Коммерциялық банктердің депозиттік портфелінің сапасын арттыру және депозиттік операцияларын дамыту жолдары

    Дипломдық жұмыстың мақсаты – тақырыпты ашу, яғни коммерциялық банктердің депозиттік операцияларын талдау және оларды дамыту және жетілдіру бойынша тиімді ұсыныстар беру.

    Дипломдық жұмыстың мақсатына сәйкес келесі міндеттер айқындалды:

• коммерциялық банктердің депозиттік операцияларының мәні және жіктелімін;
• коммерциялық банктердің депозиттік саясаты;
• шетел тәжрибесіндегі коммерциялық банктердің депозиттік операцияларының ерекшеліктері;
• Қазақстан респубоикасының депозит нарығының қазіргі жағдайын талдауды;
• «Цеснабанк» АҚ-ның меншікті капиталы мен қаржылық жағдайын талдау;
• «Цеснабанк» АҚ-ның депозиттік портфелі мен депозиттік операцияларын талдау;
• коммерциялық банктерінің депозит тарту мәселелерін талдау;
• депозиттік операцияларын дамытудың жолдарын қарастыру және тиімді ұсыныстар беру.

    Дипломдық жұмыстыңзерттеу объектісі- «Цеснабанк» Акционерлік Қоғамы.

    Зерттеу пәні коммерциялық банктердің депозиттік операциялары болып табылады.

    Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытынды,  қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

    Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, мақсаты мен  міндеттері және зерттеу объектісі мен зерттеу пәні қарастырылған.

    Дипломдық жұмыстың бірінші бөлімінде депозиттік операциялардың теориялық негіздері  қарастырылып, депозиттің коммерциялық банктің ресурстар базасын құрудағы рөлі және оның жіктелуі мен коммерциялық банктердің депозиттік саясаты, шетел тәжрибесіндегі коммерциялық банктердің депозиттік операцияларының ерекшеліктері қарастырылды.

    Екінші  бөлімде Қазақстан Республикасында депозит нарығыныңқазіргі жағдайына, «Цеснабанк» АҚ-ның меншікті капиталы мен қаржылық жағдайына, «Цеснабанк» АҚ-ның депозит портфелі мен депозит операцияларына талдау жасалды.

    Үшінші  бөлімде коммерциялық банктерінің депозит тарту және депозиттік операцияларын дамыту жолдары қарастырылды.

    Қортындыда  жалпы жазылған жұмыс бойынша ой  қортындыланып, белгілі тұжырымдар жасалды жәнеанықталған мәселелер бойынша бірқатар ұсыныстар берілді.  

    1. Коммерциялық банктердің депозиттік операцияларының теориялықнегіздері 

    1.1. Коммерциялық банктердің депозиттік операцияларының мәні және жіктелуі 
 

    Депозиттік  операцияларды  қарастырудан  бұрын, депозит ұғымына назар аударайық.

    Депозит латын сөзінде depositum – банкке сақтауға берілген затты білдіреді. Бұл зат  ретінде ақша, бағалы қағаз, алтын  немесе өзге құндылықтар болуы мүмкін. Қазіргі банктік тәжірибеде депозит  ретінде тек қана сақталған ақшалай  қаражатты түсінеміз.

    Кацеленбаум З.С. банктік депозитті зерттей  келе оның артықшылығы – екі табиғилығында  екендігін айтып кетті: «Депозит салымшылары үшін потенциалды ақша болып табылады. Салымшы чек жазып  басқадай бір соманы айналысқа жіберуі  мүмкін. Сонымен қатар  «банктік ақшалар» пайыз әкеледі.  Олар салымшылар үшін екі мағынада қолданылады: бір  жағынан ақша рөлін, ал екіншіден  пайыз алып келетін капитал рөлін. Қолма – қол ақшалардан депозиттің артықшылығы, ол пайыз алып келеді, кемшілігі капитал алып келетін  пайызбен салыстырғанда депозит  аз пайыз мөлшерін әкеледі. Бұл төмен  пайыз келеңсіз жағдай емес, банктің  табиғи жағдайы.  Капиталдан түскен пайыз мөлшері мен депозиттен түсетін пайыз мөлшерлемесі арасындағы айырмашылық активті операциялардан алынатын пайыз мөлшердің ¼ бөлігін  құрайды.».[7. 6-7б] 

