Банк қызметінің аудиті, оны жетілдіру жолдары

 

КІРІСПЕ

 

Қазіргі нарықтық экономиканың дамыған  жағдайындағы банк ісі барлық елдерде  шешуші рөл атқарады. Себебі, банктер  қоғамның экономикалық өмірінде ақша қозғалысын байланыстырушы буыны бола отырып, несие, есеп айырысу қатынастарындағы делдал болып қатысады және ақша, валюта, төлем жасау операциялары және т.б. салада көптеген қызметтер көрсетеді.

   Елімізде жүргізілген  экономикалық реформалар  банк  ісінің дамуының жаңа белесін айқындап берді. Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында: Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Қазақстанның әлемдік экономикаға ойдағыдай кіруі – елдің экономикалық дамуының сапалық серпілісінің негізі»,-деді, яғни Қазақстанның жаһандық экономикалық үрдістерге сәйкес дамып келе жатқан ел болуын, әлемдегі жасалған жаңа мен озық атаулыны бойына сіңірген, дүниежүзілік шаруашылықтан шағын да болса өзіне лайық «орнын» иемденген, әрі жаңа экономикалық жағдайларға жылдам бейімделуге қабілетті ел болуына байланысты, банктің даму болашағы мен басқа несие институттардың  елімізде қызмет атқара алуы ерекше көкейкесті мәселе туындады .

   Банктік бизнестің  даму барысында негізінен   коммерциялық банктің қаржылық аспектілері, операцияларды жүргізу техникасы, банктік қызметтер мен банктік аудит қарастырылады. Сондықтан да дипломдық жұмыс тақырыбы «Банк қызметінің аудиті, оны жетілдіру жолдары» атты тақарыпты қарастыруды жөн көрдім.

 Дипломдық жұмыстың мақсаты – банктік аудиттің мәні мен маңызын толық ашу.Аудит нарықтық экономика жағдайында барлық шаруашылық процесіне қатысушылардың қызметінде маңызды рөл атқарады. Ол анық ақпаратпен қамтамасыз етеді, серіктестіктер арасындығы сенімділікті қалыптастыруға септігін тигізеді, онтайлы басқарушылық шешімдерді іріктеу мен кемшіліктерді жою бойынша ұсыныстарды әзірледі, сондай-ақ қаржылық жағдайды тұрақтандыруға, шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметінің тиімділіг арттыруға және тұтастай қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға ықпал етеді.

ҚР «Аудиторлық қызмет туралы» Заңында мынандай анықтама берілген: «Аудит Қазақстан республикасының  заңынды белгіленген талаптарға сәйкес қаржылық есептіліктің дұрыс  және обективті жасалғаны туралы тәуелсіз пікір білдіру мақсатында заңды түлғалардың қаржылық есептілігін тексеру болып табылады».

Банк -өзінің жарғысы  бар, толық шаруашылық есеп және өзін өзі қаржыландыру негізінде қызмет жасайтын заңды тұлға. Ол ақша қараатын тарту, орналастыру және басқа банктік  операцияла жүргізетін мекеме.

Банкілік аудит - банкілердің қаражаттық - шаруашылық қызмет нәтижелерінің ( банкілердің  бөлімдерінің ) кешеді тексеру ( экспертиза ) және жариялауға арналған немесе жоғары тұрған ұйымдарға ұсынылатын қаражаттық есептеу нәтижелерінің заңға, экономикалық және бухгалтерлік сәйкес бағалауы.

Банк аудитiн аудиторлық қызмет туралы заңдарға сәйкес аудит  жүргiзуге құқылы және Заң талаптарына  сай келетiн аудиторлық ұйым (аудитор) жүргiзе алады.

Банктерге аудит мыналарды  анықтау мақсатында жүргiзiледi:

• жүргiзiлген банк операцияларының есепте және есеп беруде дер кезiнде, толық және дәлме-дәл көрсетiлуi;
• жүргiзiлген банк операцияларының  қолданылып жүрген заңдарға және уәкiлеттi орган мен Ұлттық Банктiң нормативтiк құқықтық актiлерiне сәйкестiгi;
• жүргiзiлген банк операцияларының оларды жүргiзудiң жалпы шарттарына сәйкестiгi, сондай-ақ банк операцияларын жүргiзу тәртiбiнiң банкiнiң iшкi ережелерiне сәйкестiгi.

