Кенесары хан

1. ааааааааааааааааааааамппппппппппмммпппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппииииииииииииипппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссссвакаааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааааМазмұны

Кіріспе

I тарау Кенесары Қасымұлы қозғалыстың

 теориялық мәселелері

1. Кенесары  бастаған қозғалыстың  зерттелу дәрежесі
2. Кенесары Қасымұлы – тарихи тұлға

ІІ тарау. Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысы

2.1. Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың шығу себебі,

сипатына, шешуші кезеңдер

2.2. Кенесары хандығының ішкі және сыртқы саясаты 

ІII тарау «Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыс» тақырыбын

мектепте оқыту әдістемесі

1. Мектепте ұлт-азаттық қозғалыстар тақырыбын оқыту

 мәселелері 

2. «Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыс»

тақырыбының сабақ үлгілері

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Қосымшалар

Кіріспе.

    Өзектілігі. Қазақстан дербестікке көп ғасырға созылған күрес және отарлық тәуелділікті басынан кешіре отырып қол жеткізгені мәлім. XIX ғ II жартысында қазақ жері Ресейге толық қосылғаннан кейін мемлекеттілік толығымен жойылады.

Үш ғасырға жуық Ресей  империясы мен кеңестік тоталитарлық жүйе қыспағында зорлықтан, күшпен модернизациялаудан мың өліп, мың тірілген халқымыз азат өмірге құштарлығын бір сәтке жоғалтпастан, үздіксіз күреспен, кейде бейбіт, кейде қарулы қақтығыспен 1991 жылдың 16 желтоқсанын- мемлекеттік тәуелсіздік күнін қарсы алуға асықты. Мамандардың есептеуінше, XVIII ғ Сырым Датұлы көтерілісінен XX ғ басындағы Амангелді Иманов бастаған қарулы күреске дейін 300- ден астам баскөтеру қазақ даласында дүркіреп өтсе, осыншама рет наразылық білдіру кеңестік жылдарда да орын алыпты. Соның ішіндегі ең ірісі және ең маңыздысы Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс десек қателеспейміз.

Ресей мемлекетінің қазақ  даласындағы дөрекі отаршылдық саясатына  қарсы қазақ халқының тәуелсіздік  үшін жүргізген ұлт- азаттық қозғалыстары, соның ішінде Кенесары көтерілісі толық  зерттеліп, өз бағасын алды деу әлі ертеректеу. Өйткені, бұл көтерілістерді де жалпы ел тарихынан бөліп қарауға болмайды.

Ұлт – азаттық көтерілісі дегеніміз не? Ұлт – азаттық  қозғалыстың негізгі мақсаты  ұлтты езгіден азат ету, оның ұлттық мүдессін қорғайтын мемлекеттілігін, дербестігін қалпына келтіру. Ұлт – азаттық қозғалысы жалғыз ғана ұлттың азаттығы үшін емес, шаруалардың жер үшін күресі, халықтың демократиялық бағыттадаму үшін күресі. Олай болса ұлт – азаттық қозғалысы көп сарынды бір түпкі мақсатқа қазақ мемлекеттілігі, ұлт бостандығы үшін бағындырылып отырғанын көру қиын емес.

Ұлт – азаттық қозғалысы  ұлттық , әлеуметтік, экономикалық, саяси  діни, мәдени – тұрмыс дәстүрлері қайшылықтарының  түйіні. Ұлттық проблеманың бір өзі  – тіл, дәстүр, салт – сана, дін, өмір сүру қаракеті – менталитет – осының бәрін қамтыды. Отаршылдық осымен ата заңын (әдет – заңы),  ғұрыптарды, мемлекеттік басқару жүйесін бұзды. Ресейлік әкімшілік – саяси жүйе қазақ елінің дәстүрлі әлеуметтік байланысын үзді,  көшпенді елдің әлеуметтік тұтас организмі дағдарысқа ұшырады.

