Мәліметтер қоры көмегімен ақпаратты

 

 

 

Аннотация.

 

      Ұсынылып отырған дипломдық жұмыс  кіріспеден, 3 тараудан, қорытындыдан, қосымша материал мен қолданған  әдебиеттер тізімінен тұрады.

      Бірінші тарауда мәліметтер қоры  ұғымының пайда болуы, реляциялық  мәліметтер қорын қалыптастыру  сияқты жалпы сұрақтар қарастырылған.

      Екінші тарау – тікелей MS Access мәліметтер қорын басқару жүйесінің  негізгі объектілерін құру, олармен  жұмыс істеу мысалдар негізінде  көрсетіл-ген.

     Үшінші тарау – мәліметтермен  жұмысты ұйымдастыруға арналған.

     Қосымша материалда лабораториялық жұмыстар мен білімдерін тексеруге арналған тестілер берілген.

      Дипломдық жұмыс Электрондық  оқулық түрінде берілген, қазақ  тілінде оқитын жоғарғы мектеп  оқушылары мен студенттерге арналған. Информатика мұғалімдеріне әдістемелік құрал ретінде қолдануға да болады.

 

 

 

 

 

 

     Данная дипломная работа состоит  из введения, трех глав, заключения, приложения и списка литературных  источников использованных в  дипломной работе.

     В первой главе идет общая  характеристика рассматриваемой темы СУБД MS Access .

     Во второй главе подробно рассмотрены  объекты СУБД  MS Access  в примерах.

     В третьей главе – организация  работы с данными в MS Access: межтаблич-ные  связи, создание отчетов и запросов.

     В приложении имеются лабораторные работы и тесты.

     Дипломная работа выполнена в  виде электронного учебника и  предназна-чена для студентов  и учащихся старших классов  с казахским языком обучения. Эту работу также можно использовать  в качестве методического пособия  для учителей информатики.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МАЗМ¦НЫ

 

 

 

    

     Кіріспе.......................................................................................……….3

 

1. Мәліметтер қоры көмегімен ақпаратты  сақтау, іздеу, сұрыптау технологиясы.                                                                               

1.1. “Мєліметтер  ќоры” ±ѓымыныњ пайда болуы.....................................4                              

• 1.2. Мєліметтер ќорыныњ ќ±рудыњ жєне функциялаудыњ  принциптері...5                                                                             

• 1.3. Мәліметтер қорын жобалау: реляциялық мәліметтер қорын       қалыптастыру.................................................................................. 7                                                                               

 

2. Microsoft Access мәліметтер қорын басқару  жүйесі (МҚБЖ).

2.1. MS Access-те  мєліметтер ќорын ќ±ру............................................. 11                                                            

• 2.2. Кестелерді  ќ±ру............................................................................ 12                                                

• 2.3. Кестені толтыру............................................................................. 15                                                                     

• 2.4. Кестеге өзгерістер енгізу………………………………………………….. 18                                                                    

• 2.5. Формаларды құру…………………………………………………………… 20                                                               

• 2.6. Басќару элементін формаѓа ќою…………………………………………. 24 

• 2.7. Сұрыптау мен іздеуді ұйымдастыру…………………………………….. 26

• 2.8 Фильтрды ќ±ру жєне ќолдану……………………………………………… 27                                                                                         

 

3. Мәліметтермен жұмысты ұйымдастыру.

3.1. Сыртқы  деректермен жұмыс………………………………………………. 31

3.2. Кестелер  арасында байланыс орнату……………………………………. 32

3.3. Бағынышты  және құрама форма құру…………………………………… 34

3.4. Есеп беруді құру……………………………………………………………. 36                                            

3.5. С±рауды  ±йымдастыру мен  с±рыптау………………………………….. 42                               

 

 

Қорытынды…………………………………………………………………………… 44

Қосымша………………………………………………………………………………. 45

Қолданған әдебиеттер……………………………………………………………… 63

                                                                             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Кіріспе.

 

 

 

     Бүгінгі күні ақпараттық технология  кең көлемде оқыту педагогикалық  ұйымдастыру қызметінде барлық оқу орындарында қолданады. Қазіргі кезде білім беруді ақпараттандыру процесінің жүргізілуіне байланысты осы процесті жүзеге асырудағы өзекті мәселелердің бірі – электронды оқулықтар дайындау болып отыр. Ал оларды оқыту процесінде қолдану – сапалы білім берудің                                                           

 бірден-бір  құралы болып табылады. 

