Тақырыбы: ХҚЕС-на сәйкес дебиторлық борыштың есебін ұйымдастыру

Тақырыбы: ХҚЕС-на  сәйкес дебиторлық борыштың есебін ұйымдастыру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.................................................................................................................  3

1 ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАР ЕСЕБІНІҢ  НЕГІЗГІ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1 Дебиторлық борыштар анықтамасы және олардың жіктелуі.....................  5

1.2 Дебиторлық борыштар қозғалысының  құжатталуы................................... 11

2 ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАР ЕСЕБІ  (АҚ «ҚАЗАҚТЕЛЕКОМ» МЫСАЛЫНДА)

2.1 Қысқа мерзімді дебиторлық  борыштар есебі.............................................. 34

2.2 Ұзақ мерзімді дебиторлық  борыштар есебі................................................. 42

2.3 Дебиторлық борыштар есебінің  талдауы..................................................... 51

3 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕП СТАНДАРТЫНА КӨШУГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТЫҢ АУДИТІ ЖӘНЕ ОНЫ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ

3.1  Дебиторлық борыштардың аудитін  жетілдіру проблемалары.................. 68

3.2  Халықаралық қаржылық есеп  стандартына көшуге байланысты  дебиторлық борыштың аудитін жетілдіру жолдары......................................... 76

ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................................................... 85

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.......................................................... 88

КІРІСПЕ

      Қазақстан  Республикасының Президенті Нұрсұлтан  Әбішұлы Назарбаевтың 2008 жылғы Қазақстан  халқына Жолдауында нарықтық  экономиканың механизмдерін жетілдіру  жолдары көрсетілген. Қазіргі  таңда Қазақстан Республикасында жүргізіліп жатқан бухгалтерлік есеп жүйесінің реформасы – қазақстандық кәсіпорындарды халықаралық қоғамдастыққа интеграциялануына бағытталған құрамды, кешенді процесс. Бұл интеграцияның негізгі элементтерінің бірі – қазақстандық кәсіпорынға шетелдік серіктестіктердің сенімділігін арттыру болып табылады. Сондықтан тек Қазақстан Республикасында ғана емес, сонымен қатар шетелдерде де түсінікті болып келетін және сенім туғызатын қаржылық есептілікке қазақстандық кәсіпорындардың да өтуі жүргізіліп жатқан реформаның маңызды элементі болып табылады.

    Есептілікті  дайындау кезінде халықаралық  қаржылық есеп стандарттарын  (ХҚЕС) негізгі және басты стандарт  ретінде қолдану ақпараттың сапасы  мәселесін шешуге ықпал етеді.  ХҚЕС кәсіпорындардың барлық  түрлеріне міндетті болып келетін барлық операциялар есептілігін ұғынуды жеңілдетіп қана қоймай, сонымен қатар ақпараттық шоғырланған есептілікті дайындауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты дебиторлық қарыз туралы қаржылық ақпаратты қалыптастыру және оны кәсіпорын есептілігінде ашып көрсету мәселесі үлкен мәнге ие.

    Бұл жұмыста  Қазақстан Республикасының Қаржы  Министрлігінің 22.06.2007 жылы №221 бұйрығымен  бекітілген және 2008 жылдың 1 қаңтарынан  іске қосылған қаржылық есепті  ХҚЕС-на сәйкес жүргізетін ұйымдар үшін белгіленген бухгалтерлік есептің шоттар жоспарын қолдану арқылы дебиторлық қарыздар есебін жүргізудің тәжірибесі қарастырылған [1].

   Дебиторлық қарыз  – бұл кәсіпорын алдында басқа  тұлғалардың қарызы, есепте компания  мүлкі болып көрініс табады, яғни қарыз алушыдан белгілі бір ақша сомасын алу құқығы.

 Дипломдық жұмыстың өзектілігі дебиторлық қарыздар есебін ХҚЕС-на көшу кезіндегі туындайтын мәселелерді зерттеп қорытынды жасау.

