Абай жолы романындағы мезгіл үстеулер

 

 

 

 

 

Абай  жолы романындағы мезгіл    үстеулерді  талдай отырып  романның  улттық құндылығын тәрбиелеп маңызын  ашу

  курстық  жұмыстың мазмұны

 

 

 

Курстық жұмыстың тақырыбы

Абай  жолы романындағы мезгіл үстеулер

Жұмыстың  мақсаты ; сөз топтарының ішінде үстеулерді жан –жақты зерттеу, олардың түрлеріне тоқталу.  Үстеулердің ішінде мезгіл үстеуді толық талдау.

Абай  жолы романындағы мезгіл үстеулерге талду жүргізу

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мазмұны

І. Кіріспе--------------------------------------------------------------------------------------3

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Қазақ  тілі білімінде үстеу сөзжасамының  зерттелуі----------------------------7

2.2. Үстеудің  морфологиялық белгілері, түрлері  және жасалу жолдары--------9

2.3.Үстеудің  мағыналық топтары------------------------------------------------------14

2.4. Үстеудің  сөзжасамның жүйесі-----------------------------------------------------17

2.5. М Әуезовтың «Абай жолы» романындағы үстеулердің сөйледегі қызметі---------------------------------------------------------------------------------------20

ІІІ. Қорытынды---------------------------------------------------------------------------24

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі----------------------------------------------26

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Үстеу сөздер заттың әр қилы қимылы мен ісінің әр түрлі сындық, бейнелік, мекендік, мезгілдік, шарттық, мөлшерлік күй –жайларын  және сынның белгісін білдіреді. Ал, қимылдың белгілері пысықтауыш мүше ретінде  қолданылатын басқа есім сөздер мен  етістік формалы мысалы, көсемшелер арқылы да білдіріледі. Бірақ белгілі  жағдайда ғана пысықтауыш болып қызмет атқаратын ондай есім, сөздер мен  етістік формалары өздерінің  бастапқы қасиеттерін жоймайды. Осы  себептен пысықтауыш мүше болған сөздердің  барлығы бірдей үстеу болуы шарт емес. Ол осы үйде тұрады және Мен  мынау колкоздан пана таптым, енді орным осында. М. Әуезов деген схөйлемдерді алсақ, бірінші сөйлемдегі пысықтауыш үйде деген сөз болса, екінші сөйлемдегі пысықтауыш – осында деген сөз. Бірақ  мағына жағынан бұл екі пысықтауыштың  арасында елеулі  айырмашылық бар: жатыс септігінде қолданылып пысықтауыш болып  тұрған үйде деген зат есім жатыс септікте тұрып қана  пысықтауыш болып тұрса, осында деген пысықтауыштың  бастапқы түбірі осы деген есімдік  болғанымен, - онда қосымшасы оның табиғи бөлмесі болып тұрақталып, көнеленіп  қалған. Сол қалпында ол тек пысықтауыш қызметіне жұмсалады.

Сол сияқты бірге бірді қосса, екі болады: Бірге жасасып келгенмен, жақынға  жақынның қасиеті бірден танылмайды (М.Ә.). деген сөйлемдерді бірге  –ні салыстырсақ, екеуінің түрі бірдей болғанымен, мағынасы мен қызметі  екі басқа. Олардың екеуінің де түбірі –бір, екеуінің де қосымшасы – барыс  септікжалғауы –ге. Бірақ бұл  сөз мағына жағынан екі жарылып  сараланған. Алғашқы сөйлемдегі бірге  өзінің тура мағынасында қолданылып, толықтауыш болып тұр. Ол барыс септіктің  нешеге? Қаншаға? Деген негізгі сұрауларынажауап береді.

Ал, екінші сөйлемдегі бірге (өзінің тура мағынасындақолданылып, сөзді бастапқы мағынасынан, алыстап  демек, объектілік мәнмен адвербиалдық мағынаға көшіп, қимыл қалай  жасалатындығын білдіреді. Ендеше, алғашқы сөйлемдей  бірге деген сөз барыс септіктегі сан есім болса, екінші сөйлемдей  бірге дееген сөз үстеу болады.

Осылар  тәрізді бірден –бірді кемітсе, нольқалады; қуаныш, қайғы бірден қысқан Жамбылдың  көзі, бұлаудай (Ғ. Мұстафин) дегендегі  бірден деген сөз алғашқы сөйлемде шығыс септіктегі зат есім (толықтауыш) болады да, екінші сөйлемде үстеу сөз (пысықтауыш) болады.