 

 

 

      Жұмыстың мақсаты: Оқу бағдарламасына сай қазақ тілінде “MS Access  мәліметтер қорын басқару жүйесі бойынша” электронды оқу құралын жасап шығару дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты болып отыр. Электрондық оқулықтың мақсаты компьютерлік технологиялардың ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін көрсету негізінде нақты “MS Access  мәліметтер қорын басқа-ру жүйесінде” жұмыс істеуді үйрету.

 

 

     Актуалдылығы: Бүгінгі күні қазақ тілінде оқитын мектептерде оқу құрал-дарының жетіспеушілігі, әсіресе информатика пәнінен.  “MS Access  мәлімет-тер қорын басқару жүйесі” бағдарлама бойынша жоғарғы сыныптарда өтіледі. Осы тақырыпқа байланысты қазақ тілінде әдістемелік құралдар мен оқулықтар жоқ.   

 

 

     Жаңалығы: MS Access мәліметтер қорын басқару жүйесі бойынша қазақ тілінде жүйлендірілген алғашқы электрондық оқулық. Берілген теория бір оқулықтан емес, арнайы лекциялардан, кітаптар, ғылыми-әдістемелік журналдардан алынған.  Жұмыстың  практикалық бөлігі қазақ тіліне аударыл-ған көлемді лабораториялық жұмыстардан тұрады. Бүкіләлемдік Интернет желісінде осы тақырыпқа байланысты қазақ тіліндегі ақпараттың жоқтығы. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Мәліметтер қоры.

 

 

1.1. “Мєліметтер ќоры” ±ѓымыныњ пайда болуы.

 

      Аќпаратты саќтау, ж‰йелеу жєне  µндеу ќажеттілігі адамзат тарихында  б±рыннан-аќ туындай бастаѓан. Жазу  пайда болѓаннан бастап адам  осындай ќажеттіліктерді ќанаѓаттандыруѓа  тырысты.

     Саќталынѓан программасы бар  электрондыќ компьютерлердіњ пайда болуы, аќпараттарды µндеу саласында тµњкеріс жасады. Б±дан былай аќпаратты µндеу технологиясыныњ жетілуі, программалау мен компьютер саласыныњ дамып же-тілуімен тікелей байланыста т±рды.

     ХХ ѓасырда адамзат наѓыз аќпараттыќ жарылыстыњ куєгері болды. Адам-зат ќабылдайтын аќпараттыњ саны єрбір жыл сайын екі есеге артып отырды. Егер б±рын негізінен тек мєтіндік және сандыќ берілгендер ж‰йелендірілсе, ал енді, єйтеуір адамзат ќабылдай алатын барлыќ аќпараттар µнделіп, ж‰йе-лендіріле бастады. Соњѓы компьютерлік жетістіктер, коммуникация жабдыќ-тарыныњ дамуы осы келенсіздіктерді шешуге кµмектесті. Біраќ ќашанда бол-масын жања ќажеттіліктер туындайтыны аныќ.

     Сµйте т±рсаќ та, б‰гіндері, электронды  т‰рдегі аќпаратты саќтау жєне  жи-науды ±йымдастыру онша ќиын емес. Тіпті Іnternet технологиясыныњ жетістік-терін пайдалана отырып, жер шарыныњ кез келген н‰ктесіндегі электронды ар-хивтен аќпарат алуды ±йымдастыруѓа м‰мкіндік бар. Наќты келењсіздік туѓы-затын ол, адамдар µзіне ќажет аќпаратты тез, єрі оњай ала-алатындай, ‰лкей-тілген т‰рдегі берілгендер архивін ±йымдастыру болып отыр.

     Мєліметтер ќорыныњ концепциясы  аќпаратты µндеуді автоматтандыру  ж‰йесініњ даму процесімен бірге  біртіндеп жинаќтала бастаѓанын, берілгендер базасын оќып ‰йрене бастаѓанда-аќ айта кеткен жµн.

     Мєліметтер ќоры ±ѓымы 60-жылдардыњ  соњына ќарай пайда болды. Осы  уаќытќа дейін берілгендерді  µндеу сферасында, тек берілгендер  файлы жєне берілгендер жиынтыѓы  туралы ѓана айтылып келді.