Дипломдық жұмыста дебиторлық  борыштарды есепке алу мәселелері жан-жақты қарастырылған: сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің дебиторлық қарыздарын есепке алу, соның ішінде алынуға тиісті қарыздардың, алынған вексельдердің есебі; басқа да дебиторлық қарыздарын есепке алу, соның ішінде алынуға тиісті қарыздардың, алынған вексельдердің есебі; басқа да дебиторлық қарыздарды есепке алу, соның ішінде іс-сапар шығындарын, өкілеттілік шығыстарын, материалдық зиян шегуді есепке алу.

  Дебиторлық қарыздардың  есепке алудың теориялық мәселелерімен  қатар, нақты мысалдар қарастырылып, шоттардың корреспонденциясын құрастыру дипломдық жұмыстың мазмұнын анықтайды, ал оның нысаны болып Талдықорған қаласы АҚ "Қазақтелеком" анықталған.

  Дипломдық жұмыстың мақсаты дебиторлық қарыздар есебінің ұйымдастырылуын зерттеп, олардың талдауына көңіл бөле отырып, есебіндегі маңызды мәселелерді анықтап, оны шешу болып табылады.

 Осы мақсат негізінде  төмендегідей міндеттер анықталады:

• дебиторлық қарыздардың түрлерін айқындау;
• олардың бағалануын қарастыру;
• олардың есебіне қатысты құжат айналысын құрастыру.

 Дипломдық жұмыс  кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан  және пайдаланылған әдебиеттер  тізімінен тұрады.

 Бірінші бөлімінде  ХҚЕС-на сәйкес дебиторлық қарыздардың  анықтамасы, жіктелуі және құжатталуы  қарастырылған. 

Екінші бөлімінде «Қазақтелеком» Акционерлік қоғамының қысқа және ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздарына талдау жасалынған.

Үшінші бөлімінде ХҚЕС-қа көшу кезінде дебиторлық борыштың аудитін  жасау проблемалары, аудитті жетілдіру  жолдары ашылған.

1 ДЕБИТОРЛЫҚ  БОРЫШТАР ЕСЕБІНІҢ НЕГІЗГІ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1 Дебиторлық  борыштар анықтамасы және олардың  жіктелуі

  Дебиторлық қарыз  (латынның debitum – қарыз, міндеттеме  сөзінен шыққан)  - бұл кәсіпорын  алдында басқа тұлғалардың қарызы, есепте компания мүлкі болып  көрініс табады, яғни қарыз алушыдан  белгілі бір ақша сомасын (тауар, қызмет және т.б. үшін) алу құқығы. Құқық негізінде дебиторлық қарыз дегеніміз кез келген валютада ақшалай соманың төлемін алу немесе талап ету құқығы (немесе ақша қаражаттарына жеңіл аударылатын тауарлармен). Мүлік, мүліктік игілік және құндық бағасы бар субъект құқығы ретінде танылған активтерді болашақта қолданудың экономикалық тиімділігі – бұл субъектінің ақша қаражаттары ағымына әлеуетті, тікелей немесе жанама салым болса, дебиторлық қарыз – активте көрініс тапқан және заңдық құқықтармен, сонымен қатар иелік ету құқығымен байланысты экономикалық пайда болып табылады.

   Активтің бір  түрі ретіндегі дебиторлық қарыздың  екі маңызды сипаттамасы бар:

• ақша қаражаттарының өсімін тікелей немесе жанама құруға мүмкіндік беретін болашақтағы түсімді көрсетеді;
• шаруашылық жүргізуші субъект басқаратын ресурстарды көрсетеді.

  Сонымен қатар  түсімге құқық немесе әлеуетті  қызметтер заңды түрде  болуы  керек немесе оларды алу мүмкіндігінің  заңды дәлелі болуы керек. Мысалы, сатып алу немесе сату келісім-шарты болашақтағы мүмкін пайданы анықтауға мүмкіндік береді. Бірақ, егер сатып алушы дебиторлық қарызды өтеу үшін белгілі бір соманы төлемесе, онда сатушы ресурстарға, яғни әлеуетті түсімдерге бақылау жасауынан айырылады және олай болса актив актив болмай қалады.