Осылайша  мағына жағынан әуелі төркіндерімен (Мысалы: зат есімдердің, сын есімдердің, есімдіктердің қатарларынан ) бөлініп  лексикалық мазмұны жағынан қимылдың алуан түрлі күй –жайларын  білдерітен сөздер үстеуге жатады. Тіліміздегі бірге, бірде (кейде  деген мағынадағы), бірден, кенеттен, амалсыздан, кейде, шалқасынан, жүресінен, зорға, жатқа, басқа теке, қапыда, абайсызда, жөнімен, ертемен, алға, арқа, алда, артта, мұнда, сонда, осында сияқтанған үстеулердің  барлығы да жоғарыдағыдай көнелену жолымен, қалыптасқан үстеулер.

Қазақ тілінде  үстеулер осындай көнелу тәсілі арқылы бір –жолата үстеуге айналғаны, немесе мағынасы жағынан екі жарылып, сараланып, демек, бір жағынан, үстеуге  айналса, екінші жағынан, өздерінің  әуелі лексикалық топтарының да (мысалы: өздерінің әуелгі лексикалық топтарының да Мысалы: есімдердің де) қатарында  қалып жүрген сөздер көп. Мұндай сөздер, әсіресе,жатыс, шығыс, барыс, көмектес септіктердің формаларында жиі ұшырайды.

Есімдерден  көнелену арқылы туған үстеулер сияқты етістік формаларынан көнеленіп  шыққан үстеулер де бар. Етістік түрлерінен көшіріп шыққан үстеулер де көбінесе көсемше формаларментүрлес келеді. Бірақ көсемше формада тұрған сөздердің барлығы да бірдей үстеу  бола бермейді. Мысалы: Ол өзінен - өзі  сөйлей кірді (С. Мұқанов) деген сөйлемдегі Сөйлей деген –үстеу сөз емес, көсемше. Өйткені, сөйлей, сөйлеп деген көсемшелер жіктік жалғауды тікелей қабылдап, сөйлемде дара тұрып та (мысалы: сөйлеймін, сөйлейсің, сөйлеппін, сөйлепсіз т.б.) басқа көмекші етістікпен тіркесіп те (мысалы: сөйлеп тұрмын, сөйлеп тұрсың, сөйлеп отыр, сөйлей тұр т.б.) құрмалас сөйлемнің  бағыныңқысының баяндауыгы да, немесе сөйлемнің жай пысықтауыш мүшесі де бола  алады. Көсемшелерде жалпы етістікке тән шақтық, амалдық  және басқа қасиеттер болады. Сондықтан  бұл сияқты көсемшелер үстеу емес, етістіктің көсемше формалары болып  есептеледі.

Ал аздап, аз –аздап деген сөздерден сөйлей, сөйлеп деген сөздердің қасиеттері табылмайды. Өйткені аздап, аз –аздап деген сөздерге тікелей жіктік жалғаулары  жалғанбайды: Олар жай сөйлемде де, құрмаластық  бағыныңқысында да баяндауыш  қызмет атқармайды. Бұл сөздерде етістіктерге тән шықтық және басқа қасиеттер  де жоқ. Бұлар (аздап, аз -аздап) сөйлемде пысықтауыш болып қана қызмет атқарады да, аздап, азғана, аз –аздап, аздан  –аздан, азғана –азғанадан деген сияқты мағынаны білдіреді.

Оның  бер бағында етістікке  жалғанатын болымсыздық журналы –ма (ме), -па (пе), -ба(-бе) бұларға қосылмайды (мысалы: сөйлеп ем деп айтуға болса, аздап, аз –аздамап деп айтуға болмайды). Сөйтіп, бұл сөздер (аздап, аз -аздап) көсемшелерге тек форма жағынан ұқсас, бірақ  ол ұқсастық тек сыртқы тұлғасында (пішінінде) ҒАНА. Осындай аздап, аз – аздап сияқты көсемше түрлес үстеулерді етістіктермен төркіндес  үстеулер деп есептейміз.

Етістіктермен  төркіндес болып келетін (көсемше  формалар) үстеулер де тек мағына жағынан  ғана емес, қызметтері жағынан (ғана емес, ) да көсемшелерден алыстап кеткен сөздер болады. Мысалы: қайта, қайра, қайтара, жалғай, айнала деген көсемше тіркес үстеулерден қайтадан, қайтардан  деген сиятқы туынды жаңа үстеулер жобалады. Кейде –олар айналаң, айналасы деген сияқты түрде тәелденіп  те келеді.