Банктік аудиттің негізгі  екі түрі бар :

1. Сыртқы аудит –келісілген  негізде тәуелсіз тексеру жүргізу. Банкі тексеруге арналған аудиторлық фирманы дербес таңдайды .

2. Ішкі аудит – Ішкі  аудит басқару есебінің бөлінбес  және маңызды элементі болып  табылады.Ішкі аудитке деген қажеттілік  жоғары басшылық барлық басқару  құрылымдары қызметін күнделікті  бақыламауына байланысты кәсіпорында пайда болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 Қазіргі жағдайдағы банктік  аудиттің мәні, қажеттілігі мен  ұйымдастыру жолдары 

 

1.1 Банктік  аудит мақсаттары мен классификациясы 

 

Аудиторлық қызмет бағыттары :Банктік аудит; Сақтандыру ұйымдардың тексеруі және өзара сақтандыру қоғамдарының; Биржалардың тексеруі; Бюджеттен тыс қорлардың тексеруі; Инвестициялық компаниялардың тексеруі; Жалпы тексеру.

Әрбір бағытпен бөлек  іскерлік сараптау және тексеру жүзеге асыруы құқығына лицензиялау өткізіледі .

Банк -өзінің жарғысы  бар, толық шаруашылық есеп және өзін өзі қаржыландыру негізінде қызмет жасайтын заңды тұлға. Ол ақша қараатын тарту, орналастыру және басқа банктік  операцияла жүргізетін мекеме.

Банк аудитiн аудиторлық қызмет туралы заңдарға сәйкес аудит жүргiзуге құқылы және Заң талаптарына сай келетiн аудиторлық ұйым (аудитор) жүргiзе алады.

 Қаржы жылының қорытындылары  бойынша аудит жүргiзу банктерге,  банк холдингтерiне және банк  және (немесе) банк холдингi iрi қатысушылары  болып табылатын ұйымдарға мiндеттi болып табылады, ол туралы есептiң көшiрмесi мен аудиторлық ұйымның ұсыныстарын осы құжаттарды алған күннен бастап немесе оларды банктерге, банк холдингтерiне және банк (немесе) банк холдингi iрi қатысушылары болып табылатын ұйымдарға бергеннен кейiн отыз күн iшiнде банктер, банк холдингтерi және банк және (немесе) банк холдингi iрi қатысушылары болып табылатын ұйымдар немесе аудиторлық ұйымдар уәкiлеттi органға табыс етуге тиiс.

Банктiң және банк холдингiнiң  шоғырландырылған жылдық қаржылық есебiн банктерге аудит жүргiзуге құқылы аудиторлық ұйым куәландыруға тиiс.

 Банк конгломераты  қатысушыларының аудитiн бiр ғана  аудиторлық ұйым жүзеге асырады. 

Банктерге аудит мыналарды  анықтау мақсатында жүргiзiледi:

жүргiзiлген банк операцияларының есепте және есеп беруде дер кезiнде, толық және дәлме-дәл көрсетiлуi;

жүргiзiлген банк операцияларының  қолданылып жүрген заңдарға және уәкiлеттi орган мен Ұлттық Банктiң нормативтiк  құқықтық актiлерiне сәйкестiгi;

жүргiзiлген банк операцияларының  оларды жүргiзудiң жалпы шарттарына сәйкестiгi, сондай-ақ банк операцияларын жүргiзу тәртiбiнiң банкiнiң iшкi ережелерiне сәйкестiгi.

Аудиторлық ұйым аудит  нәтижелерiн және өз қорытындыларын банктiң директорлар кеңесi мен  басқармасына, банк айқындайтын қажеттi жағдайда банк конгломератының құрамына кiретiн басқа заңды тұлғаларға табыс етiлетiн есепте баяндайды.

Банктiң немесе банк конгломератының  құрамына кiретiн басқа заңды тұлғалардың  қаржылық есептiлiгiнiң және өзге ақпаратының  аудиторлық есебi коммерциялық құпия болып табылмайды. Өзге ақпараттар аудитi банктiң уәкiлеттi органның пруденциялық нормативтерi мен активтердi және шартты мiндеттемелердi (провизияларды қалыптастыру) жiктеу бойынша талаптарын орындауын тексерудi қамтиды.

Аудиторлық ұйымның  қосымша қызмет көрсетуге арналған шарты уәкiлеттi орган белгiлеген талаптарға сәйкес болуға тиiс.