    Жоғарыда  айтылғаннан көріп отырғанымыздай депозит салымшыға ғана емес банкке де тиімді. Көптеген депозиттер банк үшін қарыз капиталын құрайды және кейіннен банк оны тиімді шаруашылық саласына салу мүмкіндігі бар. Депозит  бойынша пайызбен қарыз капиталынан  түсетін пайыз мөлшерлемесі арасындағы айырмашылық банкке бос ақша қаражаттарын тартқаны үшін және қарыз капиталын  жүзеге асырғаны үшін сыйақы болып  табылады. Банктердің осы сыйақы көлемін  жоғарлатуы олардың өзіндік «болжанған салымдар» арқылы ресурстық базасын  кеңейтуге мүмкіндік береді.

    Депозит экономикалық категория ретінде  жинақ ақшаның құрамдас бөлігі болып  табылады. Бірақ, егер жинақ ақша табыстарды бөлу және қайта бөлумен тығыз  байланысты болса, депозит қайта  бөлу қатынастары аясын қамтиды. Сонымен қатар, қазіргі нарықтық экономикалық қатынастардың ерекшеліктерін ескере отырып депозитке келесідей  анықтама беруге болады.

    Депозиттер  деп – депозиттік операцияның  субъектілері жеке және заңды тұлғалардың  депозиттік шотқа белгілі бір  мерзімге немесе талап еткенге дейін  салған ақша қаражаттарының сомасын  айтады. Сонымен қатар Қазақстан  Республикасының нарықтық экономикасының даму ерекшелігін ескеретін болсақ, депозиттерге келесідей анықтама беруге болады.[9. 5б]  

    Депозит – дегеніміз коммерциялық банктерге  белгілі бір мерзімге және мерзімсіз, қайтарылу шартымен пайыз төленуі  тиіс, сақтандырыла отырып салынған халықтың және сақтандырусыз салынған халықтың бос ақшалай қаражаттары.

    Депозиттер  екі жолмен туындайды: банк жеке тұлғадан немесе фирмадан ақша қабылдап, оны  депозиттік шотқа салады немесе клиентке несие беріп, депозит ашады да, осы депозиттер үшін чекпен есеп айырысуға  мүмкіндік береді.

      Қазіргі заманғы банктер тәжірибесінде  қолданылатын депозиттердің түрлері  сан алуан және олардың саны  қаржылық жаңа өзгерістер нәтижесінде  күрт көбейді. Бұл үрдістер  банктердің жоғары бәсекелестік  және сегменттелген нарық жағдайында  клиенттердің түрлі топтарының  банк қызметіне сұранысын қанағаттандыруға  және олардың жинақтаған ақшасын,  қаражатын банкшоттарына тартуға  ұмтылысынан туындайды. Депозиттер  қаражат алу, салу, мерзіміне,  төленетін пайызына, активті операциялар  бойынша жеңілдік алу мүмкіндігіне  қарай ажыратылады. 

    Банктің «алтын ережесі» бойынша оның қаржылық талаптарының мөлшері мен мерзімі  міндеттемелерінің мөлшері мен  мерзіміне сәйкес келуі керек. Осы  ережеге сәйкес банктер ағымдағы шоттардағы қаражатты несиелеу ресурсы  ретінде қолдана алмас еді. Алайда, әдетте клиенттер бір мезгілде барлық қаражатты алмайтындықтан, банктің  қолма-қол ақша резерві тым көп  болмауына да болады. Сонымен қатар, көптеген банктік операциялар қолма  – қолсыз түрде жүреді. Кассалық резерві ретінде қолданылмаған  қолма – қол ақша қаражаттары  банктің өтімділігін көбейтіп, несие  беруге ресурс түрінде қолданылуы мүмкін.