Орыс мемлекеті мұсылман проблемасын шұғыл қолға алды. Ұлттық сана -  сезім осы сәтте  өз дәрменсіздігін сезді, ұлттардың  жойылып кету қаупі туды, ел тағдыры, жер тағдыры ойландырды. Сондықтан  да Қазақстандағы ұлт – азаттық қозғалыстар қазақ қоғамының болашағын түп қазық еткен халықтық көтерілістер еді.

Орта Азия мен Қазақстан  халықтарының күресі ұрпақтар зердесінде мәңгіге сақталған. Еліміз басынан  өткеріп отырған бетбұрыс кезеңінде  біз оған назарымызды аударып  отырмыз. Ұлттық сана  сезім өсіп келе жатқан тұста, іс жүзіндегі ұлттық егемендік үшін және риясыз ұлтаралық татулық үшін күрес жағдайында ұлт – азаттық қозғалысының қарама – қайшы әрі күрделі тарихын тереңдете және айғақты зерттеу қажеттігі туындайды.

Бітіру жұмысының  мақсаты- Ресейдің отарлау саясатына қарсы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт- азаттық көтерілістің дүние жүзі, оның ішінде қазақ тарихында алатын орнын, ерекшеліктерін ашып көрсету және осы ұлт – азаттық көтеріліс тақырыбын мектепте оқыту әдістемесінің мәселелерін айқындау.

Міндеттер:

1. Отаршылдыққа қарсы Кенесары көтерілісінің зерттелу дәрежесін көрсету;
2. Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің шығу себебін ашу;
3. Көтерілістің сипаты мен кезеңдеріне тоқталу;
4. Кенесары Қасымұлын тарихи тұлға ретінде талдау;
5. Мектепте ұлт – азаттық көтерілістер тақырыбын оқытудың тиімділігін айқындау;
6. Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс тақырыбы оқушылардың санасын көтеруде, азаматтық, отансүйгіштік тәрбие беруде алатын орнын көрсету.

Зертеу жұмысының  методологиялық негізіне қазіргі кездегі өркениеттілік көзқарас алынды.

Хронологиялық шегі: ХІХ ғасырдың екінші ширегі.

Зерттеу әдістері: талдау, саралау, салыстырмалы.

Зерттеу объектісі: 9 сынып. Қазақстан тарихы. Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс.

Зерттеу пәні: Тақырыптың теориялық мәселелері және оны мектепте оқытудың әдіс – тәсілдері.

Тарихнамасы. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық қозғалысы бұрын – соңды зерттелмей келді десек, қателесер болған едік. Мәселе ерте кезден зерттеліп, талай талқыдан өткенді. Ресей империясының құрамды бөлшегі болған қазақ елінің тарихы сол метрополия мүддесі биігінен ғана таразыланып келді. Бөлшектенбейтін, біртұтас Ресей империясы, провославие және монархия сияқты идеологиялық мұраттар негізіне сүйенді. Большевизм дәуірінде бұл идеологиялық мұраттар тек түрін ғана өзгертті. Біртұтас империя орнына, мызғымас Одақ, монархия орнына тоталитарлық социализм келді. Ал тарих болса бұл мұраттарды нысанаға алып, объективтілік, тарихи диалектикалық байланыс принциптер негізінен шыға алмады.

Бүгінгі күні социализм жүйесі өз тұғырынан түсті, күн тәртібінде егемендік пен тәуелсіздікті баянды ету жолдары сияқты проблемалар қойылды. Осының бәрі тарихи көзқарасты жаңа биік тұғырынан таразылауды талап етеді.

 Қазақстан халқының Ресей империясының отарлық езгісіне қарсы Кенесары ұлт- азаттық күресін зерттелуінің үлкен ғылыми- саяси маңызы бар. XIX ғ  қазақ халқының ұлт- азаттық қозғалыстарының жекелеген мәселелерін сипаттаған М.И. Вернюков, М. А. Терентьев, А. И. Левшин, Н. А. Середа, А. К. Гейнс  сияқты тарихшылардың еңбегі пайда болды.