     Мєліметтер ќоры – объектініњ немесе объектілер жиынтыѓыныњ жаѓдайын, олардыњ ќасиеттерін жєне µзара ќарым-ќатынастарын бейнелейтін атауы бар мєліметтер жиынтыѓы. Мєліметтер ќорыныњ объектініњ аќпараттыќ моделі ре-тінде ќарастыруѓа болады. Турасын айтќанда, мєліметтер ќорын таѓайындау, мєліметтердіњ бір жєне тек сол жиынтыѓын ќосымшалардыњ максималды саны ‰шін пайдалануѓа болатындыѓымен шектелетіндігінде.

     Егер де мєліметтер ќорына  тек мєліметтерді саќтау таѓайындалѓан  болса, онда оныњ т‰рі ќарапайым  болар еді.

     Мєліметтердіњ єрт‰рлі элементтерімен арасындаѓы байланысты ќамтама-сыз етуі, оныњ к‰рделілігін т‰сіндіреді.

     Мєліметтердіњ ењ кіші элементін  µріс деп атаймыз. Мєліметтер  ќорыныњ элементтері мєліметтердіњ  кішірейтілген т‰рлеріне бµлшектене  алмайды, сондыќтан да пайдаланушы ‰шін оныњ маѓынасы жоѓалмайды. Мєліметтер ќорыныњ элементтері жеке µзі ештењені т‰сіндіре алмайды. Егер ол басќа мє-ліметтердіњ басќа элементтерімен байланысты болѓан жаѓдайда ѓана, оныњ маѓынасы болады.  

     Мєліметтер элементтерініњ арасындаѓы µзара байланысты кµрсететін мєліметтер жиынтыѓын кортеж деп атаймыз. Біраќ єрт‰рлі программалыќ жабдыќтауларда б±л терминніњ орнына басќалары ќолданылады, олар: мєлі-меттер элементтерініњ тобы, жол, сегмент, жазба.

     Ќазіргі кезде жазба  жалпы  ќабылданѓан термин болып табылады. ¤ріс – мєліметтердіњ ењ кіші элементі болса, жазба – аныќталѓан объекті туралы мєліметтердіњ толыќ жиынтыѓы болып келеді.

     Мєліметтер ќорыныњ ќалыптасуын  бірнеше кезењдерге бµлуге болады.

     Бірінші кезењдегі (60-жылдардыњ басы) мєліметтер µнделуі. Б±л кезењніњ программалыќ жабдыќталуы, негізінен есте саќтау ќ±рылѓысына енгізу-шыѓару амалдарын ж‰зеге асыруды ќамтамасыз етеді,  ал сонымен бірге м±нда мєліметтерді µндеуге арналѓан аздаѓан ќосымшалар ќосылѓан. Берілгендерді ±йымдастыру жµнінде ол оњай єдіспен орындалатындай етіп, ќолданбалы про-блемаларды жазуда-аќ ќамтылады, яѓни берілгендерді ±йымдастыру ќарапай-ым тізбектелген файлдар т‰рінде беріледі.

     Екінші кезењ (60-жылдардыњ соњы), бірінші кезењмен салыстырѓанда файл- дар табиѓатындаѓы секілді, олар саќталѓан ќ±рылѓылардыњ саќталуындаѓы µз-герістермен сипаттаулары. Б±л кезењде берілгендерді ±йымдастыру тізбектел-ген жинаќ т‰рінде ѓана емес, тура µту жиынтыѓы т‰рінде де ±йымдастырыла-ды.

     Берілгендерді µндеудіњ керек-жараќтарыныњ дамуында, ќолданбалы про-граммаларды м‰мкіндігінше, файлдар кµлемініњ ±лѓайуына, берілгендерді аќ-параттыќ саќтау ќ±рылѓыларыныњ µзгеруіне, б±рыннан саќталынѓан мєлімет-терге жања байланыс жєне жања µрістер ќосуѓа байланыссыз жасау болды.

     Мєліметтер ќоры эволюциясыныњ ‰шінші кезењінде осы жоѓарыда айтыл-ѓандарды тарату м‰мкіндіктерін іске асыру ќажет. Б±л уаќытта мєліметтер ќорын басќаратын – мєліметтер ќорын басќару ж‰йесі (МЌБЖ – СУБД) программалыќ жабдыќтауы пайда болды.