    Банк  өз қызметін жүзеге асыру үшін белгілі  бір ақша сомасымен және материалдық  активтерді иеленуі тиіс, сол айтылған қаражаттар оның ресурстық құрамын  толықтырады. Мұндай ресурстар банкпен  жүргізілетін пассивтік операциялар  көмегімен құрылады, яғни меншікті капиталды ұлғайту және шеттен қаражаттарды тарту операцияларын жатқызуға  болады.[7. 7б]

    Өмір  сүруге және жұмыс жасауға көмектесетін банктің негізгі қаражаттарын тартылған  қаражаттар құрайды, соның ішінде клиенттерінен (банкпен тұрақты қатынаста тұрған заңды және жеке тұлғалар) тартылған  қаражаттар. Дәл осы операция банк туралы берілген келесі ережеге сай  келіп тұр, бұл ереже мынадай  сөздермен басталады: “Банк –  бұл мынадай операцияларды яғни, заңды және жеке тұлғалардан ақша қаражаттарын салымдарға тартуды  жүзеге асыруға құқығы бар кредиттік  ұйым...” 

    Ал, әйгілі экономист К.Маркстің айтуы  бойынша: “Банктер біреуге несие  беріп қана қоятын ерекше ұйым емес, басқадай ақша қаражаттарын тартатын және солардың сақталуына жауап беретін  ұйым”. Осы әйгілі экономистің сөздерінен депозиттің банктер үшін қаншалықты қажет екенін көруге болады. Банкпен тартылатын түрлі формадағы қаражаттар, өз кезегінде екі топқа топтастырылады: депозиттік (салымдық) және өзгелері (салымдық емес, депозиттік емес). Алдағы уақытта осы екі топтың алғашқы құрамын қарастырамыз. Келтірілген операцияларды қысқаша салымдық деп атауға болады, клиенттің көзқарасымен ол салым салу, ал банк тарапынан алатын болсақ салымды алу болып табылады.

    Депозиттік операциялар – бұл клиенттердің (заңды және жеке тұлғалар, сонымен қатар өзге де ұйымдар) уақытша бос ақша қаражаттарын екі жақтың келісілген шарты бойынша ерікті түрде банктік салым (депозит) көмегімен құрылған тартылған қаражаттар бөлігінің (кем дегенде төмендеуге жол берілмейді) ұлғаю нәтижесі болып табылатын пассивті операцияларының бөлігі.[7. 7б]

    Ал, тартылған қаражаттардың басқа  бөлігі, яғни салымдық емес құрамы банктің  несие түрінде, займдар және нарықта  ұзақ мерзімді меншікті міндеттемелерін  сатумен жүзеге асырылады. Нақты  айтатын болсақ, төмендегідей операциялардан тұрады:

1. басқа банктерден (орталық банкті қоса алғанда), заңды және жеке тұлғалардан  несие алу;
2. заңды және жеке тұлғалардан займдар алу (мысалы, облигациялық);
3. заңды және жеке тұлғалардан тарату мақсатында қаражаттар тарту:

 - банктік вексельдер;

 - сертификаттар (жинақтық және  депозиттік);

 - банкік карта және өзге де  қаржылық құралдар.

    Депозит банк клиентінің кез келген уақытта  талап етуін және банктік депозит  шартында көзделген мерзімнің аяқталуына орай толығымен немесе бөліп-бөліп  пайыздық үстемесімен немесе үстемесіз  өзіне қайтару шарттылығымен  банкке сақтауға берілген ақша қаражаты болып табылады. Банктер капиталының 90%-ға жуығын әдетте клиенттерден тартылған  ақша қаражаттары құрайды. Нарықтық қатынастар аясындағы заңды немесе жеке тұлғалардың уақытша бос  және өзге де қаражаттарын депозит (салымдар) ретінде банкке тарту депозиттік операциялар деп аталады. Банктер  үшін депозиттік операциялар олардың  пассивтік операцияларының нәтижесінде  жұмылдырылған депозиттер (ақша қаражаттары) активті банктік операциялар  жүргізудің негізгі ресурсы болып  саналады.

    Банкке  қолма-қол және қолма-қол емес нысанда  ұлттық немесе шетелдік валютада белгілі  бір мәнжайларды көздеп меншік иесі (клиент) берген депозиттер “банктегі  ақшалар“ ретінде өзінің иесіне ақшасын  қандай болмасын түрде жұмсауына  әрі капитал ретінде проценттік табыс алуына мүмкіндік береді.