   Талқыланып отырған  сұрақтың осындай екі жақтылығы  дебиторлармен есеп айырысуды  реттеу сұрақтарының азаматтық,  салықтық және бухгалтерлік заңдарда  әр қилы келіспеушіліктердің  пайда болуын түсіндіреді. Дебиторлық  қарыздың құралдары компанияның шаруашылық айналымына қатыспайды, сондықтан дебиторлық қарыздың көп болуы оның қаржылық жағдайына  кері әсер етеді.

   Дебиторлық  қарыз  қаржылық есептіліктің бір элементін,  яғни активтерді көрсетеді. Қаржылық  есептілікті дайындау мен ұсынудың  тұжырымдамасына сәйкес  компанияның активтері ресурстарды көрсетеді, яғни өткен кезеңдердің  оқиғаларының нәтижесінде ұйыммен бақыланатын, және де болашақта компания одан экономикалық пайда күтетін ресурстар. Осыған орай дебиторлық қарыз заңдармен байланысты болуы керек.

Кәсіпорындар мен ұйымдардың басқа заңды немесе жеке тұлғалардан  оларға сатқан тауарлары, көрсеткен  қызметтері, сондай-ақ аванс ретінде  алдын ала төлеген төлемдері  үшін алашақ қарыздары – дебиторлық борыштар (алынуға тиісті шоттар) деп аталады. Осы кәсіпорындар мен ұйымдарға берешек борышы бар заңды және жеке тұлғалар дебиторлар болып табылады. Өтелетін (алынатын) уақытына қарай алынуға тиісті дебиторлық қарыздар ағымдағы алынуға тиісті қарыздар және ұзақ мерзімді алынуға тиісті қарыздар болып екіге бөлінеді. Бұл қарыздардың есебі «Алынуға тиісті шоттар» бөлімінің шоттарында есептеледі.

Есеп беретін уақыттан кейінгі бір жыл ішінде алынатын дебиторлық қарыздар ағымдағы активтер қатарында есептеледі. Олардың қатарына жататындар:

• ағымдағы активтерді сатып алуға төленген аванстық (алдын-ала төленген) төлем;
• тапсырылған (берілген) шоттар бойынша алынуға тиісті қарыздар;
• вексельдер бойынша алынуға тиісті қарыздар;
•    негізгі ұйымдар мен оның еншілес серіктестігі арасындағы түрлі операциялар негізінде туындаған дебиторлық қарыздар;
•    ұйымның лауазымды адамдарының (тұлғаларының) дебиторлық қарызы;

басқадай дебитолық  қарыздар [2].

Дебиторлық қарыз –  сатып алушылардың немесе тапсырыс берушілердің (бизнес контрагенттерінің) шаруашылық жүргізуші субъект алдындағы өткізілген тауар (жұмыс, көрсетілген қызмет) үшін ақша төлеу бойынша міндеттемелері. Ол ағымдағы (өтеу мерзімі бір жыл бойы) немесе операциялық циклді және ағымдағы емес болып бөлінеді. Есепте саудалық және саудалық емес дебиторлық қарызды бөліп көрсетеді.

   Саудалық дебиторлық қарыз  – негізгі іс-әрекет нәтижесінде өткізілген тауарлар мен көрсетілген қызмет үшін сатып алушылардың міндеттеме сомасы.

     Саудалық  емес дебитолық қарыз – іс-әрекеттің басқа түрлері нәтижесінде (субъект қызметкерлеріне немесе филиалдарына аванстар, шығынды жабуға арналған депозиттер, алуға арналған дивиденттер, проценттер, үкімет органдарына салықтарды қайтару жөніндегі тілек-талап және басқалар) пайда болады.

      Дебиторлық борыш   үш топқа бөлінеді:

• Алынуға тиісті шоттар
• Алынған вексельдер
• Басқалар

      Алынуға  тиісті шоттарға: ақшалай қаражатқа, тауарға, көрсеткен қызметке және субъектілердің ақшалай емес активтеріне деген тілек-талаптары кіреді. Дебиторлық қарыз алынуға тиісті шоттарды төлеу мерзіміне немесе қарызды өтеу күтілетін күніне қарай ағымдық және ұзақ мерзімді болады. Әдетте дебиторлық қарыз шот-фактуралармен расталады. «Алынған вексельдер» бабы ресми қарыздық міндеттемелермен расталады.

