Кәсіпорын қаржылық жағдайы

Жоспар

     КІРІСПЕ 

 

     I БӨЛІМ Аудиттің териалық негіздері

     1.1 Аудиттің  әдістері мен тәсілдері 

     1.2 Адиттің  мақсаты мен міндеттеріні, ақпарат  көздері

 

     II БӨЛІМ Кәсіпорынның қаржылық жағдайы аудиттінің әдістемесі

     2.1 Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау

     2.2 Кәсіпорынның қаржылық табыстылығын талдау

     2.3 Кәсіпорынның  төлем қабілеттігін талдау 

 

     ҚОРЫТЫНДЫ 

     ҚОЛДАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің экономикасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бухгалтерлік есептің әдістемесі мен тәжірибесінде түбегейлі өзгерістер болды.     

 Бухгалтерлік есеп стандарттары  мен субъектілердің қаржы-шаруашылық қызметі шоттары Бас жоспарының 1997 жылдың 1 қаңтарынан қолданысқа енгізілуі және қаржылық есеп беру нысандарының халықаралық стандарт талаптарына сәйкестендірілуі нарықтық экономика жағдайына сай қаржылық талдау-дың жаңа әдістемесін жасауды қажет етті.                                                  

Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың ша-руашылықты жүргізуші субъект ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол мүмкіншілік ашты. Атап айтқанда, ішкі және сыртқы рынокта білікті серік-ті таңдауға қол жетті, өйткені болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі кө-бінесе осыған байланысты болады. Кәсіпорындар бұрынғыдай жоғарғы жақтың жөн сілтеуімен емес, контрагенттерді (жабдықтаушы, сатып алушы, мердігер, банк және т.б.) қазіргі кезде өз қалауы бойынша алады.

Олардың өздеріне іскер  серіктерді қаншалықты дәл және қатесіз  тандауымен нарықтық қатынастар негізінде  мүмкіндігінше тез және дұрыс  бағдар тауып, оны ұстануына қарай  жұмыстарының тиімділігі әр түрлі болады. Басқаша сөзбен айтқанда, шаруашылықты жүргізуші субъектілердің қызметінің жетістікте-рі басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұғылдығы мен ғылыми негізделуіне тікелей тәуелді. Үйлесімді шешімдердің қабылдануы, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдаланып, еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны белгілі.                                                                                                                                    

Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйінің ор-нықтылығының негізі оның қаржы тұрақтылығы болып табылады. Ол ақша қа-ражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану жолымен өнімді өндіру мен сатудың үздіксіз процесін қамтамасыз ете алатын өзінің қаржы ресурстары жағдайын көрсетеді.

      Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығын бағалау, объективті, ғылыми негізделген үшін оның қаржылық жағдайын талдау қажет. Тек терең және ұқыпты талдау негізінде ғана оның қызметін объективті бағалап, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын нығайту немесе жақсарту және оның іскерлік белсеңділігін арттыруға бағытталған басқару шешімдерін қабылдау үшін, басшылыққа нақты ұсыныстар беруге болады.

Мақсаты - кәсіпорынның өзін - өзі  қаржыландыру барысын  зерттеу, кәсіпорынның өндірістік дамуының өзін - өзі  қаржыландыруын қарастыру.

Кәсіпорындардың  қаржылық  жауаптылығы кәсіпкерлік тәуекелді  сақтандыру   жүйесімен  және кәсіпорындардың  қаржы ресурстарына сақтық  компаниялардан түсетін сақтық төлемдердің рөлінің артуымен күшейеді.

Кәсіпорындардың  қаржысын  ұйымдастырудың қажетті мақсаты  – басқарудың  барлық  деңгейлеріндегі  қаржы резервтерінің болуы.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            I БӨЛІМ Аудиттің териалық негіздері

                   1.1 Аудиттің әдістері мен тәсілдері

 

      Аудит  дегеніміз – шараушылық және  қаржылық операциялардың сәйкестігі  мен дұрыстығын бағалау мақсатында  заңды және жеке тұлғалардың   қаржылық есеп беруі мен басқа  да құжаттардың ҚР-ның заңына  сәйкестігін аудитор мен аудитторлық ұйымдардың тәуелсіз тексерісі.