    Қазақстан Республикасының банктер және банктік  қызмет туралы Қазақстан Республикасының  заңына сәйкес, депозит – бұл  белгілі бір уақыт өткен соң немесе алдын ала келісім бойынша депозитордың алғашқы талабымен қайтарылатын немесе алдын-ала келісім бойынша депозитордың алғашқы талабымен қайтарылатын немесе үшінші бір тұлғаға толық не жартылай берілетін, бір тұлғаның (депозитардың) басқа тұлғаға – банкке (оның ішінде Ұлттық банкке) қайтарылу шартымен уақытша пайдалануға беретін ақшасы делінген. [5. 119б]  

    Осы анықтамаға сәйкес, банктік депозиттерді пассивті және активті деп екі  топқа бөлуге болады (1-сурет). 

    Сурет - 1 - Банктік депозиттердің түрлері 

    Мұндағы активтік депозиттер – бұл банктің  басқа банктерде пайда табу және өтімділігін қолдау мақсатында орналастырылған, сондай – ақ корреспонденттік қатынас  негізінде жасалған келісім-шартқа сай пайдалануға мүмкіндік беретін  бос ақша қаражатын сипаттайды.

    Отандық тәжірибеде активтік депозиттер Қазақстан  Республикасының Ұлттық банктердің депозиттері мен өзге коммерциялық банктерде, соның ішінде шетелдік немесе отандық банктерде орналастырылған ұлттық және  шетел валютасындағы шоттардағы қаражаттарын сипаттайды.

    Банктік тәжірибеде активті депозиттерді банкаралық депозит деп те атайды. Банкаралық депозит негізінен банкаралық несиенің қалыптасуына себеп болады.

    Пассивтік депозиттер – бұл банктің ресурсының негізінен құрайтын тартылған қаражат  көзін білдіреді. Пассивтік депозиттер банктерге клиенттердің инициативасы бойынша жинақтайды. Пассивтік операциялар негізінде банктің ресурстары жинақталады. Сондықтан да пассивтік операцияларлдың коммерциялық банктер қызметіндегі рөлі жоғары.

    Пассивтік операциялар – бұл нәтижесінде  пассивтік шоттағы немесе активті-пассивтік  шоттағы қаражаттардың өсуін, яғни пассив пен активтің арту формасын білдіретін операцияларды сипттайды.

    Бұл анықтамалар бірін бірі толықтырады  десе де болады, себебі біріншісі пассивтік  операцияның толық түсінігін  бере алмайды.

    Депозиттік операциялар коммерциялық банк  үшін оның ресурсын қалыптастырудың ең негізгі көзі болып табылады. Жеке тұлғалар, іскерлік фирмалар, кационерлік компаниялар, жеке кәсіпорындар, коммерциялық емес ұйымдар, үкіметтік мекемелер, мемлекеттік кәсіпорындар, жергілікті билік органдары, қаражжатарды коммерциялық банктерге ынтамен орналастырады. Бұл бірнеше себептермен түсіндіріледі. Біріншіден, банктер салымдардың үлкен сенімділігін қамтамасыз етеді, екіншіден, салымшылар, өз салымдарын кез келген уақытта қайтаруды талап етіп қана, одан асатын сомада қарыз ала алады, үшіншіден бұл салымдар табыс әкеледі. [5. 120б]  

Банктерге орналастырылған уақытша бос  ақша қаражаттары салымшы үшін екі  рөл атқарады:

• бір жағынан ақша ретінде;
• екінші жағынан салымшыға табыс әкелетін капитал рөлін атқарады.

    Депозиттік  операциялар мынадай қағидалармен ұйымдастырылады:

• банктің пайда алуға немесе болашақта пайда алу үшін жағдай жасауға;
• депозиттік операциялар әрекет етуі керек;
• банк балансының өтімділігін жоғары дәрежеде демеп отыратын мерзімдік салымдарға депозиттік операциялармен қарыз аударылуы тиіс, депозиттік операциялармен қарыздарды беру бойынша байланыс пен сабақтастылықты қамтамасыз етуі қажет;
• депозиттерді тартуға әрекет ететін банктік қызметтерді дамытуға шаралар қолдану.

