші орын), жетекші орындарда тұр, бұдан басқа, ҚХР газдың орасан-зор қорларына ие, соңғы бағалары бойынша, үш триллион текше метрге тең.

Ресей Федерациясының  энергетикалық  дамуының негізгі үрдістері  мен  болжамдары төмендегідей. 2020 жылға  дейін Ресейдің Энергетикалық стратегиясына  сай ұлттық шаруашылықты энергиямен қамтамасыз ету және ОЭК-нің салаларын  дамыту секторларында  келесі міндеттер анықталды:

• 2000 жылы бастауыш ресурстар өндіруін 1418 млн т ш.т-дан (2002 жылы – 1515 млн т ш.т.) 2010 жылы 1700-1820 млн т ш.т-ға дейін және 2020 жылы 1810-2030 млн т ш.т-ға дейін көбейту;

• 2000 жылы электрэнергияны өндіруін 878 млрд кВт/-с-тан (2002 ж. – 892 млрд кВт/с.)  2010 жылы 1015-1070 млрд кВт/с-қа дейін және 2020 жылы 1215-1365 млрд кВт/с-қа дейін көтеру;

• 2000 жылы мұнай шығаруды 324 млн т-дан (2002 ж. – 379 млн т) 2010 жылы 445 - 490 млн т-ға дейін және 2020 жылы 450-520 млн т-ға дейін көтеру;

• 2000 жылы жанармай отынның өндіруін 83 млн т-дан (2002 ж. – 88 млн т) 2010 жылы 100-110 млн т-ға дейін және 2020 жылы 115-135 млн т-ға дейін көтеру;

• 2000 жылы газ шығаруды 584 млрд м3-ден (2002 ж. – 595 млрд м3)  2010 жылы 635-665 млрд м3-ге дейін және 2020 жылы 680-730 млрд м3-ге дейін көтеру;

• 2000 жылы көмір шығаруды 258 млн т-дан (2002 ж. – 253 млн т) 2010 жылы 310-330 млн т-ға дейін және 2020 жылы 375-430 млн т-ға дейін көтеру; 2000 жылы бір ортаға бағынған отынның жіберуін 1452 млн Гкалдан (2002 ж. – 1437 млн Гкал) 2010 жылы 1570-1625 млн Гкалға дейін және 2020 жылы 1720-1820 млн Гкалға дейін көтеру [5].

     Ресейдің энергетикалық қауіпсіздігіне келетін болсақ Энергетикалық қауіпсіздік әрбір мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің маңызды құрамы болып табылады. Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету – энергетикалық саясаттың негізгі мақсаттарының бірі. Энергетикалық қауіпсіздік – бұл мемлекетті, қоғамды, оның азаматтарын, экономиканы әртүрлі қауіп-қатерлерден сенімді отын-энергиямен қамтамасыз етудің қорғау ахуалы. Бұл қауіп-қатерлер сыртқы  факторларымен, мемлекеттің энергетикалық секторының жұмыс істеуімен және ахуалымен белгілінеді. Энергетикалық саясатының мақсаты - оның негізгі сипаттамаларының жаңа деңгейге жетуі. Энергетикалық саясаттың негізгі сипаттамалары мыналар:

• мүше-елдердің ОЭК-нің сәйкес келетін сапасы және жарамды бағасы бойынша қуат көздеріне экономикалық жағынан негізделген ішкі және сыртқы сұранымды қамтамасыз ету қабілеті;

• экономиканың тұтынушылар секторының өз энергиямен қамтамасыз етуінің тиімсіз шығындар мен отын-энергетикалық теңдестігіннің жетіспеушілігінен сақтап, энергетикалық ресурстарды тиімді түрде қолдану қабілеті; 
• энергетикалық сектордың сыртқы және ішкі экономикалық, техногендік, табиғи қауіп-қатерлерге тұрақтылығы, сонымен қатар, әртүрлі тұрақсыздандыратын факторлардың нәтижесінде пайда болған зиянды азайту қабілеті.