Батыс елдерінің шығыстанушы  ғалымдарының да бірден – бір көтерген тақырыбы – ұлт – азаттық көтерілістер еді. Мәселен XIX ғасырдағы АҚШ дипломаты  Ю. Скайлердің Сырым, Арынғазы және Кенесары көтерілістері туралы, ал американ тарихшысы С. Кэреу Кенесеры басқарған көтеріліс туралы пікірлерін айтуға болады.

Ең алдымен , Кенесары көтерілісі жөнінде  құнды және жүйелі зерттеулер 20 жылдары пайда болып, олар 1943 жылы А. М. Панкратованың басшылығымен шыққан тұңғыш ұжымдық еңбек «Қазақстан тарихында» сол кездегі уақыт талабына сай ресми бекітіліп, көрініс тапқан. 40 жылдардың соңына қарай, Қазақстандағы ұлт – азаттық қозғалыстарының мәселелеріне арналған бірқатар еңбектер пайда болды.  Е. Б. Бекмахановтың 1947 жылы жарық көрген Казахстан в 20-40 годы XIX века» монографиясы Отан тарихының шын достарын сүйінтті, жалған идеологияның жетегінде жүргендерді күйінтті. Тәуелсіздік жарияланғаннан кейін «XIX ғасырдың 20 – 40 жылдарындағы Қазақстан» монаграфиясы қазақ тілінде жарияланды.  Е. Б. Бекмахановты, оның еңбегін қуғындау тек ғалымның жеке басына ғана емес, сонымен қатар ұлт – азаттық қозғалыстарының тарихының зерттелуіне де тиген ауыр соққы болды.

А. Ф. Рязанов «Сорок лет  борьбы за национальную независимость  казахского народа», «Батыр Сырым Датов» атты еңбектерінде тұңғыш рет осы көтерілісті баяндап шығады. Дегенмен де автор оның әлеуметтік табиғатын ашып бермей, көтеріліс қозғалысына, ұрыс қимылдарына баса назар аударады.

А. И. Чулошников өзінің «К истории феодальных отношений в  Казахстане в XVII – XVIIIв.в.» атты еңбегінде ұлт - азаттық көтеріліске тоқтала отырып, бірқатар маңызды пікірлер айтса да көтеріліске ол әр түрлі топтардың арасындағы билік үшін күрес деген баға берді.

Кеңес дәуірі тұсында 1941 жылы жазылған М. Вяткиннің зерттеулерінен қазақ халқының тарихындағы ұлт – азаттық көтерілістердің орны жайында орынды пікірлер кездестіруге болады. Ол 1735-1869 жылдар аралығындағы орыс – қазақ қатынастарының тарихын қазақ халқының Ресейдің үстемдігіне қарсы үзіліссіз күрес үстінде  суреттейді. Сол кездегі Сырым батырдың (Кіші Орда 1780-1790), Исатай Тайманұлы (Ішкі Орда,1830-1860), Кенесары мен Сыздық Қасымовтардың ( Орта Орда, 1840-1860) ірі – ірі көтерілістері ұлт – азаттық сипатта Ресей империясының отарлық езгісіне қарсылық нәтижесінде болды деп көрсетеді.

Осы тақырыпта  XVIII – XIXғасырдағы  жүріп өткен жолымызды зерттеуші  мамандар В. Басин, А. Сабырханов, Ж. Қасымбаев, С. Мәшімбаев, М. Әбдіровтар, бірнеше  жазушы, тілші, философ, саясаткерлер қалам  тартты.

Ағылшындық Томас Аткинсон (1799 – 1861) қазақ елінде жеті жыл өмірін өткізіп еліне оралған соң «Орта Азия мен Батыс Сібір»(1857ж), «Амур бойына саяхат» деген еңбектер жазған. Өз еңбектерінде Аткинсон Кенесары туралы әңгімелейді.