    Банктермен  тартылатын депозиттердің көлемі негізінен негізгі факторға тәуелді балып келеді:

• халықтың ақшалай табыстарының көлемі;
• олардың банктік жүйеге деген сенімінің деңгейі;
• салымдар бойынша нақты пайыз мөлшерлемесі;
• елдегі банктік жүйенің даму деңгейі және ондағы қаржылық өнімдердің дамуы.

    Банктік депозит – салымшыны банкке алдын  ала келісілген сыйақы қосылып қайтарылуы шарты негізінде берілген ақша қаражаттары.

Ақша  қаражаттарын сақтандыру шоттарына  аудару ерікті сипатта жүзеге асады. Әрбір салымшы ақша қаражатын орналастыру кезінде көптеген шарттарды ескере отырып банкті өз қалауынша таңдайды. Банк менеджері депозит мерзіміне, мөлшеріне, оған есептелетін пайыз және тағы да басқа шарттармен салымшыларын таныстырып, толық және ақысыз кеңес беру.

    Шот ашу үшін салымшы банкпен банктік  салым туралы келісім шартқа отырады. Талап еткенге дейінгі және мерзімді жинақтаушы салымдар бойынша шот  ашу кезінде салымшыға депозиттік сертификат немесе жинақтау кітапшасын береді.   

    Депозит туралы түсініктің ҚР “Банк және банк қызметі туралы” заңындағы үлгісін  қарастаратын болсақ, ол мынадай мағынаны білдіреді: “Депозит – бір тұлға (депозитор) басқа тұлғаға - банкке, оның ішінде Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкіне және Ұлттық пошта  операторына олар номиналды түрде  қайтарылатын шартпен, алғашқы талап  етуі бойынша немесе қандай да бір  мерзімнен кейін толық немесе бөліп-бөліп, алдын ала келісілген үстемесімен не онсыз, депозиторға  тікелей не оның тапсыруымен үшінші тұлғаға берілетініне қарамастан, беретін  ақша”.[5. 121б]  

    Депозит деп әдетте клиенттердің банкке белгілі  – бір талаптарының бар екендігін  куәландыратын банктік шоттардағы жазулар немесе клиенттердің банктегі келісімдер және шарттар бойынша  салымдар формасындағы ақшалай қаражаттары  түсіндіріледі. Депозиттік операциялар  негізінде банктердің несиелік ресурстарының  көп бөлігінен құралады. Банктік  депозиттер жүйесі ағымдық салымдарды (қажет уақытында талап ететін салымдар), заңды және жеке тұлғалардың  мақсатты және мерзімдік салымдарын қамтиды.

    Депозиттік  операциялар екі жақты келісілген болып саналады, өйткені салымшы  өз ақшаларын белгілі бір банкке сеніп тапсырады және белгілі  төлемге (пайыз) банктің өз атынан және өз мүдделеріне қатысты операцияларында  оларды қолдануына мүмкіндік береді; банк осы салымшымен іс жүргізуге  және сәйкесінше шот ашып ақшаларын  сақтауға, берілген шотты жүргізуге  рұқсат береді, сонымен қатар сол  салым бойынша келісілген мөлшерде пайыздарды есептеуге және оларды уақытылы төлеуге рұқсат етіледі.

    Жалпы алғанда, депозиттік операциялар активті  және пассивті болып бөлінеді. Активтік депозиттік операциялар – банктің  уақытша бос ақша қаражаттарын басқат корреспондент-банктердегі шоттарда орналастыруға байланысты операциялар. Олар банктің өтімді активтері ретінде, яғни жалпы активтердің өте аз бөлңгңн алады.

    Пассивті  депозиттік операциялар – клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттарын белгілі  уақытқа және пайыз төлеу шартымен тартуға байланысты операциялар. Бұл  операциялар көмегімен тартылған  депозиттер пассив жағының көп бөлігін  алады және банктік ресурстар  қалыптастырудың негізгі көзі.