Энергетикалық қауіпсіздікті  қамтамасыз етудің маңызды қағидалары:

• энергетикалық стратегиясына халқы мен экономикаларын қауіп-қатердің астында немесе  әртүрлі төтенше жағдай пайда болған кезде  толық мөлшерде қалыпты шарттарда және ең аз қажетті мөлшерлі энергиямен қамтамасыз етуіне кепілдік және сенімділік;

• таусылатын ресурстардың толықтырылуы (отынның таусылатын ресурстарының қолданылу екпіні олардың орнын толтыратын энергия көз-қайнарларын игеру екпінімен келісілуге тиісті);

• қолданылатын отын мен энергия түрлерінің әртараптандырылуы ;

• экологиялық қауіпсіздігінің талаптарының есебі ;

• энергиялық ысырапқорлықты болдырмау (энергетикалық тиімділігінің саясатпен өзара  байланысы, РФ энергетикалық стратегиясының іске асырылуына саяси (геосаяси) факторлардың әсер етуіне жол бермеу;

• ішкі және сыртқы нарықтарға энергиялық ресурстарды жеткізудің, өзара тиімділікті және экспорт құрылымының рационалдандырылуын қамтамасыз ететін экономикалық шарттары мен жағдайларды жасау (ең алдымен салық және кеден шараларының арқасында);

• барлық технологиялық процесстер мен жобаларында бәсекеге қабілетті жабдықтауды барынша қолдану.

    Ресей сарапшыларының пікірінше Энергетикалық қауіпсіздігінің қағидаларын ескеріп, мынаны орындау керек:

• жаңартылған энергия көздерін барынша  қолдану (мысалы, гидроэнергиялық ресурстарын) және электр беру тұрақты желісін қамтамасыз ету;

тарифтік саясатты үндестіру  үшін шарттарды жасау және болашақта  – электроэнергияны тасымалдауына  біртұтас тарифтік ұтысты қабылдау;

• мемлекеттердің энергетикалық теңдестігінде мұнайлы және газ көз-қайнарларының үлесін азайту арқылы, энергияның басқа көз-қайнарларының үлесін көбейту мақсатымен көрсеткіштерді бекіту.

Жалпы Энергетикалық қауіпсіздік, энергетикалық тиімділік, бюджеттік  тиімділік және энергетиканың экологиялық  қауіпсіздігінің ұзақмерзімді мемлекеттік  энергетикалық саясатының стратегиялық бағдарлары болып табылады. Аталған  бағдарларға қол жеткізу, энергетиканың  даму процессінің басқаруды көтеру – осының бәрі мемлекеттік энергетикалық  саясатының негізгі құрам бөліктерінің қалыптасуы мен іске асырылуын талап  етеді. Бұл бөліктер өзара байланысты болып, өз бағытына, жауапкершілігіне, қағидаларына және жүзеге асыру механизмдеріне, нәтижеліліктің көрсеткіштеріне ие.  Осындай құрам бөліктеріне ең алдымен жер қойнауының пайдалануы мен  мемлекеттік жер қойнаулары қорының басқарылуы, ішкі отын-энергетикалық нарықтардың дамуы, тиімді отын-энергетикалық теңдестерінің қалыптасуы, аймақтық және сыртқы энергетикалық саясаты, энергетикалық сектордағы әлеуметтік, ғылыми-техникалық және инновациялық саясаты  жатады.

Әлемдiк саясатта энергоқорына арқа сүйеудi мақсат еткен Кремльдiң  түрлi стратегиялық жобаларға келгенде мырзалық танытуы тегiн емес. Мысалы, Балтық жағалауы елдерi мен Польша, Беларусь пен Украинаны айналып  өтетiн ресейлiк газ құбыры орыстардың энергоқорын Германияға тiкелей  жеткiзудi мақсат етiп отыр. Жалпы  құны кем дегенде 10 миллиард долларға бағаланып отырған бұл құбыр  Солтүстiк және Батыс Еуропаға жеткiзiлетiн  «газпромдық» өнiмнiң көлемiн ұлғайта  түсуге мүмкiндiк бермек. Немiстердiң  «E.ON Ruhrgas» компаниясының басшысы  Буркхард Бергманның айтуынша, алдағы 15 жылда Ресей өзiнiң энергетикалық  саласына қаржылық қолдау (405 миллард  доллар көлемiнде) көрсету үшiн шетелдiк  инвесторлардың көмегiне зәру болмақ: «Ресейге газ, электрэнергетикалық  және мұнай саласында өте iрi көлемдегi инвестиция керек. Сондықтан орыстар  үшiн шетелдiк қаржы мен технологияны тарту өте маңызды» [6].