      Қолма-қол  ақшасыз есеп айырысулар жүйесінде  дебиторлық қарыздың пайда болуы субъектінің шаруашылық іс-әрекетіндегі объективті процесс болып саналады. Дебиторлық қарыз пайда болу сипатына қарай қалыпты және ақталмайтын болып бөлінеді. Субъектінің өндірістік-шаруашылық іс-әрекетінің барысында, сондай-ақ есеп айырысудың қолданыста жүрген нысандарымен пайда болғандары қалыптыға жатады.

    Кәсіпорынның  балансындағы алынған вексель  деп аталатын бабындағы сома  басқа заңды немесе жеке тұлғалардың  ұйымға вексель бойынша төлейтін  ресми берешегі болып есептелінеді. Алынуға тиісті шоттар бойынша қарыздар (дебиторлық қарыздар) иелік ету құқығымен қоса, заңды құқығымен байланысты актив болып саналады. Қорытындылап айтатын болсақ «дебиторлық борыш» дегеніміз, бұл – иелік ету құқығын қосқандағы заңды құқықтармен байланысты активте қамтылған алдағы уақыттағы экономикалық тиімділік.

Ұйымның қаржы жағдайын сипаттайтын көрсеткіштердің қатарына дебиторлық қарыздардың айналымы жатады. Яғни дебиторлық қарыздардың есептелген уақыты мен өтелу уақытының арасындағы мерзім күндерінің саны. Ұйымның дебиторлық қарызы оған байланысты кіріс танылған жағдайда ғана анықталады. Дебиторлық қарыздар сатылған өнімдер мен тауарлардың құнынан баға жеңілдіктерін және қайтарылған тауарлардың құнын алып тастағандағы қалдық сома бойынша есептеледі. Бір жылдан астам уақыт бойы алынбаған дебиторлық қарыздар «Ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздар» болып есептеледі.

   Дебиторлық  қарыздың  есебін жүргізу және оның есептілікте  көрініс табуының тәртібін тікелей  кесімдейтін халықаралық стандарт  жоқ. Дебиторлық  қарыздың баланста көрсетілуінің негізгі тәртіптері 1 «Қаржылық есептілікті ұсыну» (IAS) ХҚЕС-мен анықталады, ол саудалық дебиторлық қарыздың және басқа да дебиторлық қарыздың  және де бас компанияның, біріккен компанияның, еншілес компанияның, сонымен қоса басқа да байланысты жақтардың дебиторлық қарыздарының  жеке ашылып көрсетілуін және баланста ұсынылуын талап етеді.

   Дебиторлық  қарыз  қаржылық активтер анықтамасына  келеді және сәйкесінше 39 «Қаржылық  құралдар: қабылдау және бағалау» (IAS) ХҚЕС-мен кесімделеді (регламенттеледі), ол қабылдау шарттарын (қаржылық актив тек құралды келісім-шарттық шарттарының бір бөлігі болған кезде ғана қабылданады) және бастапқы бағалау тәртібін белгілейді (қаржылық актив бастапқыда сатып алу құны бойынша қабылданады). Тәжірибеде бұл келісім-шарттың шарттарын орындау кезінде пайда болады және сатып алушылардан алынуға тиісті ақшалай құралдардың көрініс табады.

    Дебиторлық  қарыз жанама түрде 18 «Түсім»  (IAS) ХҚЕС-да көрініс табады, бұнда  компанияның түсімін есептеудің  тәртібі анықталған.

   1 «Қаржылық есептілікті  ұсыну» (IAS) ХҚЕС-на сәйкес дебиторлық  қарыз айналым активі және  ұзақ мерзімді актив деп жіктелінеді.  Есепті күннен кейін 12 ай ішінде  жабылатын болса, онда айналым  активі болып табылады. Операциондық  цикл деп активтерді сатып алу мен оны ақша қаражаттарына еркін айналдыру мүмкіндігінің арасындағы уақыт аралығын айтамыз. Егер жай операционды цикл толық анықталмаған болса, онда ол 12 айға тең деп болжамданады. 1 (IAS) ХҚЕС-на сәйкес сатылатын, қолданылатын және қалыпты операционды циклдің бір бөлігі ретінде өткізілетін қорлар мен тауарлық дебиторлық қарызды айналым активтері ретінде жіктеледі [3].