Қазақ халқының тарихындағы  отарлауға қарсы болған Кенесары ұлт – азаттық көтерілістің тағдырын тарихта үлесін қосқан, осы мәселенің сан қырлы жақтарын зерттей отыра, артына салмақты еңбектер қалдырған Бекежан Сүлейменовтың еңбегі зор.

 Егерде қарайтын  болсақ Г. Ф. Дахшлейгер, А. Сабырханов, В. Басин, Т. Шойынбаев, Ж. Қасымбаев сияқты тарихшы ғалымдар пікірлері ұлт – азаттық қозғалысын прогресшіл, отаршылдыққа қарсы сипатта болды деген тұжырымға келеді. Кенесары бастаған көтерілісін тәуелсіздік алғаннан кейін ғылыми тұрғыдан зерттеген отан тарихшылары А. Н. Нүсіпбеков, Х. Тұрсынов, М. Қозыбаев, М. Қойгелдиев зерттеулері құнды болып табылады.

Құрылымы. Кіріспе, үш тарау және қорытынды бөлімдерден тұрады. I  тарауда ..............................Қорытындыланды.

I тарау Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыстың теориялық мәселелері

1.1. Кенесары  бастаған көтерілісінің зерттелу дәрежесі

 Қазақстан  тарихының айрықша көңіл аударарлық  кезеңдерінің бірі – XIX ғасырдың 20-40-жылдары толығымен дерлік  зерттелмеген. Тәуелсіздік жылдарында азаттық қозғалысы және Кенесары туралы шыққан «Национально-освободительная борьба казахского народа под предводительством Кенесары Касымова» деген тұңғыш жинаққа архивтік деректер топтастырылған. Патша әкімдерінің  бұйрықтары, хабарламалары, үндеулері, хаттары, тыңшылардың мәліметтері, тұтқындардан алынған жауаптар, Кенесарының хаттары, т.б. құжаттар, яғни көтеріліске қатысты барлық деректер бір кітапта жинақталған хронологиялық тәртіппен берілген.

     Хандықтың  саяси құрылысын зерттеу үшін  Қазақ даласында ұзақ уақыт болған соғыс тұтқындары урядник Лобановтың, солдат Губиннің, Ивановтың егжей-тегжейлі жауаптары бағалы деректер болып табылады.

     Олардың  мәліметтерінде басқару тәртібі,  алым-салық рәсімі жайында т.б.  бағалы деректер бар. Қажетті  материал жинау үшін арнайы түрде Кенесары ордасына жіберілген сұлтан Саналы Мырзағалиевтің мағлұмдама хаты Орынбор Шекара комиссиясының қорларында сақтаулы. Саналы сұлтан көтеріліс бастаған сұлтанмен көзбе-көз жолығып сөйлескен, сондықтан ол Кенесары хандығының ішкі құрылымы жайлы егжей-тегжейлі хабарлайды.

     Кенесары  қозғалысы туралы көптеген тарихшылардың  еңбектері жарық көрді. Бұл  еңбектерінде авторлардың көбінің  көтеріліс туралы көзқарастары  біржақты, ал көтеріліс басшысы  Кенесары бүлікші, алаяқ деп  көрсетеді.

     Н.Середаның  «Қырғыз сұлтаны Кенесары Қасымовтың  бүлігі» деп аталатын кітабы  нақты деректерге бай, анағұрлым  толық және патша өкіметі кезіндегі  тарихшы үшін барынша объективті  жазылған еңбек болып табылады. Г.Смирновтың да шығармасы көпке  әйкілі, мұның өзі Кенесарының баласы Ахметтің өз әкесі бастаған көтеріліс туралы ауызша айтып берген әңгімесін өңдеп қағазға түсіруден туған еңбек болып табылады.

     Түпнұсқа  негіз ретінде де, нақты материалдардың  жинағы ретінде де маңызды  кітап болғанымен, мұнда көтерілістің негізгі мәселелері ашып көрсетілмеген және көтеріліске тиісті баға берілмеген.