     Аудитторлық  қызметтің негізгі түрі болып  қаржылық есеп аудитті табылады. Қаржылық есеп беру аудиттің мапқсаты аудиттордың қаржылық есеп беруі бекітілеген талаптарға сәйкес барлық мәнді аспектілер бойынша құрылғандығына байланысты өз ойын ашық білдіруге мүмкіндіктің болуын айтады.

      Аудиттің  міндеті болып қаржылық есеп  беру бойынша көзқарасын білдіру  табылады. Аудиттор осы міндетті  орындау үшін жүргізілген процедура  нәтижесінде жиналған дәлелдемелерді  бағалап, қорытынды жасайды.

     Аудит пәні  болып субьектінің шаруашылық  операцияларын тексеру табылады. Қаржылық аудиттің обьектілері  қаржылық есеп берудің барлық  элементтері: акивтері, міндеттемелері, меншікті капитал, табыстар, шығындар  табылады.

    Кәсіпкерлік қызмет түрі ретінде аудит келесідей қызметті атқарады:

• Эксперттік – қаржылық есеп беру элементтерін, бухгалтерлік есеп және бақылау жүйесіне кешенді тексеру жүргізуді айтады.
• Аналитикалық – қаржылық есеп берудегі өткен жағдайды талдаусыз және болашаққа болжаусыз субьектінің қаржылық жағдайын обьективті, толық бақылау мүмкін емес. Сондықтан аудиттің толықтылығы мен шынайылығы шаруашылық әрекетке кезеңдік, кешендік талдаумен бекітіледі.
• Кеңестік – бухгалтерлік есеп, салық салу, банктік іс, мүлікті бағалау, құқықтары және т. б. сұрақтары бойынша семинарлар мен сабақтар жүргізуді білдіреді. Сонымен қатар аудиттордың аудиттелетін обьектіге кеңес беру аудит барысында немесе аудит процедурасына байланысты емес, жеке жүргізіледі.
• Өндірістік – бұл аудиттің өндірістік бағытын білдіреді, яғни келесі жұмыс түрлерімен байланысты:
• субьектінің бухгалтерлік есебін қалыппына келтіру немесе жүргізу;
• аудиторлық қорытындысыз қаржылық есеп беруді құру;
• заңды және жеке тұлғаларға салықтар бойынша декларациялар толтыру;
• субьектінің есептік саясатын өңдеу және т. б.

       Осы жұмыстың алғашқы үш түрі бойынша берілген кәсіпорындарда аудит жүргізуге болмайды, себебі аудиттор бухгалтер ретінде атқарған өз жұмысына қорытынды бере алмайды.

      Танымның жалпы ғылыми әдісі мыналарды қамтиды: қадағалау, салыстыру, ұқсастыру, модельдеу, жүйелі тәсілдеме, талдау мен синтез, индукция мен дедукция, абстракциялау, нақтылау, формалдау, тарихи және логикалық әдістер және т. б.

       Аудиттің  жұмыс тәсілі мен өзіндік ерекшелігі бар немесе нақты ғылыми әдістеріне жататындар: мәліметтерді көптеген нұсқалармен бағалау, экономикалық сараптау, түгендеу, бақылау мақсатыменөлшеу, қадағалау, қызмет тергеуі, талдамалы процедуралары, эксперимент, тестілеу, топтау, технологиялық бақылау, қолданыстағы стандарттармен және ережелермен салыстыру, камералық және кезікпе тексерулер, заңдық-тергеу тәсілдері және т.б.

    Осыған орай аудит әдісі дегеніміз – бұл шаруашылық қызметтерді және олардың нормативті-құқықтық реттеулерін тексеру және зерттеудің әдістемелік әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы.

    Аудиттің жалпы  және ерекше әдісінамасы болып  бөлінеді.