   Есептің халықаралық  тәжірибесінде дебиторлық қарыздың  тауарлық және тауарлық емес  түрлерін бөліп көрсетеді. 

Сызба-1  Халықаралық тәжірибеде дебиторлық қарыздың жіктелуі

      Тауарлық  дебиторлық қарыз (trade reseivables) – бұл жай шаруашылық қызметті жүзеге асыруы кезінде өткізілген тауарлар мен қызметтер үшін клиенттің төлеу сомасы. Ол 2 топқа жіктеледі: алынуға тиісті шоттар (accounts reseivables) – сатып алушының алған өнімі үшін қарызы, және алынуға тиісті вексельдер (notes reseivables) – шотты төлеу туралы жазбаша түрде рәсімделген сатып алушылардың қарызы.

      Тауарлық  емес дебиторлық қарыз(no trade reseivables) қызметтің басқа түрлерінің нәтижесінде  пайда болады, мысалы қызметкерлерге  немесе компанияның филиалдарына  берілген аванстар, әмбебап залал мен шығынды төлеу үшін депозиттер, төлемнің кепілі ретіндегі депозиттер, алынуға тиісті дивидендтер мен сыйақылар, салықты қайтарып алу бойынша үкіметтік ұйымдарға шағымдар, талаптар.

    Баланста тауарлық дебиторлық қарыз және тауарлық емес дебиторлық қарыз бөлек көрсетілуі тиіс. Егер тауарлық және басқа да дебиторлық қарызға тікелей дебиторға (сатып алушыға, клиентке, қарыз алушыға және т.б.) берілген ақша қаражаттары, тауарлар және қызметтер кіргізілетін болса, онда тауарлық және басқа да дебиторлық қарыз жеке категорияларға бөлінеді. Егер дебиторлық қарыз компаниямен жақын арада немесе қысқа мерзім ішінде жабу мақсатымен ұсынылса, онда ол сату үшін арналған деп жіктеледі. Егер дебиторлық қарыз компанияның өзімен ұсынылмай оған талап құқығының берілуі нәтижесінде алынған болса, онда ол нақты жағдайға байланысты қаржылық құралдар ретінде «төлеуге дейін ұсталатын» немесе «сату үшін қолда бар» немесе «сатуға арналған» болып жіктелуі мүмкін.

    Бухгалтерлік баланста көрініс табуы бойынша дебиторлық қарыз келесі топтарға бөлінеді:

• сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің дебиторлық қарызы;
• кәсіпорынның басқа топ мүшелерінің дебиторлық қарызы;
• байланысты жақтардың дебиторлық қарызы;
• берілген аванс бойынша дебиторлық қарыз;
• басқадай дебиторлық қарыз;

  18 «Түсім» (IAS) ХҚЕС-на  сәйкес дебиторлық қарыз –  тауарларды өткізу мен қызмет  көрсету нәтижесінде пайда болған  алынуға тиісті шоттар мен  вексельдер ретінде анықталады. Тағы да ол өзіне жал төлемдерін, сыйақыларды және есепті кезеңге есептелінген алынуға тиісті басқа да төлемдерді қосады.

    Әдетте дебиторлық  қарыз шот фактуралармен немесе  ресми қарыздық міндеттемелермен (вексельдер бойынша) расталады. 

Сызба-2  Кәсіпорынның дебиторлық қарызының  жалпы классификациясы

    Қысқа мерзімдік дебиторлық қарыз есебі 1 бөлімнің 1200 «Қысқа мерзімді дебиторлық қарыз» бөлімшесінің активті инвентарлы шоттарында жүреді.

     Ұзақ мерзімді  дебиторлық қарыз есебі 2 бөлімнің 2100 «Ұзақ мерзімді дебиторлық  қарыз» бөлімшесінің активті  инвентарлы шоттарында жүреді [4].