Банк аудиторлық есептiң  көшiрмесiн оны алғаннан кейiн  он күн iшiнде банк конгломераты құрамына кiретiн басқа заңды тұлғаларға беруге мiндеттi

Банк, банк холдингi және банк және (немесе) банк холдингi iрi қатысушылары болып табылатын ұйым аудиторлық ұйым аудиторлық есепте көрсетiлетiн банктiң немесе банк конгломератының қаржылық жағдайына әсер ететiн жолсыздықтарды банк, банк холдингi және банк және (немесе) банк холдингi iрi қатысушылары болып табылатын ұйым аталған есептi алған күннен бастап үш ай iшiнде жоймаған жағдайда, уәкiлеттi орган жолсыздықтар жойылғанға дейiн:

банк холдингiне, банк және (немесе) банк холдингi iрi қатысушылары болып табылатын ұйымға қатысты  Заңға сәйкес  көзделген шараларды қолдануға құқылы;

 осы есептi алған  күннен бастап бiр жыл iшiнде  жолсыздықтарды жоймаған жағдайда  уәкiлеттi орган: 

банкке қатысты - осы  Заңның негiзiнде банктiң лицензиясын  қайтарып алуға;

банк холдингiне қатысты  Заңның көзделген шараларды қолдануға құқылы

Банктік аудит - банкілердің  қаражаттық - шаруашылық қызмет нәтижелерінің ( банкілердің бөлімдерінің ) кешеді тексеру ( экспертиза ) және жариялауға арналған немесе жоғары тұрған ұйымдарға  ұсынылатын қаражаттық есептеу нәтижелерінің заңға, экономикалық және бухгалтерлік сәйкес бағалауы.

- аудиторлық қызмет  жөнге салуы ҚР банкілік сферасына  қойылған , өткізу құқығына іскерлік  сараптау өткізу және банкілердің  тексеру жүзеге асыру және  басқа несие ұйымдарды ұйымдастырады  , банкілік тексеру жүзеге асыруы құқығына лицензиялар береді және шақырып алады , нормативті құжаттар қабылдайды , аудиторлық қызмет жөнге салады РФ банкілік сферасына және банкілік тексеру ұйымының ар жағында жүйелі бақылау қамсыздандырады .

Банкілік аудиттің негізгі мақсаттары :

Несиелеу ұйымының бухгалтерлік және қаржылық есебінің дұрыстығын;

Банкілік жүйе тұрақтылық қамтамасыз етуі;

Салымшылардың және несие  берушілердің құқықтарын қорғау.

Банкілік тексеру мақсаттары:

Қаражаттық - шаруашылық қызметтерге талдау өткізу , активтарды және пассивтарды бағалау.

Қаражаттық - шаруашылық қызмет нәтижелерінің  болжау және кепілдемелердің қаражаттық тұрақтылық жоғарылауымен және өтімшіліктің өңдеуі .

Бухгалтерлік есеп басқаруы және бұрынғы қалпына келу.

Қазақстан Республикасының қаражаттық , салық , банкілік және басқа заңдарына сәйкес кеңес беру.

Қызметкерлердің оқуы .

Растау тап осылардың құнды  қағаздардың эмиссия даңғылының .

Айдиторлық фирманың басқа да қызметтері .

Банктік аудиттің негізгі  екі түрі бар :

1. Сыртқы аудит –келісілген негізде тәуелсіз тексеру жүргізу. Банкі тексеруге арналған аудиторлық фирманы дербес таңдайды .

Сыртқы тексеру  салық органдармен , құқық қорғау органдармен , қаржы  мекемесімен жүзеге асады .

Ішкі аудит – кез келген несиелеу ұйымдарында талаптарға сәйкес ішкі бақылау болуы тиіс ,яғни арнайы ішкі құрылымдардың жасауы немесе уәкіл етілген маманды лауазым бөлінген , қадағалау жүзеге асыратын функциялары және бақылаудың . Ішкі тексеру қызметі  банк бастығымен анықталады .

Өткізу тәсілімен аудит бөлінеді :

Міндетті –ҚР-ның заңдарына  сәйкес: жыл сайынғы , сонымен қатар  мемлекеттік органдардың тапсырмасымен  өткізіледі;

Ынталы –тексеру банктің өзінің шешімі бойынша жүргізіледі

Өткізу мерзіміне мәйкес аулит  бөледі :

Алғашқы – аудиторлық фирманың  клиентке ( банкке ) тексеруді алғашқы рет өткізуі.