    Сонымен, салымдық операциялар банктің өмір сүруіндегі маңызды элемент болып  саналады және осы мағынада банктің  базалық операцияларының біріне жатқызылады. Ешбір банк, оның меншікті капиталы қанша үлкен болғанымен, тартылған қаражатсыз ол қалыпты  жұмыс жасай алмайды. Депозиттік операциялар банктің ресурстық  базасын ұлғайтады, ол өз кезегінде  банкке өз міндеттемелері бойынша уақытылы есептесуге мүмкіндік береді, активті  операцияларының масштабын өсіруге  және өзге жағымды жағдайларда көбірек  табыс табуына мүмкіндік туғызады. Бұл депозиттік операциялар түсінігі қағаз жүзінде де бекітіледі: банктің  жарғысы мен лицензиясында қарастырылатын операциялар тобының жүргізілуі туралы жазылады. [9. 19б]  

    Соған байланысты, банк  клиенттерден депозиттер және салымдар түрінде ақша қаражаттарын тартуда қызығушылыққа ие екенін айтуға болады. Ал екінші жақтың, яғни салымшының қызығушылығы неден байқалады?

    Клиенттің басты қызығушылығы негізінен біреу  ғана – ешқандай қозғалыссыз жататын  және  табыс түсірмеуі мүмкін деп саналатын ақшаларын сеніп  тапсырған банкінен пайыз алу  мүмкіндігі.

    Жоғарыда  айтылғандар жеке тұлғаларға қатысты  болатын. Ал заңды тұлғаларға келетін болсақ, онда тек табыс табу жағы ғана көзделмейді. Мұнда тағы бірнеше маңызды шараларды ескеру қажеттігі туады.

    Өзіне бекітілген шектен асқан уақытша  бос ақша қаражаты бар заңды тұлға, ол қаражаттарды өз кассасында ұстауына құқығы жоқ. Мұндай жағдайда не істеу  керек? Негізінен, заңнамада мұндай “артық” ақшаларды банкте (банктік  сейфте) сақтауға қарсылық көрсетпейді. Онда ол ақшалар иесіне ешқандай табыс  түсірмей жай жататын болады. Сонымен  қоса, сейфте сақтағаны үшін банкке жал ақысын төлеуге тура келеді. Осыған байланысты, мұнда қарастырылатын алғашқы қосымша жағдай болып  кассалық тәртіпті бұзу айыбынан жалтару  табылады.

    Екінші  жағдай келесіммен байланысты. Барлық заңды тұлғалар және заңды тұлғалық білімі жоқ кәсіпкерлер өз төлемдерін контрагенттердің мүддесіне жасауы міндетті, сонымен қатар міндетті (салықтық және басқа) төлемдер олардың  банкте ашқан ағымдық немесе есептік  шоты арқылы жүзеге асырылыу тиіс. Әрбір  жаңа  қажетті төлемді жасау  үшін жаңа банктік шот ашу қажетсіз іс болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда тиімдірек болып банкте тұрақты істеп тұратын ағымдық  немесе есептік шоттың болуы табылады. Берілген заңды тұлғаның адресіне жасалған түсімдер де оның банктік шотында  есепетелуі тиіс. Соған байланысты, банктік шот алдын ала ашылуы тиіс. Ал, банк бос шотты (белгілі  ақша сомасы түспеген) ашпайды.

    Үшінші  жағдай кез-келген заңды тұлға немесе білімі жоқ кәсіпкерге әр кезде тек  банктен алуға болатын қолма-қол  ақша қаражаты қажет. Бірақ, ол үшін сәйкес тұлғада тағы да қолма-қолсыз ақша қаражаты бар банктік шоттың болуы тиіс. Сондықтан, заңды тұлғаға мүдделі және өз қаражаттарының көп бөлігін ұстауға қажет банктік шотсыз іс жүрізу мүлдем мүмкін емес жағдай.

    Заңды немесе жеке тұлға өз банктік шотын  бір немесе бірнеше банкте ашуына мүмкіндігі бар, ол шоттар теңгеде және өзге де валютада жүргізілуі мүмкін.Ал, коммерциялық банкте өздерінің корреспонденттік қарым-қатынастар шегінде ҚР Ұлттық банкінде және бір-бірлерінде ашуларына болады, ол шоттарда келесі ақшалар сақталады:

• тұрақты - меншікті операциялары бойынша және клиенттерінің тапсырысы бойынша уақытылы есепті жүзеге асыру үшін қолданатын белгілі ақша ресурстары;
• қажеттілігі бойынша - Қазақстан банктерінде немесе өзге банктерде пайыз бойынша депозиттерді орналастыру (банктердің өз өтімділіктерін реттеу құралы).