1.2 Дебиторлық  борыштар қозғалысының құжатталуы

    Кәсіпорындардың бухгалтериясы дебиторлық қарыздар есебін жүргізу барысында мына төменде аталған құжаттарды (есептік тіркелімдерді) қолданады:

№7 - Журнал-ордер - «Жұмысшылар мен басқа да тұлғалардың қарызы» деп аталатын шотының кредиті бойынша;

№8 – Журнал-ордер  – «Алынуға тиісті қосылған құн  салығы», «Есептелген пайыздар», «Басқадай  дебиторлық қарыздар» және «Берілген  аванстар» деп аталатын шоттардың  кредиті бойынша;

№9 – Журнал-ордерге қосымша тізімдеме – «Берілген аванстар» шотының дебеті бойынша;

№10 – Журнал-ордер  – «Күдікті қарыздар бойынша резерв», «Алдағы кезең шығындары» шоттарының несие бойынша;

№11 – Журнал-ордер  – «Сатып алушылар және тапсырыс берушілердің қарызы» шотының және «Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық қарызы» шотының кредиті бойынша жүргізіледі.

Алынуға тиісті шоттар –  кәсіпорынның әдеттегідей өндірістік жұмысының ішінде өткізілген тауарлар, көрсетілген қызметтер мен орындалған жұмыстар үшін клиенттердің қарыз сомасын көрсетеді. Олар шот-фактурамен немесе жай қарыздық міндеттемелермен расталады. Алынуға тиісті шоттарға немесе бір жыл ішінде алынуға тиісті сомалар, немесе компанияның операционды циклінің ішінде алынуға  тиісті сомалар кіреді.

   Алынуға тиісті  шоттар есеп жүргізудің негізгі  екі мәселесімен байланысты:

1) шоттар бойынша дебиторлық  қарызды мойындау мәселесі;

2) шоттар бойынша дебиторлық  қарыздардың есептілікте көрсетілуі  және бағалау мәселесі.

   Дебиторлық қарызды  мойындау мәселесі сатып алушылармен белгілі бір спецификалық жеңілдіктердің алынуымен байланысты, ал бағалау мәселесі – дебиторлық қарыздың бір бөлігінің төленбеу қатерімен байланысты.

  Дебиторлық қарыз  тек онымен байланысты табыс  мойындалса ғана мойындалады.  Ол бастапқы құннан ақшалай жеңілдіктерді, алынған тауарды қайтару, күмәнді қарыздарды алып тастау құны бойынша бағаланады, яғни амортизацияланған шығындар сомасында бағаланады. Осының нәтижесінде алынуға тиісті шоттардың нақты құны анықталады. Әдетте өткізу мен қайтару арасындағы мерзімнің аз болуына байланысты пайыздар есептелінбейді.                                Өнімді, тауарды, қызметті, жұмысты өткізу заңды (жеке) тұлғалардың арасындағы сәйкесті келісім-шарт негізінде жүргізіледі. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес келісім-шарт заңды күшке ие болуы үшін келесідей шарттар міндетті  түрде болуы керек:

• келісім-шарттың  пәні;
• ҚР Азаматтық кодексінде және басқа да құқықтық актілерде көрсетілген келісімнің нақты түрлері үшін мәнді шарттар;
• жақтардың біреуінің арызы бойынша келісімге келуіне ықпал ететін барлық шарттар.

   Сатылымдардың   көлемін жоғарылататын құралдардың  ең маңыздысы жеңілдіктер болып  табылады. Халықаралық тәжірибеде  егер компания сату бағасында  жеңілдіктерді қолданбаса, онда  ол өз ақшасын тиімді қолданбайды деген ой туады.

   Компанияның сатып  алушыларға ұсынатын жеңілдіктерінің  болуы шоттар бойынша дебиторлық  қарызды мойындау мәселесімен  шартталған. Жеңілдіктер 2 топқа  бөлінуі мүмкін:

• тауарлық жеңілдіктер немесе сату жеңілдіктері (trade discounts) – тауардың базалық құнынан пайыздық жеңілдіктер (мысалы, тұрақты клиенттер үшін және т.б.);
• ақшалай жеңілдіктер немесе мерзімде төлеу жеңілдіктері (cash (sales) discounts) – төлеу мерзіміне байланысты берілген пайыздық жеңілдіктер.