     Патша  өкіметі заманындағы тарихшылардан  Мейер мен Добросмыслов еңбектерінде  Кенесары көтерілісінің барысы  жайында азды-көпті толығырақ  мәлімет береді. Л.Мейер, А.Добросмыслов, М.Красовкий бас штабта әскери мамандар ретінде жұмыс істеп, патша өкіметінің отарлау саясатын ақтаған, сол себепті олар қазақтардың ұлт-азаттық күресін «заңға қайшы» әрекет деп қараған.

     Бұл  авторлар көтерілісшілерді «тобыр»,  көтеріліс басшыларын «қарақшы» және «жартқыш» деп, ал көтерілістің өзін «бүлік» деп атаған.

     Алайда  осы авторлар Кенесарының қолбасшылық  дарынын, оның өз басының өжеттігін  және халық арасында беделді  болғанын бірауыздан тап көрсетеді.

     Мейер  былай деп жазады: «Кенесарының өжеттігінде шек жоқ».

     Добросмыслов  былай дейді: «Бұл сұлтан жігерлі,  батыл, оның үстіне асқан ақылды  адам еді».

     Өкімет  орындарының бірқатар жылдар  бойы көтерілісті баса алмау  себебі неліктен екенін авторлар  былай деп көрсетеді: «Далаға отрядтан соң отряд жіберіліп жатты, ал Кенесары сол отрядтың көз алдында ойқастай орғып, ойнақтай жалт беріп, құйрығын да ұстатпай шетсіз-шексіз далаға сіңіп кетіп отырды"»- дейді.

     Кеңестік  тарихшылардан Кенесары туралы  А.Рязанов, М.Стеблин-Каменская, А.Якунин, М.Вяткиндер жазды. А.Ф. Рязановтың қолжазбасы ең көлемді еңбек және ол осы саладағы бірден-бір монография болып табылады.

     Автордың  қайтыс болып кетуі себепті  қолжазба жарық көрмей қалады.

     Рязановтың  бұл еңбегінде бірқатар кемшіліктердің бар екендігін Е.Бекмаханов өз еңбегінде атап көрсетеді.

     Рязанов  ұлт-азаттық қозғалыстың себебін  теріс түсіндіреді, қозғалыстың  шығу төркіні мен себептерін  жекелеген облыстардың табиғат  жағдайынан және қазақтардың  психологиялық ерекшеліктерінен  іздейді.

     Ол  соғыс қимылдарының барысын да  теріс түсінеді, ол Кенесарыны  жеке басының мүддесі үшін  күрескен адам етіп көрсетеді  және оның еңбегі 1845 жылға дейінгі  оқиғаны баяндаумен ғана шектеледі.

     М.И.Стеблин-Каменскаяның  Кенесары көтерілісі туралы мақаласы архив материалдарына сүйене отырып Кенесары көтерілісінің неден басталуына байланысты, әр түрлі қазақ руларының көтеріліске қатысуын көрсетуге және көтерілістің жеңілу себептерін анықтауға бірінші рет талпыныс жасайды.

     Алайда  аталған еңбекте көтерілістің жеңіліске ұшырауы жеткілікті зерттелмеген.

     Қазақстан  тарихшылары кейбір кеткен кемшіліктерге  түзетулер енгізуде.

     А.Якунин  өзінің «Кенесары Қасымов көтерілісі  туралы» деп аталатын мақаласында  Кенесары бастаған 1837-1847 жылдардағы көтерілісін теріс сипаттаған.

     Кенесарыны  өзінің жеке басының мақсаттарын  көздеп қозғалысқа қосылған деп  сипаттайкеле Якунин былай дейді:  «Қазақ еңбекші бұқарасының 1838 жылы өз-өзінен басталған көтерілісіне  қосылған Кенесары көтерілістің  барысында халық бұқарасынан оқшауланып, шеттеп қалды» – дейді.