      Аудиттің  жалпы әдіснамасы табиғаттың, қоғамның  және қоршаған ортаның даму  заңдылықтарын зертейтін диалектикалық  және жалпы ғылыми таным теориясының принциптер жиынтығын білдіреді.

      Аудиттің  ерекше әдіснамасы экономикалық  ғылымның заңдарына негізделіп, бір жағынан, теориалық қорытындылар  мен принциптерден, ал екінші  жағынан – оны зерттеудің қолданбалы  әдістерінен көрінеді.

     Аудиттің ерекше әдіснамасы – бұл талдамалы-бақылау, экономикалық және заң ғылымдарының теориясы мен практикасының жетістіктері негізінде әзірленген нақты құбылыстар мен процестерді зерттеудің әдістері мен тәсілдері, өзіндік ерекшелігі бар тәсілдемелері. Олар аудиттің белгілі бір нәтижелерінің жетістіктеріне, зерделеу көлеміне, мақсатты функцияларына және ғылым мен практика салаларына сәйкес қолданылатын зерттеудің жалпы ғылыми әдістерімен олардың өзара байланысына қарай қалыптасты.

         Тексеруге бел буған, яғни тексеруге шешім қабылданған аудитор зерттеу обьектісі туралы шындыққа жанасымды айғақтарды алудың әр түрлі әдістерін таңдай алады. Бизнестің аудиті мен талдауын жүргізудің мынадай арнайы әдістердің, тәсілдердің және процедура топтарын кеңінен қолдана алады:

1. нақты бақылау тәсілдері – тексеру, зерттеу, түгендеу, бақылап жіберу, лабораториялық талдау, сараптау бағасы, нақты обьектілерді тексеру және т.б;
2. айғақтарды құжаттық тексерулер әдістері, оның ішінде, деректемелерді формальдық тексеру, құжаттарда көріністапқан операциялар мен фактілердің мәні бойынша бағалауларын тексеру;
3. қадағалау тәселдері – жаппай, тұтастай, іріктемелі, визуальды және тікелей;
4. жауап алу тәсілдері – ауызша, анкеталық, корреспонденттік, өзін-өзі тіркеу және келуімен;
5. операциялар мен міндеттемелердің шынайылығымен тексеру тәсілдері – құжаттық растау, кезікпе тексеру, өзара тексеру, бақылау мақсатында салыстыру, сканерлеу және т.б;
6. сандық параметрлерді нақтылау тәсілдері - өлшеу, салмақтау, қайта есептеу, салыстрып тексеру және т.б;
7. талдамалы процедуралары – іздестіру, жоспарлы, шолу, елеулі, преспективалық, оперативті, ағымдық, диагностикалық және т.б.

 

 

               1.2 Аутитін мақсаты мен міндеттірі, ақпарат көздері

      Аудит нарықтық экономика жаждайында барлық шаруашылық процесіне қатысушылардың қызметінде маңызды етеді, серіктестер арасындағы сенімділікті қалыптастыруға септігін тигізеді, оңтайлы басқарушылық шешімдерді жою бойынша ұсыныстарды әзірлейді., сондай-ақ қаржылық жағдайды  тұрақтандыруға, шаруашылық жүгізуші субьектілер қызметтің тиімділігін арттыруға және тұтастай қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға ықпал етеді.

      Аудитті  қаржылық, экономикалық, техникалық, заңдық  және басқа да қызмет салаларында  жүргізуге болады. Аудиттің ең  негізгі мақсаттарының бірі – шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржылық есеп берулерінің нақты екендігін анықтау болып табылады.

       Бұл  арада клиенттің нормативті құқықтық  актілердегі талаптарды сақтауын  бақылауда үлкен мән беріледі. Компаниялардың қызмет нәтижелері және олардың заңды сақтауы туралы ақпараттың тәуелсіз расталуы мемлекетке, меншік иелеріне, акционерлерге, инвесторларға, кредиторларға және олардың бизнес бойынша серіктестеріне қажет. Негізгі есеп тұжырымдамасы бойынша Америкалық бухгалтерлер ассоциациясыаудиттің мазмұнын барынша қамтып жинақталған анықтамасында былай делінген: «Аудит – бұл экономикалық әрекеттер мен оқиғалар, олардың белгіленген деңгейінің нақты өлшемдерге қаншалықты сәйкестігі туралы ақпаратты алу мен бағалаудың және нәтижелерді мүдделік танытқан пайдаланушыларға беретін жүйелі процесс».