Келісілген ( қайта )– клиент ерекшіліктеріне  сәйкес қайта немесе жүйелі түрде  жүргізілетін аудит

  Аудиттің дамуыны сәйкес келесы тірге бөлінеді :

Растайтын –несие ұйымның бухгалтерлік есебінің анықтығын тексеру және растауы .

Системно - хабарланған – жүйелердің бақылаулары мүмкіндік туғызады , бақылайды - клиенттің . Осында аудиторлық тексеру несие ұйым ішкі бақылау  жүйелері талдауда негізі салынған . Ішкі бақылау нәтижелі жүйесіне қызметте қателердің ықтималдығы клиентті - және тексерушілерге арналған сондықтан тап осы клиент толық тексеру өткізу қажеттілігі құлап түседі . Барыда ішкі бақылау нәтижесіз жүйелері ,«қалқиды» дер кезінде емес анықталғандар және қызмет емес - жетіспеушіліктері және сондықтан клиентке кепілдемелерді беріледі её жақсаруға .

Тексеру , орналасушы тәуекелдерде –  аудиторлық жұмыс концентрациясымен  ішінара тексеру өткізуі білдіреді  негізгілерді клиент қызметі бағыттарында , облыстарда е . т . биік аудиторлық тәуекелмен ең.

Аудитті жоспарлаудың мақсаты. Аудиттің 300 халықаралық стандартының «жоспарлау» көрсетілген, жоспарлаудың негізгі мақсаты - тиімді аудит жүргізуді қамтамасыз ету. Жоспарлауға байланысты жұмыстар аудиторға аудиттің қажетті аудандарына көңіл аударуына көмек береді, потенциалды проблемеларды табу мен бастаған жұмысты уақытында аяқтау. Сонымен қатар, тапсырысты аудитор, асистенттер арасында ұтымды бөлумен эксперттердің атқаратын жұмысын үлестіру. Аудиторға кәсіби жауапкершілікті өзіне алу үшін тексеріс жүргізуге қажетті жеткілікті дәлелдемелер жинау керек. Сонымен қатар, дәлелдемелер құны минималды болу керек. Бұл жоспарлану жұмыстарына байланысты болады. Сондықтан әрбір тексеріс үшін аудитор жоспар құру керек, оның мақсаты:

- аудиторлық шаралардың  қажетті көлемін анықтау; 

- тексеріс жүргізу  шараларын бағалау; 

- аудит жүргізудің  сапасын қамтамасыз ету болып  табылады.

  Аудитті жоспарлаудың қағидалары. Аудит жоспары аудит жүргізудің жалпы қағидалары негізінде жасалады, сонымен қағидалар арқылы:

- кешенді жоспарлау 

- үздіксіз жоспарлау

- оңтайлы жоспарлау; 

Аудиттің кешенді жоспарлау  қағидаты жоспарланудың барлық сатылары арасындағы өзара байланысы мен  келісімділігін қамтамасыз етеді, яғни аудиттің алдын – ала жоспарланудан, жалпы жоспар мен бағдарлама жасалуына  дейін қамтамасыз етеді.

Аудиттің үздіксіз жоспарлау  қағидаты аудиторлар тобына арналған есеп қисаптарын анықтайды және жоспарлану сатыларын бөліп тарату мерзімі  бойынша және құрылымдық бөлімдер арасындағы байланысын қарастырады.

Аудиттің оңтайлы жоспарлау  қағидаты жоспарланудың нұсқаулығын қамтамасыз етеді, критерийлер негізінде аудиттің жалпы жоспары мен бағдарламасы үшін оңтайлы нұсқаны таңдап алуына мүмкіндік береді. Оның аудиторлық ұйым анықтайды.