Сызба-3  Тауарды сату кезіндегі жеңілдіктердің жіктелуі

    Тауарлық жеңілдіктер   есептеу мәселесін туғызбайды, себебі  тек тауардың базалық құнын  төмендету болып табылады (мысалы, 100 000 теңге тұратын тауардың 20% жеңілдігі болса, онда тауар 80 000 теңгеге сатылады, осылай есепте 80 000 теңгеге сатылған тауар көрініс табады).  Бұндай жеңілдіктер әдетте маусымдық сатылым кезінде, тұрақты клиентке сату кезінде тауарларды көтерме бағамен өткізу кезінде ұсынылады. Тауарлық жеңілдіктер өткізудің соңғы бағасын қысқартады. Тауарлық жеңілдіктің келесі түрлері болады:

• әдейіленген жеңілдік – сатып алушының жабдықтаушымен тұрақты және ұзақ қатынастары болған жағдайда  берілетін бағалық жеңілдіктер;
• сату көлемінен жеңілдік – айға, тоқсанға, жылға сатып алу көлемінің нәтижесі бойынша сатып алушыларға беріледі;
• бір жолғы жеңілдік - әдетте  белгілі бір оқиғаға байланысты ұсынылады: компанияның мүшел тойы, жаңа сату орталығының ашылуы және т.б.;

сапалылығы төмендетілген  тауарлар бойынша жеңілдіктер – табиғи факторлардың ықпалынан немесе өндірісте объективті ақаулардың болуынан сапасы төмен өнімдерді сату кезінде және моральді тозған үлгілерді сату кезінде қолданылады [5].

      Ақшалай  жеңілдіктер. Ақшалай жеңілдіктер  өткізу көлемін жоғарылату және клиентті төлемді ерте жүргізуге ынталандыру үшін қолданылады. Ақшалай жеңілдіктердің түрлері:

• қолма-қол ақшамен төлеу үшін жеңілдік – төлемді қолма-қол ақшамен жүргізетін сатып алушыларға беріледі;
• ұзақ мерзімді төлем үшін бағадан берілетін жеңілдік – несиеге сатылатын тауарлар (жұмыстар, қызметтер) үшін мерзімінен бұрын төлем жүргізетін сатып алушыға беріледі.

  Бұндай төлем мерзімін  әр кәсіпорын өзі белгілейді. Халықаралық тәжірибеде көп жағдайларда  төлемнің қалыпты мерзімі болып  30 күн белгіленеді.     Тауарлардың (өнімдердің, қызметтердің, жұмыстардың) шығарылымын дәлелдейтін құжат жүкқұжат болып табылады. Тауарды шығарумен, қызмет көрсетумен және жұмысты орындаумен айналысатын компаниялар осы тауарды (қызметтерді, жұмыстарды) алатын сатып алушыларға шот-фактура ұсынуы керек. «Бюджетке төленетін салықтар мен басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Кодексінің 242 бабының 1 тармақшасына сәйкес (2006 жыл 1 қаңтарына) шот-фактура қосылған құн салығын төлеушілер үшін міндетті құжат болып табылады, бірақ кейбір жағдайларды есептемегенде:

• коммуналды қызмет көрсетілуіне байланысты есеп жүргізу, бастапқы құжаттарды қолдану мен банктер арқылы халыққа байланыс қызметін көрсетуіне есеп жүргізу кезінде;
• ҚҚС төлеуден босатылатын тауарды (қызметті, жұмысты) ұсынуы кезінде.

    Шот-фактура  өткізу бойынша айналым операциялардың  іске асу күнінен қалмай жазылады  және басшы мен бас бухгалтердің  қолдарымен немесе басқа да  мүдделі тұлғалардың қолдарымен  бекітіледі. Электроэнергия, су, газ,  байланыс қызметі, коммуналдық қызмет, темір жол тасымалдары, банктік операцияларды жүзеге асыратын кәсіпорындар  шот-фактураны салықтық кезеңнің соңы бойынша жазуға құқылы.

Кесте-1  Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарыздарының есебі бойынша операциялардың шоттар корреспонденциясы