    Практикалыќ мєселелерді шешуде м±ндаѓы аќпараттар аѓымын µндеуді жењілдету жєне тездету ‰шін автоматтандырылѓан аќпараттыќ ж‰йелер ќолда-нылады.

     “Мєліметтер ќоры” ±ѓымыныњ  пайда болуы программалыќ жабдыќтау  саласында ењ ќ±нды жетістіктердіњ  бірі болып табылды. Мєліметтер ќорын ±йымдастыру жєне пайдалану программалау технологиясын байытып, про-граммалау µнеріне деген ќызыѓушылыќтыњ артуына єсерін тигізді. Мєлімет-тер ќорынсыз ќазіргі барлыќ дерлік ќаржылыќ, µнеркєсіптік, халыќќа ќызмет кµрсететін ±йымдардыњ ж±мысын ±йымдастыру, басќару м‰мкін емес десе де болады. Сондыќтан єрбір ±йымныњ, мекеменіњ ж±мысын компьютер кµмегімен басќару ‰шін мєліметтер ќорын пайдаланатын ќолданбалы программалар – автоматтандырылѓан аќпараттыќ ж‰йелер жазылады.

 

 

 

1.2. Мєліметтер ќорыныњ ќ±рудыњ жєне функциялаудыњ принциптері.

 

     Мєліметтер ќоры деп белгілі  бір тєртіптер бойынша бір  ќ±рылымѓа келті-ріліп ±йымдастырылѓан  мєліметтер (деректер, аќпараттар) жиынын  т‰сінеміз. М±нда мєліметтердіњ  ќайталанбауы, бір-бірімен ќайшылыѓы болмауы жєне µзара ‰йлесімділігі ќатањ ескерілуі керек. Б±л шарттар ескерілмеген мєлімет-тер ќорын µндеу программасында (ќолданушыныњ программасында) кµптеген кемшіліктер болып, ќате нєтижелер беретіні айќын.

     Аќпараттыќ ж‰йені дайындау негізгі  екі кезењнен т±рады:

• автоматтандыруды ќажет ететін, яѓни ќолданбалы программада шешімін табатын барлыќ мєселелерге ќажетті жєне ќатысты деректер жиынынан мєліметтер ќорын аныќтау;
• мєліметтер ќорын басќару, яѓни аќпараттыќ ж‰йені жазу. Б±л кезењ єдетте мєліметтер ќорымен байланыста болып мєліметтер ќоры µндейтін клиент-программа дайындау кезењі болып табылады.

     Жалпы аќпараттыќ ж‰йеніњ функциялары:

• аќпаратты саќтау;
• аќпаратты енгізу жєне µзгерту;
• аќпаратты кµру жєне іздеу;
• берілген критерий бойынша аќпаратты іріктеу;
• кез-келген формада есеп ќ±жатын алу;
• аќпараттыњ д±рыстыѓын ќадаѓалау.

     Аќпарат ж‰йесі келесі т‰рлерге  бµлінеді:

1. Фактографиялыќ ж‰йеде наќты µмірдегі объект жайлы мєліметтердіњ (атрибуттардыњ) дєл мєндері тіркеледі. Б±л ж‰йеніњ негізгі идеясы – объект жайлы барлыќ деректер бері леді. Аќпараттар ќатањ ќ±рылыммен беріледі, µйткені б±л компьютерге мєліметтерді бір-бірінен айыруѓа м‰мкіндік туѓызады. Сондыќтан фактографиялыќ ж‰йе ќойылѓан с±раќ-тарѓа бірмєнді жауап береді.
2. Ќ±жаттыќ. Ќандай да бір формалданѓан іздеу аппараты бар ќ±жаттыќ ж‰йе мєтіндік ќ±жаттар (статьялар, кітаптар, зањ мєтіндері жєне т.б.) мен графикалыќ объектілерден ќ±рылады, біраќ ќойылѓан с±раќтарѓа бірмєнді жауап бермейді. Ж‰йеніњ маќсаты – ќолданушыныњ с±раны-сына жауап ретінде с±раныстаѓы шартты ќанаѓаттандыратын ќ±жаттар-дыњ тізімін беру болып табылады.
3. Ќ±жат-фактографиялыќ. Б±л аралас ж‰йеніњ мєліметтері бµлек мєлімет-терден, сонымен ќатар, б‰тін ќ±жаттардан т±рады.