     В.А.Потто  Сонау 1872 жылы өзінің «Қырдағы  жорықтар хақында» деген дәрістерінде  Кенесары көтерілісі туралы айта  келіп, көтеріліс «бірауызды және  жаппай көтеріліс сипатына ие  болып, сондықтан оны ауыздықтау енді оңай болмады, оның үстіне бүлікті өжет, бірақ дарынды және асқан жігерлі адам басқарды» – деп көрсетеді.

     А.Панкратова  мен М.Әбдіқалықовтың редакциялауымен  1943 жылы жарық көрген «Қазақ  КСР тарихында» Кенесары қозғалысы  біршама толық баяндалған. Алайда кемшіліктері де бар: көтеріліс біржақты сипатталған да, көтерілістің сипаты және қозғаушы күштері түсініксіз болып қалған. Онан соң, Кенесары хандығының саяси құрылысы мүлде көрсетілмеген, әлеуметтік-экономикалық қатынастарға талдау жасалмаған. Бұл қателіктер екінші басылуында жөнделген.

     Кенесары  көтерілісіне өз пікірін баспа  бетінде ашық білдірген халқымыздың  ұлы ғалымы Абылай тұқымының  бір бұтағы Шоқан Уәлиханов.

     Ол  бұл көтерілісті шындықты бұрмалай  қорытындылайды: «бүлікші сұлтан  Кенесары – феодалдық-монархиялық қозғалысқа бас болып, хандық билікті қалпына келтіруге тырысты» – дейді.

     Өз  кезінде талас тудырған ханның  ұлы Ахмет Кенесариннің «Сұлтандар  Кенесары және Садық» деген  еңбегі.

     Бұл  еңбек естелік тұрғысынан жазылғандықтан көтеріліске қатысты мол мәліметтер назардан тыс қалған.

     1837-1847 жылдардағы көтерілісті зерттеуге  елеулі оқиға 1947 жылы жарық  көрген көрнекті тарихшы Е.Бекмахановтың  атақты еңбегі.

     Бұл тарих ғылымының дамуындағы құнды еңбек болып табылады. Автор Кенесары хандығына «Кенесары өзінің реформаларымен қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуын тежеген патриархалдық-рулық институттардың ескі формасын жойып, шаруашылықтың егіншілік, сауда сияқты неғұрлым алдыңғы қатарлы формаларын құруға алғы-шарт жасады. Кенесары хан Тәуке ханнан кейін феодалдық негізде қоғамдық құрылыстың анағұрлым оң формаларына негіз қалаған аса ірі мемлекеттік қайраткер болды» – деп жоғары баға берді.

     1990 жылдардағы зерттеулерде Ж.Қасымбаевтың  «Кенесары хан» деп аталған, 1993 жылы шыққан кітабында Кенесары туралы ілгерілі-кейінді айтылған пікірлерді қорытып, жаңа тұжырымдар ұсынған, тарихтың тасада қалып келген кейбір куәліктерін келтірген. Бұл еңбекте Кенесарының ұлылығын сипаттайтын көптеген мағлұматтар көрінісбереді. Ғалымның «Кенесары бар қабілетін патшаның жаулаушылық қимылдарын тоқтатуға немесе оның қарқынын әлсіретіп, үш жүздің бірлігін нығайтуға жұмсады» деген пікірі де аты аңызға айналған  қайраткердің күрес мұратын нақты ұғындырады.

     М.Қозыбаев  «Хан Кене және Сырым батыр» атты мақаласында Кенесарыға хан ретінде жоғары баға береді.

     «Қазақ  мемлекеттігі туралы мәселені  хан Кене нақты қойды. Ол  Ресейден біржолата азат бола  алмайтынын түсінді, сондықтан  да қазақ елін Абылай хан  тұсындағыдай империяның көлеңкесінде өз еркімен ішкі бостандығын, халықтық болмысын, хандық құрылысты сақтаған ел қылуды армандады» - деп жазады.