 Аудиттық жоспарлаудың  сатысы 

Аудитті жоспарлау сатысы. Жоспарлау - аудит жүргізуді мейлінше парасатты атқаруға мүмкіндік беретін шара және сондай-ақ тәуелділікті төмендетеьін маңызды жағдайлардың айқындалмауы. Жоспарлау - аудиторлық іс-шаралар тізімінің жай ғана механикалық құрастырылымы емес, кез келген тексеріс жүргізу шараларында қайталынып келіп отырады. Әрбір клиент жеке жоспарлау кезінде ескеру қажет. Аудиторлар өз жұмысын тексеріс жасаймын деп отырған ұйымның қызметімен танысудан бастау керек. Ол үшін оны ұйымдастыру құжаттарын зерттеу, қызмет түрі мен оған деген лицензиясы, есеп саясаты және т.б. Басқарушылар мен үйым мамандарымен ынтымақтасу кезінде қаржылық есептілік көрсеткіштерін анықтау керек, клиент қызметінің ауқымын байқау үшін қажет. Тек қана қайта зерттеу нәтижесінде ұйымның алдағы уақыт жұмыстарының үлгілі көлемі мен еңбек сыйымдылығын анықтауға болады, сонымен қатар аудит ұзақтығын. Сәйкесінше жұмыс көлемі, оның қиыншылықтары мен ұзақтығынан аудит жүргізу құны анықталады.

  Жоспарлау шараларын сатылар бойынша көрсетуге болады;

Алдын – ала жоспарлау

Клиент туралы жалпы  мәліметтер жинау 

Аудиторлық тәуекелділіг мен маңыздылығын бағалау 

Ішкі бақылау жұмысын  бағалау 

Аудиттің жалпы жоспары  мен бағдарламасын құру

Алдын ала жоспарлау. Алдын ала жоспарлау сатысы келесі аудиторлық қызмет жағдайларынан тұрады:

- клиентті таңдау  және аудит атқарғаны туралы  шешім қабылдау;

- аудит жүргізу үшін  персонал таңдау;

- жқмыс талаптарымен  келісу;

- аудит жүргізуге  клиенпен келісім- шарт жасау. 

 Клиентті таңдау  аудит атқарғаны туралы шешім  қабылдау. Аудиторлық ұйым қажет деп таныған клиенттермен ынтымақтасу міндетті емес, қызмет көрсетуді жалғастыру, егер өзара қатынасты қажет етпесе. Ұйым саясаты жаңа клиенттерді таңдауға байланысты мынандай элементтерді қамтиды:

- болжалды клиенттің  репутациясын бағалау, оның қаржылық жағдайының мықтылығын және бұрынғы аудиторлық ұйыммен қарым-қатынасы;

- мүмкін болатын клиентке  деген аудиторлық ұйымның тәуелсіз  бағасы.

  Клиенттер мен қарым-қатынасын жалғастыру туралы сұрақтары кезеңімен құрастырылады (мысалы, жыл сайын) немес пайда болған ерекше жағдайларда. Тексеру басталу туралы шешім қабылдағаннан кейін оны жүргізу мақсаты мен ауқымы анықталады. Көпшілік аудиторлық фирмалар өзінің тексеріс жоспарының ішкі құрастырады, клиенттің өзгешелік саласына бейімділігі. Аудиторлық ұйымның ішкі фирмалық стандарты негізінде клиентпен танысуы жоспарлау бланкінде көрсетілу керек. Төменде көрсетілген бөлімшелерден тұрады.

1. Экономикалық және  оның басқаруы туралы жалпы  мәліметтер. Аудиттің 310 халықаралық  стандартында «бизнес біліктілігі» сәйкесінше, «қаржылық есептілікке аудит жүргізгенде аудитор клиенттің бизнесі жайлы білуі немесе біліп алуы көлемді, жағдайды, операциялар мен қабылдаған практиканы түсіну және айқынмдау қажеттілікті болуы керек, бұлар аудиторлар бойынша, қаржылық есептілік, тексеріс және аудиторлық есепке маңызды әсер етуі мүмкін» Аудиторлық біліктілік деңгейі, қызмет көрсетуіне байланысты сала, субъект қызметінің жүзеге асыру шеңберінде және экономика туралы жалпы білімі кіреді. Талап ететін білім деңгейі әрқашан субъект басшылығынан төмен болады. Клиент бизнесі туралы білімді игеру үздіксіз және кумулятивті мәліметтерді бағалау және жинау шарасы, соынмен қатар осы білімнің аудиторлық дәлелдемелерге өатысты болуы керек. Мысалы, мәліметтер жоспарлану кезінде пайда болуына қарамастан, ол әдетте соңғы кезеңдерінде толықтырылады және айқындалады, яғни қалай аудитор клиенттің бизнесі туралы аса толығырақ танысу шамасына байланысты болады. Субъект және сала туралы білім қайнар көзі үшін де болуы мүмкін:

- аудитордың бұрынғы субъект мәліметтері мен сол саладағы жұмыс тәжірибесі;

- жұмыс қызметкерлері  мен сала және субъект туралы  пікірлесу; 

- берілген субъектің  жұмыс істемейтін компитенттін  адамадардан субъект және сала  туралы мәліметтер;

- салаға қатысты жариялымдар (стастистикалық материалдар, кезеңдік баспа статьялары);

- субъектің әкімшілік  және өндірістік жағдайларына  аудитордың қатысуы; 

- Субьектің дайындаған  құжаттары (отырыс протоколдары, жарнама материалдары, өткен жыл  бойынша жылдық және қаржылық есептіліктер, субьектің әкімшілік құрамының ішкі есептері, басқару саясаты бойынша басшылық, лауазымдық инструкциялар, сату және маркетинг жоспарлары).

 Клиент бизенсін  білу аудитордың кәсіби ой  – пікірінің негізі болып табылады. Клиент қызметін түсіну және оны сәйкесінше алынған мәліметтерді пайдалану аудиторға:

- проблемеларды анықтау  және тәуекелділікті бағалауға; 

- тиімділікті жоспарлау  және аудит атқаруға;

- аудиторлық дәлелдемелерді  бағалауға; 

- клиентке қызмет  көрсетуді қамтамасыз етуге көмектеседі;

  Клиенттің әкімшілік және өндірістік жағдайларын қарай оның бизнесі мен операцияларын дұрыс түсінуге көмектеселді, себебі аудитордың қызметкерлер жұмысын бақылауға жіне ір деңгейдегі басқарушылар мен жеке әңгімелесуге мүмкіндігі бар. Аудитте, тәуекел негізінде, клиент бизнесін тану мен жоспарлауға барлық аудиторлық шаралардың жартысына жуығы апарылады. Субьект басқапушылары туралы мәліметтер жинау кезінде келесідей аспектілер қаралады:

- іскерлік абырой  және әкімшілік құрамының жеке  өкілдерінің кәсіби тәжірибелігі;

- жиналыс жүргізу  мерзімдері;

- лауазымды инструкция  және міндеттерді енгізу;

- ішкі аудит жүргізуінің  болуы; 

- кадрлар жинақталуы, кадрлар ағымдылығы;

- қызметкерлер туралы  ереже және коллективті келісім  – шарт ұсыныны және т.б.

2. Қаржылық шаруашылық  қызметінің негізгі көрсеткіштері.  Клиенттің ағымдағы жіне болашақтағы  жағдайын түсіну үшін ағымдағы  және болашақ рентабельділігі,  өтімділігін ( қысқа мерзімді  міндеттемелерді өтеу қабілеті) және капитал жеткіліктілігін(ұзақ мерзімді міндеттемелерді өтеу қабілетттілігі және сәйкесінше қаржы өсуі) зерттеу керек. Алдын – ала жоспарлау бланкінде келесідей сұрақтарды құрастыру қажет:

- табыс құрылымы мен  өсу тенденциясының басқа негізгі  экономикалық көрсеткіштерімен  байланысы қандай?

- қолма – қол ақша  қаражаттарының қозғалыс тенденциясы  қандай?

- қолма – қол ақша  қозғалысы мен табыс арасындағы  айырмашылық нәтижесінің себебі  неде?

- қолма – қол ақша  қозғалысының сенімді болжау  дайындалған ба?

- өтімділікке байланысты  қандай ереже болады?

- ұзақ мерзімді жалдық  міндеттемелері бар ма?

- күмәнді талаптар  бойынша күрделі соммалар бар  ма?

3. Өндірістік шаруашылық  қызметі. 

- негізгі өндірістік  жолдары қандай және қалай  олар тапсырыс берумен байланысты?

- әрбір өнім рентабелділігіне басқарушылық талдау жасай ма?

- қандай негізгі өндірістік  жоспарлар ажасалады? 

- қандай өндіріс күштілігімен  клиент жұмыс істейді (толық., толық емес)?

- қандай шикізаттар мен материалдарды  сатып алады, сонымен қатар  қызмет көрсетуді пайдалану кім негізгі пайдаланушы болып табылады?

- альтернативті жеткізу көздері  бар ма?

- еңбек даулары бар ма ( қаншалыұты  олар өндірістік- шаруашылық қызметке  әсер етеді)?