       Аудит  мазмұны алға қойылған мақсаттар  мен бақылау обьектілерін ескеру  арқылы нақтылануы мүмкін. Мысалы, егер аудит обьектісіне шаруашылық  жүргізуші субьектінің қаржылық  қызметі кіретін болса, онда мұндағы мақсат оның есеп берулері мен расталуының толықтығы мен анықтылығын тиянақты тексеру, яғни кәсіпорынныңқаржылық есеп беруінің нақты қаржылық жағдайымен қаншалықты сәйкес келетіндігі туралы өз пікірін тапсырыс берушіге білдіру болып табылады.

      Бұндағы  негізгі мақсат экономикалық  әлеуетті, қаржылық ресурстарды,  салықтарды дұрыс есептеудің  талдауын, қаржылық жағдайды жақсарту  бойынша шараларды әзірлеуді, шаруашылық жүргізуші субьектілердің кірістері мен шығыстарын, қызмет нәтижелері мен шығынды оңтайландыруды жақсы пайдаланатын резервтерді анықтаудың шарттары мен міндеттері туралы клиентпен болатын арадағы келісім шартпен толықтырылуы мүмкін.

        Егер аудиттің обьектісіне кәсіпорындағы  бухгалтерлік есептің жағдайы  кіретін болса, онда аудиттің мақсатына, оның қолданыстағы заңның талаптарына, шаруашылық жүргізуші субьектілердің өз ішінде қабылданған есептік саясатпен және мемлекет белгілеген жалпы нормаларға, стандарттарға және ережелерге қаншалықты сәйкестігін тексеру жатады.

        Егер аудиттің обьектісіне барлық шаруашылық қызметтері кіретін болса, онда мақсат – осы қызметтің тиімділігін бағалау, шығынды барынша кемітудің ықтимал жолдарын анықтау өндірістің пайдалылығы мен еңбек өнімділігін арттыру, жұмыстың аса жоғары түптілікті нәтижесіне қол жеткізу үшін ұсыныстарды әзірлеу.

       Аудит  мақсатының консалтингтік қызмет  жүзеге асыру барысында криенттің  коммерциялық қызметін жақсартатын  жоғары сапалы кеңес беру қызметі  болады, сонымен қатар аудиттордың  беделі мен табысы қоса өседі.

       Алға  қойылған аудит мақсаттарына  қол жеткізу үшін нақты міндеттерді  шешіп алу қажет. Олардың ішінен  ерекшелеп мыналарды бөліп көрсету  керек: 

1. Кәсіпорынның қаржылық есептемесінің шындыққа жанасымдылығын қамтамасыз ету және осы есеп беруді пайдаланушылар үшін ақпараттық тәуекелді қолайлы деңгейге дейін азайту;
2. Шешім қабылдаудың логикалық тұрғыдан негізделген базасын құру үшін жеткілікті дәрежеде құзіретті мағлұматтарды алып, бағалау;
3. Кәсіпорын экономикасын немесе оның белгілі бір қызмет түрінің, оның ішінде, инвестициялық, маркетингтік және сыртқы экономикалық қызметін жүйелі талдау;
4. Кәсіпорын қызметі және оның жарғысының бір-біріне сәйкестігін, жасалған бизнес-жоспардың және басқа да тапсырмалар мен нормативтердің орнықтылығын тексеру;
5. Заңның сақталуын, бухгалтерлік есепті жүргізудің және есеп берудің дұрыстығын, шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржылық жағдайы туралы шындыққа жанасымды ақпаратпен пайдаланушылардың қамтамасыз етілуін бақылау;
6. Заңды белгілейтін бастапқы құжаттар мен олардың шынайы мазмұнына шаруашылық операциялардың қаншалықты сәйкестігін тексеру;
7. Кәсіпорынның өндірістік, маркетингтік, инвестициялық және басқа қызметтерін бақылау мен есебі саласындағы әр түрлі мәселелер бойынша клиентке кеңес беру қызметін көрсету;
8. Клиенттің меншігін бекітіп беруге, оның бизнесінің тиімділігін арттыруға және кемшіліктерді жоюға ықпал ету.