Орыстардың Еуропаға деген  тәуелдiлiгiн арттыруға ресейлiк  энергияның маңызды тұтынушысы болып  табылатын Қытай да мүдделi. Аспан  асты елi уақыт өткен сайын энергоқорлар жолындағы күресте стратегиялық Кремльдiң басты бәсекелесiне айналып  келедi. Мысалы, үстiмiздегi жылдың басында  ресми Пекин Қазақстанды арзан  энергоқорды Ресейге тасымалдаудан  бас тартып, Қытайға тiкелей тасымалдауға үгiттеген едi. Варшавадағы Шығыстық зерттеулер орталығының сарапшылары  Агата Лоскот-Страхота мен Александр  Ярошевич Қазақстан мен Қытайдың ынтымақтастық қатынасы орталықазиялық табиғи газды «ашса – алақанында, жұмса – жұдырығында» ұстап отырған  Ресейге үлкен қауiп төндiретiнiн  айтады: «Орталық Азия аймағына тиесiлi арзан газ «Газпромның» экспорт  мәселесiндегi мiндеттерiн жүзеге асыруда  өте маңызды».

Кейбiр халықаралық сарапшылар пiкiрiнше, Еуропалық Одақтың «Маған кедергi келтiрсең, «шөмiштен қысам» деп  қоқаңдаған Кремльге төтеп берудiң  орнына, шарасыздық танытуына ортақ  энергетикалық саясатының жоқтығы  кiнәлi. Осыдан 2 айдай уақыт бұрын ЕО-ның энергетика жөнiндегi комиссары А.Приебалгс пен бәсекелестiк жөнiндегi комиссары Крус энергетикалық саясатты қалыптастыруға бағытталған стратегиялық жоспарын жариялады. Аталған құжат энергия көздерiн жаңалауға, табиғи газды тасымалдаудың балама жолдарын табуға және Ресейге деген тәуелдiлiктi төмендетуге арналғанмен, нақты әрекеттер көрсетiлмептi. Еуропалық Парламенттiң энергетика жөнiндегi комитетiнiң төрағасы  

Клод Турмс Еуроодақ пен  Ресей арасындағы серiктестiк қатынаста  «ойын алаңының тегiс болуы керектiгiн» айтты. Батыстық шенеунiктiң емеурiнiнiң  астарында орыстарды ашық бәсекелестiкке  шақырған үндеу жатыр. Жалпы құрамына 25 мемлекет мүшелiкке өткен ЕО өзiнiң  энергетикалық қажеттiлiгiнiң 24 пайызын  Ресей, Норвегия мен Солтүстiк Африкадан  тасымалданатын табиғи газдың есебiнен  қанағаттандырып отыр. Мамандар қолда  бар мүмкiндiктi дер кезiнде пайдаланып қалмаса, энергоқорға қатысты проблеманың  ушыға түсетiнiн айтады. Өкiнiшке  қарай, батыстық iрi компаниялар бағаны төмендетуге және өндiрiстi дамытуға жағдай жасаудың орнына, бәсекелестiктен тұратын нарықтың жариялылығы мен  ашықтығына кедергi келтiруге тырысып  бағуда. Есесiне, Батыс пен АҚШ - ты ғана емес, әлемдi «бiр шыбықпен айдаудан» кетәрi емес «Газпром» керiсiнше, ұзақмерзiмдiк жоспарға келгенде, уақытты тиiмдi пайдалана бiлдi. «Қырғи-қабақ» соғыс кезiнiң өзiнде Шығыс Еуропадағы орыстардың беделiнiң жоғары болуы соған дәлел. Ол аз десеңiз, Шығыстық зерттеулер орталығының мәлiметтерiне қарағанда, «Газпром» 2004 жылы Балтық жағалауы елдерiнен бастап, Болгарияға дейiнгi аралықта газ тасымалдауға қатысты келiсiмдерге қол қойған [7,с.64].