- өнім сапасына байланысты проблемалар  болады ма?

- дайын өнімге баға қалай белгіленеді?

- өнімнің сапасына деген жоғары  талаптар және жеткізуге байланысты  қатаң шартты келісім – шарттар  бар ма?

 

1.2 Ішкі және  сыртқы бақылау жүйесі 

 

Ішкі бақылау жүйесі – мынау  органдардың жиынтығы және ішкі бақылау  бағыттарының , жүзеге асырудың рет сақтау қамтамасыз етуші және мақсаттардың жетулері , заң шығарумен анықталған Қазақстан ның , жарғымен, жаймен несие ұйымдар ішкі бақылау ұйымы туралы және ішкі нормативті актілермен.

Ішкі бақылау жүйесі келесі негізгі  бағыттар қосады:

Бақылау басқару органдарының жағынан;

Бақылау жұмыс жасаудың ар жағында  басқару жүйелері банкілік тәуекелдермен  және банкілік тәуекелдердің бағалауы;

Бақылау өкілеттіктердің  таратуының ар жағында банкілік операциялардың іске асыруы жанында және басқа келісімдердің;

Бақылау басқарудың ар жағында  ақпараттық селдермен ( алумен және хабар  тапсыруымен ) және ақпараттық қауіпсіздік  қамтамасыз етуімен;

Бағалау мақсаттарында  ішкі бақылау жүйе мониторингісі  оның сәйкестігі дәрежелері банкі қызметі  мақсаттарына , жетіспеушіліктердің табуының, ұсыныстардың өңдеулері және бақылау жүзеге асыруының шешімдердің орындауының үстінде толық жетілдірумен банкі ішкі бақылау жүйелері.

Ішкі бақылау жүзеге асырады:

Органдарды банкі басқарулары (акционерлердің жалпы жиналысы, 
банкі байқағыш кеңес , банкі байқағыш кеңес комитеті тексерумен , алқа атқару орган банкіні - басқару , жеке атқару орган басқару банкіні - президент - төрағасы );

Бақылау комиссия ;

Негізгі бухгалтер ( оның орынбасарлар ) банкінің ;

Бастық (оның орынбасарлар) және негізгі бухгалтер (оның орынбасарлар) бөлімнің;

Құрылысты бөлімшенің (жауапты  қызметкерлер), өкілеттіктермен, банкі  анықталатын ішкі нормативті актілерімен  сәйкестікте ішкі бақылау жүзеге асыратындар .

Банкі ішкі бақылау басқаруы дербес құрылысты бөлімшемен келеді және ішкі бақылау жүзеге асыруы үшін жасалған және көмектесудің органдарға қамтамасыз етуде банкі басқару банкі нәтижелі жұмыс жасаулары .

Функциялар және ішкі бақылау басқару қызмет сферасы :

Тексеру және ішкі бақылау  жүйе нәтижелілік бағалауы ;

Қолдану толықтық тексеруі және нәтижеліліктің банкілік тәуекелдердің бағалау методологиялары және басқару процедураларының банкілік тәуекелдермен (әдістемелердің , бағдарламалардың , ережелердің , реттердің және банкілік операциялардың іске асыру процедураларының және келісімдердің , басқарудың банкілік тәуекелдермен );

Ішкі жүйе жұмыс жасау  сенімділік тексеруі

Бақылаудың автоматтандырылған ақпараттық жүйелердің қолдануының  ар жағында;

Анықтық тексеруі, толықтықтың , объективтліктің және бухгалтерлік есеп дер кезлігінің және есептіліктер және олардың тестілеуі , сонымен қатар сенімділіктің ( анықтық , толықтықты және объективтлік қоса ) және жинау дер кезлігінің және хабар ұсынулары және есептіліктің;

Анықтық тексеруі ; Қолданылатын тәсілдердің тексеруі ( әдістердің ) амандық қамтамасыз етуінің банкі мүліктері ;

Банкі ішкі нормативті актілерінің  сәйкестік тексеруі нормативті заңға  сүйінген актілерге , ұйымдардың саморегулируемых стандарттарына ;

Процестердің тексеруі және ішкі бақылау процедураларының ;

Жүйелердің тексеруі , жасалғандардың заңға сүйінген талаптардың сақтау мақсаттарында , мінез-құлық кәсіпшілік кодекстерінің ;

Басқа функцияның , жаймен алдын ала ескерілгендер " ішкі бақылау ұйымы туралы несиелерді ұйымдарда және банкілік топтарда " және банкі ішкі нормативті актілерімен .