      Аудиттің  ең нақты міндеттері алға қйылған  мақсаттарға, оның түрлері мен  жүргізу шарттарына байланысты болады. Мысалы, ішкі аудитте оның саны ақпараттық базаның ұлғаюына, талдамалы рәсімдері акциенттерінің өзгеруіне қарай артады.

     Осылайша, аудит –  бақылау, бағалау, ұсыныстарды  әзірлеу және әр түрлі кешенді  қызметтерді қамтитын іскерлік  кеңес беру бойынша күрделі  қызмет түрлері. 

      Аудитторлық қызметті жүзеге асырудың негізгі формаларының біріне тексеру жатады. «Тексеру» термині латынның «revizio» сөзінен шыққан, оның аудармадағы мағынасы «қайта қарау» немесе «қызметтерді зерттеу» дегенді, ал «тексеруші» - «тексеріс жүргізетін тұлға» дегенді білдіреді.

    Аудит қаржылық көрсеткіштердің  анық екендігін тексеруді ғана  қамтамасыз етпей, ол, сонымен  бірге, терең баға беруі, кемшіліктерді  жою мен шаруашылық жүргізуші  субьектілер қызметін оңтайландыру  жөніндегі ұсыныстарды әзірлейді.  Осыған орай, ол аудит анықтамасында бизнестің өзінше бір сараптамасы ретінде баяндалады.

     Бүгінгі таңда басқарушылық  құрылымды ақпараттық және бақылаушы-талдамалы  міндетті істермен қамтамасыз  етуді жүзеге асыру барысында  еңбекті саралаудың обьективті  процесі жалғасын тауып отыр.

     Шаруашылық ішіндегі  кешендік аудит бастапқы құжаттардың  ақпарат көздері, бухгалтерлік  тіркелімдер мен есеп, техникалық  дайындық мәліметтері, шаруашылық  жүргізуші субьектілер қызметтің  тиімділігін тексеру, нормалау  мен жоспарлау ретінде пайдаланылады. Мұндай қаржылық бақылаудың негізгі мазмұны бизнесті басқару жағдайының аудитторлық тексеруін тереңдете түсетін басқа да аспектілермен толықтырылуы ықтимал. Қаржылық талдау, маркетингтік, өндірістік, жабдықтаушылық, қаржылық-инвестициялық циклдерді тексеру және басқа да кәсіпорын қызмет түрлерінің қалыптасқан өзара байланыстарын толығырақ зерттеу операциондық аудитті өткізудің міндетті сатылары болып табылады.

 

 

 

 

II БӨЛІМ Кәсіпорын қаржылық жағдайының аудиттінің әдістемесі

2.1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау

 

      Талдау жүргізушінің келесі әрекеті баланс активінің құрылу көздерін талдау болады. Бұл кезде кәсіпорын мүлкінің келіп түсуі, оны сатып алу және оны құ-рылуы да, кәсіпорынның өзінің де, қарызға алынған капиталдың да есебінен жүргізілуі мүмкін екендігін есте сақтау керек. Ал меншікті капитал мен қарызға алынған капиталдың арасындағы қатынас оның қаржылық тұрақтылығын көрсетеді.                                                                                                                        

 Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін өзі қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Тек ол капитал жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады. Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған капиталдан қаржылық тәуелсіздік аса маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін емес. Сондықтан да қаржылық есеп берудің ағымдағы активтерінің құрастырылу көздерін шектеу керек. Оның ең аз бөлігі өндірістік бағдарламаны қамтамасыз ету үшін өзінің кейбір кезең-дерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни қосымша қажеттілік туғанда, ол банктердің қысқа мерзімді несиелерімен және коммерциалық несиеле-рімен жабылады.                                                                                                            