Көсемше формадағы сөздің екі рет қайталануы я синонимдес (мағыналас) көсемшелердің  қосарлануы арқылы үстеу тудыру тәсілі –аса құнарлы жолдың бірі. Мысалы: Абай көре –көре көсем болады. Сөйлей –сөйлей шешен болады. (Мақал): Айтып  –айтып өтті қарт. Көнбеді жұрт. Не лаж (Абай)

Осындай көсемше тұлғада (формада) қосарлану  арқылы жасалған үстеу сөздерге жата –жастана, сүріне –жығыла, ішпей –жемей, тұрмай, тиіп –қашып, билеп –төстеп  сасып –тасып т.б. сөздер жатады. Формасы  жағынан азды көпті ерекшелігі бола тұрса да, үстеу сөздерге жүр –жүрлеп, айт-айттап,  тез –тездеп, кес  –кестеп сияқты көсемше формалы  қос сөздер де жатады. Мысалы: Әбубәкір оны джүр –жүрлеп сүйрей бастадыү (Ғ. Мұстафин)

Сонымен, үстеу сөздер деп морфологиялық  жағынан түрленбейтін (некен –саяқтап қана түрленетін) лексика  - семантакылық жағына өз алдына топ болып қалыптасып, сөйлемде қызметінде жұмсалатын сөздерді айтамыз.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.1. Қазақ тіл білімінде үстеу  сөзжасамының зерттелуі.

Қазақ тіл  білімінде үстеу мәселесін зерттеу  А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, І. Кеңесбаев, К. Сауранбаев, Ғ. Бегалиев, А. Ысқақов, С. Исаев, Қ. Есенов, Ғ. Әбдуханов, Е. Саурықов, Ә. Ыбырайым т.б. ғалымдардың  пікірлері толық қамтылды.

«Тіл  құралдың» 1915 жылғы басылымындағы  А. Байтұрсынов үстеуді дербес схөз тобы деп танып, үстеу жасайтын қосымшаларды көрсетпесе де, туынды үстеулер терминін қолданады.

Үстеу сөзжасамына  қатысты біршама толық  мәліметтер С. Аманжолов грамматикасында берілді. І. Кеңесбаев алғаш қазақ тіл  білімінде үстеудің  түрленбейтін сөз табына жататыыны туралы айта кетіп, үстеуге мынадай анықтама берді:

Наречие указывает на ризнаки действия или  состояния, выраженного глрголами; наречие обазначает также признаки самих признаков, выраженных прилагательными  и самым наречен» (1,81 б)

Қазақ тілі оқулықтары мен грамматикаларында  күшейткіш үстеулер тобындағы аса, тым, тіпті, өте сияқты тілдік бірліктер  туралы даулы мәселе толастамай келеді. Бұл тілдік бірліктерді Қ. Жұбанов , М. Балақаев, Н. Сауранбаев, Ғ. Бегалиев үстеуге қате қосылған деп, оларды көмекші  сөздер тобына қарастырады. С. Исаев, Н. Бралбай ол пікірдің дұрыстығын ғылыми негізде дәлелдеді. Н. Сауранбаев тіл  білімінің мәселелерін зерттеудің алғашқы кезеңінде –ақ үстеулердің  қалыптасуындағы көсемше формасының қызметін дұрыс танып, жан –жақты сипаттайды. Ғалымның Ғ. Бегалиевпен  бірлесіп шығарған «Қазақ тілінің грамматикасында» үстеудің сипаты бере алатындай мына тұрғыда анықтама берілді. «Амал -әрекеттің  мән –жайын, сын –сипатын, мезгілін, мекенін көрсетіп сөз тобын үстеу  дейміз» 1915-1947 жылдар аралығында дарық  көрген қазақ тілі оқулықтарында  үстеу мәселесінде дауы пікірлер жиі кездеседі. Соның бірі –пысықтауыш  қызметіндегі сын есімдердің үстеу  саналуы.

Қазақ тіліндегі  үстеуді алғаш ғылыми негізде  зерттеген А. Ысқақов еңбегінде  мына мәселелер шешімін тапты: 2) үстеулердің сөз табы ретінде  қалыптасуына пысықтауыш қызметі негіз  болған; үстеу қатарына көмекші есімдердің қате  қосылғаны анықталды; қосымшалардың  түбірге кірігу мәселесі зерттеледі. Пысықтауыш қызметі негіз болған; үстеу қатарына көмекші есімдердің қате қосылғаны анықталы; қосымшалардың  түбірге кірігу мәселесі зерттелді; пысықтауыш қызметіндегі сын есімдердің сөз табы жағынан тек сын есім болып танылатыны дәлелденді үстеудің мағыналық тобының бары тілдік деректермен  дәлелдейді.