Принциптар және қызмет әдістері ішкі бақылау басқарулары: Қызмет тұрақтылығы; Тәуелділіксіз; Әділ; Кәсіпшілік жете білушілік;

Өз функция бөгетсіз және нәтижелі жүзеге асыруы .

Банкілік тексеру аудиторлық қызмет түрлерінен біреумен ғанамен келеді, физикалық бетпен жүзеге аса алады ( тексерушімен ) іскерлік сараптау барысы жанында және лицензияның , сонымен қатар заңгерлік бетпен ( аудиторлық фирмамен ) лицензия барысы жанында .

Іскерлік сараптау өткізуіне  арналған және орталық аттестациялық аудиторлық жасалған Комиссия банкісінің.

Барлық физикалық беттің , дербес банкілік тексерумен тілеушілер шұғылдану немесе аудиторлық фирма  құрамында іскерлік сараптауды тиісті өту (бағаланған емтихан тапсыру ).

Іскерлік сараптауға белгілерге бір уақытта қанағаттандырған беттерді рұқсат етіледі: Ең жақсы немесе орта арнайы экономикалық немесе заңгерлік білім бар болушылар; Жылдардың көбірек 3- хі тұрақты негізде жұмыстар стаж бар болушы ( қайсы соңғылар бірнеше жылдың – тексерушімен , аудиторлық фирма бастығымен , ғылыми қызметкермен немесе оқытушымен экономикалық профильмен , бухгалтермен , экономистімен , тексерушімен және басқа мамандықтармен банкілік сфераға банкілік іспен ).

Іскерлік сараптау өткізуінің артынан беру датасына 20 мрот мөлшерде төлеу өндіріп алынады . Куәлік мезгілмен береді емтихан нәтижесінің тәуелділікте жылдардың 3- хі . Егер жылдардың 2- хі ішінде куәлік алуы кезеңінен , банкілік тексеруші кім, не ретінде бетті өтіп кеткен іскерлік сараптауды жұмысқа кіріспеді немесе несие ұйым ішкі бақылауы қызметінде , онда цалак куәлік жоюы туралы шешімді қабылдайды . Оның ұзартылуы туралы арыз мезгіл өтуі бойынша куәлік әрекеттері құқықта тексеруші цалакта беру .

бағаланған емтихандардың  қайта беруін еркінде тағайындау келесілерді оқиғаларда: Тексерушіге негізді арыздардың барысының территориялық мекемелерінің жағынан, салық органдардың, тапсырыс берушілердің, сонымен қатар басқа тексерушілердің және аудиторлық фирмалардың;

Заң шығаруда маңызды  өзгертулердің барысы. Куәлікті ұзарти алады жылдардың 3- хі , үшін не іскерлік сараптау өткізуіне арналған алғашқы төлеудің 50% мөлшерде төлеу өндіріп алынады .

Физикалық беттің , өтіп кеткендер іскерлік сараптауды аудиторлық фирма құрамында аудиторлық қызметпен  шұғылдана алады , немесе дербес , дара жеке кәсіпкер кім, не ретінде тіркеліп ( пбюл ).

Қазақстан банкі лицензиялары алудан кейін тек қана аудиторлық фирма несие ұйымдардың тексеруін  өткізе алады .

Сұрақ қарауы келесі шарттардың сақтауы жанында лицензия беруі  туралы аудиторлық фирмаға жүзеге асады: Тіркеу датасына кемірек 100 емес жарғылық капиталмен ЖАҚ түрінде фирма ұйымдық - заңға сүйінген түрді тиісті болу ;

Фирма штатында цалакоммен аттестацияланған тексерушілердің  кемірек 2- х емес немесе оқытушылардың  санынан қосымша істеушілерді тиісті болу .

Арыз қарауының артынан  лицензиялау туралы –10 мрот . 3 мрот , лицензия беруінің артынан мөлшерде төлеу өндіріп алынады

Алған фирма аудиторлық қызмет жүзеге асыруына лицензияны аудиторлық фирмалардың мемлекеттік тізіміне енгізіледі және тексерушілердің , алған  лицензияның , банкілердің лицензиялау  департаментімен басқарылады және Қазақстан банкісі аудиторлық қызметінің .