     Сонымен, аќпараттыќ ж‰йеніњ  маќсаты наќты µмірдегі объектілердіњ µзара байланысын ескере отырып, объектілер жайлы деректерді µндеу болып табы-лады. Мєліметтер ќоры теориясында мєліметтерді атрибуттар, ал объектілер-ді мањыздылыќтар деп атайды.

     Мєліметтер ќорын басќару ж‰йесін  ќ±рудыњ принциптері мєліметтер ќо-рын ±йымдастыруды ќанаѓаттандыруы ќажет:

1. ¤німділік жєне дайын болу. Мєліметтерді ќолдану ‰шін талап етілетін жылдамдыќ ќандай болса, мєліметтер ќорын пайдаланушыныњ с±раныс-тарын сондай жылдамдыќта ќанаѓаттандырады. Пайдаланушы барлыќ уаќытта да µзіне ќажетті берілгендерді ала алады.
2. Шыѓыныныњ аз болуы. Мєліметтерді пайдаланудыњ жєне саќтаудыњ тµмен баѓалануы, яѓни µзгерістерді енгізгенде м‰мкіндігінше аз шыѓын-далу.
3. Пайдаланудыњ оњай жєне жењіл болуы. Пайдаланушылар µз ќ±зырында ќандай мєліметтер бар екенін оњай т‰сіне жєне біле алады. Мєліметтер-ге µту оњай жєне пайдаланушыдан кеткен ќателікті айтып отыратындай болуы ќажет.
4. ¤згеріс енгізудіњ оњай болуы. Мєліметтер ќорын ешќандай µзгертусіз бар єдістермен ±лѓаюы жєне µзгеруі м‰мкін.
5. Іздестірудіњ м‰мкін болуы. Мєліметтер ќорын пайдаланушы, онда саќ-талѓан мєліметтер бойынша єрт‰рлі с±раныстарымен с±ќбаттасуына бо-лады. Б±л ќажеттілікті іске асыру ‰шін с±раныс тілі ќызмет етеді.
6. Т±тастылыќ. Ќазіргі кезде мєліметтер ќоры, кµптеген пайдаланушылар пайдаланатын мєліметтерден т±руы м‰мкін. Мєліметтер элементтерімен ж±мыс істеу барысында, олардыњ арасындаѓы байланыс б±зылмауы ке-рек. Б±дан басќа да, аппараттардыњ д±рыс ж±мыс істемеуінен, кездей-соќ, тоќтап ќалу жаѓдайларыныњ болуынан, пайдаланып отырѓан мєлі-меттер мазм±ны б±зылмауы ќажет. Яѓни, мєліметтерді басќару ж‰йесі, ќайта ќалпына келтіру механизмімен ќамтылуы керек.
7. Ќауіпсіздік жєне ќ±пиялыќ болу. Мєліметтер ќауіпсіздігін саќтау деге-німіз, оѓан шамадан артыќ кіруде немесе пайдалануѓа ќ±ќылы емес адамдардыњ µтуінен, авторланбаѓан µзгерістердіњ енгізіліп кетуінен жєне б±зылуынан саќтау. Ќ±пиялылыќ ол ќашан, ќалай, ќандай аќпарат мµлшері жеке т±лѓаѓа немесе мекемеге берілген екендігін шешеді, жеке т±лѓаныњ немесе мекеменіњ ќ±ќыѓын аныќтайды.

     Пайдаланушы мєліметтер ќорымен ж±мыс істеуі ‰шін, мєліметтер ќорын басќару ж‰йесін пайдаланады. Мєліметтер ќорын басќару ж‰йесі – б±л мєлі-меттер ќорын ќ±ратын, оларды µзекті жаѓдайда ±стайтын жєне одан керекті аќпаратты іздеуді ±йымдастыратын программалыќ жєне тіл ќ±ралдарыныњ кешені.

     Мєліметтердіњ модель т‰ріндегі  берілуі мєліметтер ќорыныњ тµртінші кезењініњ айтарлыќтай ерекшелігі болып табылады.

 

 

 

1.3. Мєліметтер  қорын жобалау: реляциялық мәліметтер  қорын қалыптастыру.