Үстеудің  сөз жасамы туралы мәліметтер оқулық көлемінеде ғана беріліп келеді. Сөз  таптарының сөзжасамында негізгі қызмет атқаратын бірліктің бірі  сөзжасамдық  жұрнақтар болатын болса, үстеу  сөзжасамында қатысты бұл мәселе ғылымда түбегейлі шешілмеген.

Үстеу сөзжасамындағы ерекшеліктерінің бірі септік жалғауларының  түбірге кірігуі арқылы туынды үстеулердің  қалыптасуы. Ғылымда ерте танылғанысен қандай кәсіп арқылы жасалу деген  мәселеде әр түрлі пікірлер айтылып  жүр. 1962-64 жылғы грамматикалардан қосымшалардың  көнелуі арқылы жасалған деп жеке тәсіл ретінде көрсетсе, Ғ. Әбуханов морфология – синтаксистік тәсіл  деп, Ә. Төлеуов, Қ. Есенов, Н. Оралбай  және 2002 ж шыққан «қазақ грамматикасында  сөзжасамдық жұрнақ ретінде беріліп  синтетикалық тәсілге жатқызылып жүр. Сөз түрлендіруші қосымшалардың  бойында сөзжасамдық қасиеттің  жоғын ескерер болсақ, үстеу сөзжасамның  бұл мәселесі де шешімін таппаған мәселердің бірімен саналатыны сөзсіз.

 

 

 

 

 

 

 

2.2. Үстеулердің морфологиялық белгілері,  түрлері және жасалу жолдары.

Үстеу сөздерді морфологиялық құрылысы мен құрамы жағынан 2 топқа бөлуга болады:

1. Негізгі үстеулер 2) туынды үстеулер

Негізгі үстеулер ден қазіргі кезде морфоемаларға  бөлшектеуге келмейтіні тек белгілі  бір формада қалыптасқан сөздерді айтамыз.

Негізгі үстеулерге мынандай сөздер жатады: әрең, азар, (әсер), әдейі, жорта, қасақана, ұдайы, үнемі,дереу, шапшаң, қазір, енді, бағана, ілгері, жоғары, төмен, әрі, бері, кері, әрмен тым, тіпті, аса, мүлде, әбден, ерекше т.б.

Қазіргі кезде мүшелеуге келмейтіндіктен  ғана, шартты түрде негізгі үстеулер деп атап отырған сөздердің өздерінде  де іштей екі топқа бөлуге болады. Олардың бір тобына әстілі, әдейі, қазір, дәйім, хаман, мүлде, орасан, ересен сияқты түбір сөздер жатады. Екінші тобына жататын үстеулерді ғылыми жолмен салыстыру арқылы мүшелеп, олардың  басқа сөздерден шыққандығын  дәлелдеугее әбден болады. Мысалы, ішкері, сытқары, ұшқары, тысқары деген  үстеулер іш, сырт, ұш, тыс деген түбірлерден  және қара, кері деген қосымшалардан  құралған. Әрмен, бермен үстеулердің  әрі, бері, таман, бермен шылауынан (соң  шылаудың өзі де басында мағыналы сөз болған) ықшамдала бірігуінен пайда болған. Ал төтенше , керегінше, керісінше, мейлінше сияқты үстеулердің  төркіні төте, кері, керек, мейлі  дегендер болады.

Сонымен, негізгі үстеулердің көпшілігі  тарихи жағынан ерте кездерде әр түрлі  формаларда көнеленіп қалыптасқан  туынды сөздер болған. Негізгі үстеулердің  үш түрлі ерекшеліктері бар:

1. Негізгі үстеулердің көпшілігінен шырай катеориясы жасалады. Демек, оларға – рақ, - рек,  -лау, -леу жұрнақтары жалғанады. Алдынан шырай туғызатын өте, аса, тіпті, мейлінше сияқты күшейткіш үстеулер қолданылады. Мысалы, бұрын, бұрынырақ, бұрындау, тым бұрын
2. Негізгі үстеулердің кейбіреулері қосарланып та, палеониз жолмен қабаттаса да, қолданады. Мысалы, құр босқа, жай босқа, текке босқа, бос бекерге, құр бекер, бекерден  - бекер, бостан –босқа т.б.
3. Негізгі үстеулерден қосымшалар арқылы да қосарлану арқылы да, басқа сөздермен тіркесіп те туынды үстеулер жасала береді.  Мысалы, әрең, әрең -әрең, азар –азар, әдейлеп – ұдайлап, әрі –бері, бұрынды –соңды, ілгері –кейін т.б.