     Кенесары  жорықтарының куәгері, жауынгер-ақын  Нысанбай жыраудың «Кенесары  – Наурызбай» дастаны мен Жүсіпбек  Шайхысламұлының «Қиса Наурызбай төре» дастаны. М.Әуезовтың «Хан Кене» трагедиясы мен І.Есенберлиннің «Қаһар» романы. М.Жұмабаевтың «Оқжетпестің қиясында» деген поэмасы да Кенесарыға арналады.

      М.Ж.Көпейұлы жазбасында ханның  бір ерекше қасиеті мергендігі  көрсетіледі және Мәшһүр Жүсіп Кене хан туралы сөз бастамас бұрын оның 1837 жылғы көтеріліске басшы болуға дейінгі жылдардағы тарихи оқиғаларға шолу жасайды.

      Орыстың патша заманындағы зиялылары  да Кенесарының қаншама «қарақшы»,  «жабайы», «бұзақы» деп сипаттап  жазғандарымен, оның айлалы саясаткер, ақылды қайраткер, қаһарман қолбасшы екендігін жоққа шығара қоймаған.

     «Кенесары  өз халқына мәңгілік бостандық  тіледі, шынайы патриот ретінде  орыс мемлекетінің өздерін толық  жаулап алуға ұмтылатындығын  түсіне білді» – деп жазған  Н.Середа.

     Орыстың  географ-саяхатшысы П.Семенов-Тянь-Шаньский  Кенесары ханды біздің дәуірімізге  дейінгі Рим империясының жаулап  алушыларына халқын қарсы көтерген  Понт патшасына теңеп, «қазақ  халқының митридаты» деп атауы,  оның ұлы күрескер екенін даусыз  мойындауы деп ұғынумыз керек.

     Қазақстанның  көрші мемлекеттермен және патша  өкіметінің отарлау саясаты мен  сыртқы саяси байланыстарын зерттеу  үшін негізгі деректер архив  матреиалдары болып табылады.

     Кенесары  хандығының саяси құрылысын зерттеу  мәселесі бойынша негізгі деректер 1845 жылы Кенесары ордасында болып қайтқан қоғаншы Долгов пен бас штабтың поручигі Герннің мағлұмдамалары. Хандықтың саяси құрылысын зерттеу үшін қазақ даласында ұзақ уақыт бойы болған соғыс тұтқындарының жауаптары бағалы деректер болып табылады. Олардың жауаптарында басқару тәртібі, алым-салық жинау, хан кеңесін шақыру рәсімі жайында т.б. бағалы мәліметтер бар.

     Сондай-ақ  Кенесарының жергілікті өкімет  өкілдері атына жазған хаттары  архивте сақталған. Патша өкіметіне  арқа сүйеген қазақ шонжарларының хаттары, өтініштеріне назар аударсақ, мысалы: Кенесары көтерілісі кезінде өкіметке адал болып қалған сұлтандар мен билер өздерін «бүлікшілерден» қорғауды өтінген. Губернаторлардың жазысқан хаттарының көп бөлігі Кенесары көтерілісіне арналған.

1.2. Кенесары Қасымұлы – тарихи тұлға

Тарихи оқиғалар тізбегіне қарай  Кенесары өмірін үш кезеңге бөліп  қарастыратын болсақ:

1. 1802-1837 жылдардағы есею, толысу кезі.
2. 1837-1845 жылдар Қазақстан жерінде ұлт-азаттық қозғалысты басқарған қайраткерлік кезеңі.
3. 1845-1847 жылдары Ресей, Қоқан және қырғыз манаптарымен күрес жүргізген соңғы кезеңі.