 

      Информациялық жүйелердегі информацияны өндеудің қолданбалы программасын жобалау әдістерінің негізін 1960 жылдары Дж. Мартин, Э.Йордан және Л. Константайн сияқты белгілі мамандар қалаған. Програм-маның бір жолын жазбас бұрын оны дайындауға кететін уақыттың 60 пайызы-нан көбі программаны жобалауға жұмсалады екен.

      Қазіргі қолданбалы программаларды  дайындау технологияларының өте  мықтылығына қарамастан, егер программаның  жобасын жасауға, шешілуге тиісті  мәселелерді анықтау кезеңіне  барынша назар аударып, әбден  пысықта-маса, соңында оны жөндеуге көп уақыт жоғалту мүмкін. Және де егер прог-рамма құрылымы, жобасы дұрыс келістірілмеген болса, программаға жаңа функция енгізу немесе ондағы кемшіліктерді жөндеу үлкен қаржы шығынына да ұшыратуы мүмкін. Қолданбалы программаны жобалаудың негізгі кезеңдерін келесі түрде атап айтуға болады:

1. Мәселенің қойылымы – тақырыпты зерттеу, яғни шешілуге тиісті мәселерді анықтау.
2. Мәселелердің шешілу тәртібін анықтау – программаның үйлесімді орындалуын қамтамасыз ету.
3. Алғашқы деректерді (өнделетін мәліметтерді) талдау.
4. Мәліметтер құрылымын анықтау – бұл реляциялық мәліметтер қорын басқару жүйелерінде (РМҚБЖ) кестелерді қалыптастыру деп аталады.
5. Қолданбалы программа дайындау.
6. Программаның дұрыстығын орындалып тексеру және оны жетілдіру.

     Жалпы мәліметтер қорын басқару жүйелерінде (МҚБЖ) қолданбалы программа жобалауда негізгі екі бағыт қолданылады: төменнен жоғары және жоғарыдан төмен бастау. Төменнен жоғары жобалау әдісінде мәліметтер қорының құрылымын анықтау алдымен өнделетін информацияға тән барлық атрибуттарды анықтап алып, оларды қалыптастыру теориясы (normalization) бойынша жеке объектерге жіктеуге бағытталған болса, жоғарыдан төмен әдісінде алдымен қойылған мәселеге байланысты жоғары деңгейдегі информа-

циялық объектер мен олардың байланысы зерттеліп, әрі қарай олар өзара бай-ланыстағы қарапайым информациялық қатыстарға (кестелерге) жіктеледі.

     

     Қазіргі кезеңдегі РМҚБЖ -нде  қолдану әдістемелерінде сәйкес  мәліметтер қорын жобалау, яғни  қолданбалы программа дайындау  барысы жоғарыдағы кезеңдерді қамтитын негізгі үш бөлімен тұрады: концептуалдық, логикалық және физикалық жобалау,нәтижесінде үш модель анықталады.

• Концептуалдық жобалау кезеңінде программада қарастырылатын негізгі мәселелер мен функциялар анықталып, өнделетін алғашқы информацияны талдау мен оның құрылымын анықтау қарастырылады. Концептуалдық жобалау нәтижесінің бірі қойылған мәселенің информациялық моделі – ER-диаграммасы (Entity Relationship Diagramm) болып табылады.
• Логикалық жобалау барысында  ER-моделі негізінде реляциялық жүйелердің мүмкіндігі ескерілген мәліметтердің логикалық моделі анықталады: мәліметтер кестелер арасындағы n-n  (көпке-көп) байланысы n-1 (көпке-бір) және 1-n  (бірге-көп) байланыстарына жіктеледі және кестелердің қалыптастыру тәртібін қанағаттандыратын-дығы тексеріледі.
• Физикалық жобалау кезеңінде мәліметтердің логикалық моделі нақты РМҚБЖ-нде физикалық модельге түрлендіріледі.

      Бұл жұмыста реляциялық мәліметтер  қоры кестелерін қалыптастыру  мәселелері қарастырылады.