    Банктік тәжірибеде депозиттер бірнеше критерийлер  бойынша жіктеледі:

- алыну формалары; 

- салымшылардың категориялары;

- мақсатты бағыты және табыстылық  дәрежесі бойынша. 

    Депозиттерді  және депозиттік операцияларды ұйымдастырудың халықаралық тәжірибесі шоттар формаларының көптігімен ерекшеленеді. Депозиттік шоттар жүйесін құру үшін база ретінде  шетелдік коммерциялық банктердің тәжірибесі пайдалануы мүмкін.

    Қазіргі банктік тәжірибеде салымдардың  және депозит шоттарының әр түрі кездеседі. Бұл банктердің жоғарғы бәсекелестік нарықта банк қызметтеріне деген  клиенттер топтарының сұранысын  қанағаттандыруға және олардың қаражаттары  мен уқытша бос қаражаттарын банктік  шоттарға тартуға ұмтылуына жағдай жасайды.

    Экономикалық  мазмұнына қарай депозиттерді мынадай  топтарға бөледі:

    - талап еткенге дейінгі депозиттер;

    - мерзімді депозиттер;

    - жинақ салымдары.

    Сондай-ақ, олардың төмендегідей белгілеріне  байланысты жіктеуге болады:

• мерзімдеріне қарай;
• салым иелерінің категориясына қарай;
• қаражаттарды салу және қайтарып алу шартына қарай;
• пайыз төлеу тәсіліне қарай;
• банктің активтік операциялары бойынша жеңілдіктер алуына қарай;
• басқа.

    Салым иелерінің категорияларына байланысты депозиттік шоттар мынадай түрлерге бөлінеді:

• жеке тұлғалардың шоттары;
• кәсіпорындар және акционерлік қоғамдардың шоттары;
• жергілікті билік ұйымдарының шоттары;
• қаржылық мекемелердің шоттары;
• шетелдік азаматтардың шоттары

    Талап еткенге дейінгі депозиттер –  бұл салым иелерінің бастапқы талап етуіне байланысты әр түрлі  төлем құжаттар арқылы қолма-қол  ақшаларын алатын әр түрлі шоттардағы қаражаттар. Талап еткенге дейінгі  депозиттер ағымдық есептеулерге негізделген. Мұндай шоттарды ашу ынтасы банктер  арасындағы келісімдер негізінде есеп айырысу операцияларын жүргізуге  деген қажеттілік, төлемдер жасау  және ақша қаражаттарын өз иелігіне алу  мүмкіндігіне байланысты клиенттер  жағынан туындайды. Бұл шоттар бойынша  қаражаттар қозғалысы (түсімдер және сызып  тастау) қолма – қол ақшалар, чектер, аударымдар және басқа да есеп айырысу  құжаттарымен жүзеге асырылады.

    Талап еткенге дейінгі депозиттеріне  сонымен қатар корреспонденттік шоттар жатады. Олар біржақты тәртіп бойынша  есептеу және төлем жүргізу немесе екі жақты келісім мақсатында корреспонденттік банктерде ашылады. Көрсетілген банктің басқа банктегі корреспонденттік шоты «ностро», ал берілген банктің басқа банк үшін ашқан  корреспонденттік шоты «лоро» деп аталады. «Лоро» және «ностро» шоттарын банктер  арасындағы жасалған келісім-шарт негізінде  ашады.

    Отандық банктік тәжірибеде талап етуіне дейінгі депозиттерге мыналар жатады:

• мемлекеттік акционерлік кәсіпорындардың, сондай – ақ әр түрлі шағын коммерциялық құрылымдардың ағымдық шоттарында сақталатын қаражаттары;
• әр түрлі мақсаттарға тағайындалған қорлардың қаражаттары;
• есеп айырысудағы қаражаттар;
• жергілікті бюджеттер қаражаттары және олардың шоттарындағы қаражаттар;
• басқа банктердің корреспонденттік шоттардағы қаражат қалдықтары.