К. Қасымұлының  күрескер ретінде есею, толысу кезеңі Қазақстандағы патшалы Ресейдің отарлау саясатының күшейген уақытымен  тұспа-тұс келген. Кенесары 1802 жылы Көкшетауда дүниеге келеді. Бұл Мәшһүр Жүсіп жазбасындағы: «Кене ханның жылы қоян еді. Қырық жасында, жылқы жылы, демі таусылды» деген мәліметке сай келмейді. Өйткені, 1847 жылы «40 жасында» өлтірілген Кенесары 1807 жылы туған болып шығады. Шешесі қалмақ қызы туралы дерек аз сақталған.

Атасы Абылайдың  азаттық жолындағы даңқты өмірін естіп өскен, әкесі Қасымның патша  әкімшілігі тарапынан қуғындалғанын  көріп есейген ол ағалары Саржан мен Есенгелдінің 1824-1836 жылдары жүргізген  көтерілісіне қатысып, шайқастарда ержүрек батыр ретінде көзге түседі.

М.Ж.Көпейұлының  жазбасында ханның бір ерекше қасиеті - мергендігі көрсетіледі.

Қазақ жұртының басшылары Ресей мен Қоқанға  бағынып, олардың ықпалынан аса  алмағанда, тек, Қасым әулеті ғана Абылай заманындағы еркіндікті қалпына келтіруге күш салады.

Мәшһүр Жүсіп  «Отыз ұлды Абылайдың 29-ң тұқымы Кенесары, Наурызбаға қас болған…  Бір ғана Қасым ұрпағынан басқа  Абылай ұрпағы ас ішіп, аяқ босатқаннан  басқа ешнәрсеге жарамаған. Тек  өз бастарының қамын ғана ойлайды, олардың басқа ештеңемен ісі жоқ» деп баға берді.

Үш жүздің өңірінде атой салған сұлтан Кенесарының бодандыққа қарсы күресінің ұзақ уақытқа  созылуы, басқа да көптеген мәселелермен қатар ұлы тұлғаның жеке басындағы  тамаша дипломатиялық және саясатшыл қасиеттерінің биіктігінен деп түсіну қажет.

Орыс тарихнамасының өкілдері Кенесарыны Сырым және Исатай батырлар сияқты «бұзық», «қарақшы»  деп жеккөрінішті бағалармен сипаттаса  да, екіншіден Абылайдың немересін  «айлакер, парасатты саясатшы, қайраткер» ретінде де жоғары бағалайды.

1833 жылы Польшадағы  азаттық күреске қатысқаны үшін  қазақ өлкесіне жер аударылған  А.Янушкевич Кенесары тұлғасына  қайран қалып, оны XIX  ғасырдың 80-жылдарындағы Алжир халқының Француз отаршылдарына қарсы күресінің көсемі атақты Абд Эль Кадермен теңестірді.

Орыстың ұлы  ғалым-саяхатшысы П.П.Семенов Тянь-Шаньскийдің  хан Кенесарыны б.э.д. II ғасырдағы рим империясының отаршыл саясатына қарсы халқын көтеріп, жанталаса күрескен понт патшасы Митридат II Эвпатормен теңестіруі де қазақ халқының саясатшыл дипломатиялық шеберлігін мойындауы еді.

Шындығына келсек, кенесары хан сол өзі бел шешпей, ат үстінде жүрген заманында-ақ қазақтың ғана емес, әлемнің тарихына таңбасын тайға басқандай етіп салып кеткен қаһарман. Есімі тікелей аталмаса да, ол француздың ұлы жазушысы Жюль Верннің «Михаил Строгов» романныда Қазақстан мен Түркістан аймақтарын отарлауға қарсы халқын күреске бастаған Федор хан бейнесінде көркем кескінделеді.

Кенесарының айлакер  саясатшылдығы көтерілістің алғашқы  кезеңінен бірден байқалады. Ресей билеп-төстеушілерінің Қазақ жерін жаулап алмай тынбайтындығына көрегендікпен көзі жеткен Кенесары бар қабілетін патшаның жаулаушылық қимылдарын тоқтатуға немесе оның қарқынын әлсіретіп, үш жүздің бірлігін нығайтуға жұмсады.