Активтердің қорлану көздерін талдау кезінде меншікті және қатыстырылған  капиталдың көрсетілген көлемі белгіленіп, есеп беру кезеңіндегі олардың өзгеру себептері анықталып, оларға баға беріледі. Бұл кезде өз меншігіндегі капиталға басты назар аударылады, себебі өз қаражаттарының қоры болуы оның қаржылық тұрақтылығының барлығын көрсетеді.                                      

Меншікті капиталдың көлемін ғана анықтап қоймай, сонымен бірге капитал-дың жалпы сомасындағы оның үлес салмағын да анықтау маңызды. Бұл көрсеткіш арнайы әдебиеттерде әр түрлі атпен берілген (тәуелсіздік коэффициенті, автономдық коэффициенті), бірақ оның мәні бір ғана - бұл коэффициентке қарап кәсіпорын сырттан тартылған қаржыдан қаншалықты тәуелсіз екендігін және өз қаражатын қаншалықты жұмсай алатынын көруге болады. Тәуелсіздік коэффициентін меншікті капиталды барлық авансталған капиталға бөлумен анықтайды:

Ктс = Мк:Ак

Мұндағы: Ктс - тәуелсіздік коэффициенті;                                                                        

Мк - меншікті капитал;                                                                                                                       

Ак - авансталған капитал (баланс валютасы жиыны, яғни қаржыландырудың  жалпы сомасы).                                                                                                               

Бұл коэффициенттің өсуі кәсіпорынның қаржылық тәуелсіздігі жоғары екен-дігін көрсетсе, алдағы уақытта қаржылық қиындықтардың азаятындығын көрсетеді.                                                                                                   

Каржылық есеп берудің  активтерінің қалыптасу көздерінің құрылымын зерттеу үшін келесідей талдау 1-кестесі құрылады.

                                                                                                                 Кесте-1

«Нұрсая» компаниясының  құрамы мен құрылуы.

Көрсеткіштер	Сомасы, мың тг.		Құрылымы, %		Өзгеріс (+;-)
	Жыл басында	Жыл соңында	Жыл басында	Жыл соңында	Мың тг.	Үлес салмағы%
Меншікті капитал
Жарғылық капитал	13 395	13 395	3,63	3,72	0
Қосымша капитал	223 375	223 375	60,49	62,09	0
Резервтік капитал	3 225	3 225	0,87	0,90	0
Бөлінбеген табыс (жабылмаған зиян)	60 480	59 415	16,38	16,51	-1 065	-1,76
Жиыны	300 475	299 410	81,37	83,22	-1 065	-0,35
Ұзақ мерзімді міндеттемелер	0	0	0,00	0,00	0
Қысқы мерзімді міндеттемелер
Қысқы мерзімді несиелер және овердрафт	5 325	3 175	1,44	0,88	-2 150	-40,38
Кредитолық борыш	44 325	41 835	12,00	11,63	-2 490	-5,62
Алдағы кезең кірістері	3560	3 570	0,96	0,99	+10	+0,28
Баса да несиелік борыштар	15 565	11 775	4,22	3,27	-3 790	-24,35
Жиыны	68 775	60 355	18,63	16,78	-8 420	-12,24
Барлығы	369 250	359 765	100,00	100,00	-9 485	2,57

1-кестеден кәсіпорынның есеп беру жылындағы активтерінің қалыптасу көзі 9485 мың теңгеге немесе 2,57%-ға төмендегені көрініп тұр. Тәуелсіздік коэффициенті 0,814-ден 0,832-ге дейін немесе 0,018 пунктке өскен. Бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының (тұрақтылығының) аз да болса жақсарғанын көрсетеді. Бұны тәуелсіздік коэффициентіне кері көрсеткіш болып табылатын қатысты-рылған капиталдың  барлық авансталынған капиталдағы үлес салмағы да дәлел-дейді. Оны тәуелділік коэффициенті деуге де болады. Ол мына формулармен анықталады:

Кт = Қк:АК  немесе Кт = 1 - Ктс

Мұндағы: Кт -   тәуелділік коэффициенті;                                                                           

Қк -   қатыстырылған капитал;                                                                                              

Ак -  авансталған капитал (баланс валютасы, жиыны);                                                    

Ктс- тәуелсіздік коэффициенті.                                                                                           

Бұл коэффициент  авансталған  капиталдың  жалпы сомасындағы қарыздың үлесін сипаттайды.                                                                                                                               

Бұл үлес жоғары болған сайын, кәсіпорынның сыртқы каржыландыру көзде-рінен тәуелділігі жоғарылайды. Біздің кәсіпорынымызда оның деңгейі жылдың басында 0,186 (1-0,814), ал жыл соңында 0,168 (1-0,832) болды.

 Келесі, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын меншікті капиталдың қатыстырылған капиталға қатынасын көрсететін қаржыландыру коэффициенті болып табылады.

Кқ = Мк:Қк

Мұндағы: Кқ - қаржыландыру коэффициенті;                                                                 

Мк - меншікті капитал;                                                                                                              

Қк - қатыстырылған капитал.                                                                                           

Бұл коэффициент жоғары болған сайын, соғұрлым банктер мен  инвесторлар   қаржыландыруға соғұрлым сенімді кіріседі.                                                                 

Бұл коэффициент кәсіпорын қызметінің қандай бөлігі өз қаражатымен, ал қандай бөлігі қарыз қаражатымен қаржыландырылатынын көрсетеді. Қаржы-ландыру коэффициенті <1 болатын жағдай (кәсіпорын мүлкінің көп бөлігі қарыз қаражатымен қалыптасқан) төлем қабілеттілігінің өте қауіпті жағдайға жеткендігін және несие алуды қиындатқанын көрсетеді. Біздің кәсіпорынымызда бұл көрсеткіш келесі берілгендермен сипатталады:              

жыл басында – 4,37 (300475:68775);

жыл аяғында – 4,96 (299410:60355).                                                                            

Батыс фирмаларында қаржыландыру коэффициентінің кері көрсеткіші кеңінен қолданылады, қатыстырылған капиталдың меншіктік капиталға қатынасымен анықталатын қарыз және меншікті қаражаттар қатынасының коэффициен-ті:

Кқ/м = Қк:Мк

Мұндағы: Кқ/м - қарыз және меншікті қаражаттар қатынасының коэффициенті;                                                                                                                      

Қк - қатыстырылған капитал;                                                                                                     

Мк-меншікті капитал.                                                                                                                            

Бұл коэффициент кәсіпорын активтеріне  салынған меншікті қаражаттың әр-бір теңгесіне қанша қарыз қаражатын тартқанын көрсетеді. Біздің кәсіпорыны-мызда бұл көрсеткіш келесі берілгендермен сипатталады:            

жыл басында - 0,23 (68775: 300475);                                                                     

жыл аяғында - 0,2 (60355: 299410).                                                                                 

Бұның мәні кәсіпорын есеп беру кезеңінің басында активтерге салынған меншіктік қаражаттардың  әрбір теңгесіне қарыз қаражатының 23 тиынын тарт-қанын дәлелдейді. Есеп беру кезеңінің ішінде қарыз қаражаттары меншіктік са-лымдардың әрбір теңгесіне 20 тиынға дейін азайған.                                                               

Кәсіпорынның тәуелсіздік (дербестік) дәрежесін сипаттайтын ең бір маңызды көрсеткіштердің бірі қаржылық тұрақтылық коэффициенті болып табылады немесе оны басқаша инвестицияларды жабу коэффициенті деп атайды. Ол мен-шікті және ұзақ мерзімді қарыз капиталының жалпы (авансталған) капиталдағы үлесін сипаттайды және мына формуламен анықталады:

Кқт=( Мк  + ҰМ ) / Ак                                                                                                  

Мұндағы: Кқт - қаржылық тұрақтылық коэффициенті;                                                        

ҰМ - ұзақ мерзімді міндеттемелер;