      РМҚБЖ-нде өнделетін мәліметтер  кестелерде сақталады: белгілі бір объектіге қатысты информация кесте жолдарын құрайды; кесте бағаналары объектіні анықтайтын атрибуттарды білдіреді. Әртүрлі объектке қатысты кестелерде мәліметтердің қайталанып жазылуын болдырмау үшін олар бір ортақ белгілері бойынша өзара байланыстырылады, әдетте ол үшін байланыс-тырушы белгіден (код) тұратын атрибут қолданылады. Демек, реляциялық мәліметтер қоры өзара байланыстырылған кестелерде жазылған мәліметтер жиынтығы. Мұндай реляциялық модельдің негізін 1970 жылдары Е.Кодд ұсынған болатын. Бұл – берілген кестелерге амалдар қолдану арқылы басқа кестелер анықтауға мүмкіндік береді, демек бұл жағдайда барлық информа-цияны сақталатын және сақталмайтын түрде екіге жіктеу мүмкіндігі туады, бұл электронды есептеуіш машинаның жадын ұтымда пайдалануға мүмкіндік береді.

     Б±л к‰ндері мєліметтер ќоры  саласымен айналысатын кµптеген  мамандар мєліметтер ќорын ќ±рудыњ  негізгі ‰ш тєсілі бар деп  есептейді: иреархиялыќ, желілік  жєне реляциялыќ. Мєліметтердіњ  иреархиялыќ моделі, б±л модельдегі барлыќ жазулар тармаќты ќ±рылыммен байланысќан модель т‰рі. Егер ќаты-настаѓы мєліметтердіњ арасынан туындаѓан элементте алѓашќы элементтен кµп элемент болса, онда б±л ќатынасты иреархиялыќ модельдіњ кµмегімен сипаттауѓа болмайды. Оны желілік модель т‰рінде сипаттауѓа болады. 

 

 

 

         Мєліметтердіњ реляциялыќ моделініњ  элементтері мен оларѓа сєйкес  ±ѓымдар кестеде кµрсетілген.

 

 

 

Реляциялыќ  модель элементтері.	Маѓынасы.
Ќатыс.	Кесте.
Ќатыстыњ  схемасы.	Кестеніњ  баѓаналарыныњ атаулары.
Кортеж.	Кестеніњ  ќатарлары.
Сипаттама.	Объектініњ  ќасиеттерін айќындау.
Атрибут.	Кестеніњ  баѓаналарыныњ атаулары.
Домен.	Атрибуттыњ  м‰мкін мєндерініњ жиынтыѓы.
Атрибуттыњ  мєні.	Жиектіњ жазбадаѓы  сєйкес мєні.
Кілт.	Бір немесе бірнеше  атрибуттар.
Мєліметтер  типі.	Кесте элементтерініњ мєндерініњ т‰рі.

     Кесте 1.1.

 

     Реляциялыќ моделде кестелердіњ  байланысы сыртќы кілттер (Foreign Key – FK) арќылы ±йымдастырылады. Сыртќы кілт – мєндері басќа бір кестеніњ жазбалары арќылы кµрсетілген, яѓни басќа бір кестеніњ негізгі кілтініњ мєндерінен т±ратын атрибут. Сыртќы кілті аныќталѓан ќатыс (кесте) оѓан сєйкес атрибуты (жиегі) негізгі кілті болып табылатын екінші бір ќатысќа (кестеге) сілтеме жасайды деп айтады.

     Мєліметтер ќорындаѓы деректер  бірмєнді жєне µзара бірт±тас ‰йлесімді болуы ‰шін реляциялыќ модельде шектеуші шарттар аныќталады. Шектеуші шарттар дегеніміз мєліметтердіњ м‰мкін мєндерін ќадаѓалаушы тєртіптер; м±ндай ‰йлесімділік (б‰тіндік) шарттары мєліметтер ќорын µндеу жєне µзгерту кезінде кетуі м‰мкін ќателерді болдырмауѓа м‰мкіндік береді. Мєліметтер ќорыныњ шектеулері категориялыќ б‰тіндік жєне сілтеме ‰йле-сімділік болып екі т‰рден т±рады. Категориялыќ б‰тіндік шектеуініњ маѓы-насы: ќатыстыњ кортеждері мєліметтер ќорыныњ наќты объектісініњ элемент-терін, реляциялыќ мєліметтер ќорын басќару ж‰йелерініњ терминіне сєйкес категориясын аныќтайды.

     Жазбаны кесте кілтініњ ќ±рамындаѓы  барлыќ атрибуттары толыќ аныќтал-маѓанша  мєліметтер ќорына жазу, енгізу  м‰мкін емес. Б±л тєртіп категория-лыќ  б‰тіндік тєртібі деп аталады жєне ќысќаша былайша т±жырымдалады: кесте кілтініњ ешбір атрибуты аныќталмаѓан болуы м‰мкін емес.

     Екінші шарт мєліметтер кестелеріндегі  бірт±тастыќты ќамтамасыз ету  ‰шін сыртќы кілтке сілтеме ‰йлесімділік деп аталатын шектеу ќояды. Егер екі кесте µзара байланыстырылѓан болса сыртќы кілттіњ мєндері екінші кестеде µзімен байланыста т±рѓан кілттіњ мєндерінен ѓана т±рады.

     Категориялыќ жєне сілтеме ‰йлесімділік  шарттарын мєліметтер ќорын басќару  ж‰йесі баќылауы тиіс. Категориялыќ  б‰тіндікті ќамтамасыз ету ‰шін жазбаларда кесте кілтініњ бірдей мєндері болмаса жеткілікті, ал сілтеме ‰йле-сімділікті ќамтамасыз ету к‰рделірек: басќа бір ќатысќа сілтеме жасайтын ќа-тысты µзгерткенде осы ќатыстаѓы сыртќы кілтке м‰мкін мєндерін енгізсе жет-кілікті. Ал сілтеме жасалып т±рѓан негізгі ќатыстан бір кортежді µшіргенде сілтеме ‰йлесімділікті ќамтамасыз ететін келесі ‰ш жаѓдайдыњ біреуін ќолда-нуѓа болады:

1. негізгі кестеде ќосымша кестеден сілтеме жасалып т±рѓан ешбір кор.-тежді µшіруге болмайды; яѓни алдымен ќосымша кестедегі м±ндай жаз-баларды µшіріп тастау немесе жазбадаѓы сыртќы кілттіњ мєнін ќажеті-не ќарай µзгертіп алу керек;
2. ќосымша кестеден сілтеме жасалѓан сєйкес кортежді негізгі кестеден µшіргенде ќосымша кестедегі онымен байланыстаѓы барлыќ жазбалардаѓы сыртќы кілттіњ мєні аныќталмаѓан мєнге ие болады;
3. єсерлі µшіру (Cascade Delete): негізгі кестеден бір жазбаны µшіргенде ќосымша кестедегі онымен байланыстаѓы барлыќ жазбалар жаппай µшіріледі.

     Ќазіргі мєліметтер ќорын басќару  ж‰йесініњ аса мањызды артыќшылыќ-тарыныњ бірі мєліметтердіњ физикалыќ жєне логикалыќ тєуелсіздігінде. Мысалы, DBASE мєліметтер ќорын басќару ж‰йесінде ќ±рылѓан мєліметтер ќоры кем дегенде ‰ш физикалыќ файлдан т±рады. Ал, осы мєліметтер ќорын MS Access мєліметтер ќорын басќару ж‰йесіне єкелсек, онда ол бір файлда ѓана орналасады. Б±дан мєліметтердіњ логикалыќ ±йымдастырылуы µзгермей-ді. Аќпараттыќ жєне программалыќ ќамтамасыз етудіњ, телекоммуникациялыќ ќ±ралдардыњ дамуыныњ єсерінен, б±л к‰ндері сандар мен символдарды саќ-тайтын дєст‰рлі мєліметтер ќорынан к‰рделі ќ±рылымды мєліметтерді саќтай-тын объектілі реляциялыќ мєліметтер ќорына кµшіп отырѓаны байќалады. Б±ѓан мысал ретінде, Интернет технологиясыныњ дамуын келтіруге болады. Ќазіргі компьютерлер мен Web – браузер кµру программалары ауќымды желі-ден аќпаратты іздеуге жєне мультимедиалыќ мєліметтер бµлігін кµруге м‰м-кіндік береді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. MS ACCESS мәліметтер қорын басқару жүйесі (МҚБЖ).

 

 

2.1. MS Access-те мәліметтер қорын құру.

    

      Мєліметтер ќорымен ж±мысты бастамас б±рын, біз алдымен негізгі объектілердіњ сипаттамаларына тоќталайыќ.

     Кесте (Таблицы – Tables) – б±л мєліметтерді жазба  (жол) жєне µріс (баѓан) т‰рінде саќтауѓа арналѓан объект. Єдетте єрбір кесте наќты бір с±раќ туралы мєліметтерді саќтауѓа пайдаланылады.