Туынды  үстеулеп деп басқа сөз таптарынан түрлі қосымшалар арқылы, сөздердің  бірігу және қосарлану, тіркесу тәсілдері  арқылы, сондай –ақ кейбір сөз тіркестерінің  тұрақтану арқылы жасалған (л үстеуге  айналып) үстеулерді айтамыз.

Құрылысы  мен құрамы жағынан үстеулер екі  топқа бөлінеді:

А) жалаң  туынды үстеу

ә) күрделі  туынды үстеулер

1. Жалаң  туынды үстеулер түрлі қосымшалар  арқылы жасалған үстеулерді жалаң  туынды үстеулер бейміз. Олар, қандай  қосымшалар қосылса да, сыртқы  формасы  жағынан бір сөз  болып келеді. Бірақ жалаң туынды  үстеулерге жалғанатын қосымшалар  екі түрлі болады: біреулері жұрнақтар  арқылы жасалады, біреулері әртүрлі   жалғаулардың көнеленуі, олар  төмендегідей:

Жұрнақтар арқылы жасалатын жалаң үстеулер. Бұлар арнаулы жұрнақтар арқылы жасалады. Бұндай үстеу тудыратын  жұрнақтар мыналар:

1. –ша,-ше  жұрнағы үстеу тудыратын, әрі  негізгі, әрі аса өнімді жұрнақ  болып қызмет атқарады. Осы жұрнақ  арқылы жасалған үстеу мағына  жағынан негізінде амалдың қалай,  қалайша істелетіндігінің бейнесін  білдіреді. Бұл жұрнақ жалқы  зат есімдерге де, жалпы есімдерге  де (мысалы, Бәйтеневше, Амангелдіше,  құсша, адамша) олардың женкеше  түрінде де, көпше түрінде де (мысалы, батырша, батырларша, комсомолша, комсомолдарша  т.б. ) және тәуелді түрінде де (көзімше, көзіңше, көзімізше,  көзінше т.б.) жалғанып үстеу туырады. 

Осы жұрнақ арқылы кейбір негізгі сын есімнен  де (есімше, жаңаша, басқаша, қысқаша  т.б.) туынды сын есімнен де (биылғыша, бұрынғыша) үстеу жасалады. Жіктеу есімдерінен  де (әлдекімше, кейбіреулерше) үстеу  сөздер туады.

2. –лай, -лей (дай, -дей, -тай, -тей) жұрнақтары  да аса өнімді жұрнақтардың  бірі. Мысалы, осылай, екіншілей, жастай, жібектей, күздей т.б. 

3. –дайын, -дейін (тайын, -тейін) жұрнақтары  да аса өнімді жұрнақтар. Бұл  жұрнақтар - дай және ын деген  қосымшалардан құрамды жұрнақтар.  Мысалы. Түлкі дейін түн қатып,  бөрі дейін жал тартып (Махамбет): Еділден асып айқара, заулатты  мені от арба, жоғары дайын  шай қала.

4. – шалы, шама жұрнақтары сілтеу есімдіктерден  үстеу жасайды. Мысалы, осылайшалық,  осыншама, соншама, соншалық, мұнша,  мұншалық т.б. 

5. Көсемшенің  құрамында - лап, -леп (-дап, -деп, -тап, -теп) формалары қосылған сөздің  бәрі бірдей, әрине үстеу бола  бермейді. Өте мөте веербальдық  (етістікке тән жіктік форма  қосылатын) жақтық мағына білдіретін  т.б. формалар үстеу болмайды. Олардың ішінен вербальдық мағына  бермейтіндері ғана демек азвербальданған   формалары ғана үстеуге жатады. Мысалы, Қырықтан, отыздан, темірлеп  т.б.

6. –шылап, -шілеп жұрнағы бастапқы  ша  және лап деген қосымшалардан  құралған. Мысалы, сиыршылап, жылқышылап, бейсеншілеп т.б. 

7. -қары, -кері жұрнағы санауы біраз  сөздерге жалғанып үстеу жасайды.  Мысалы, ішкері, сыртқары, тысқары, ішқары, ұшқары т.б. 

8. –ын, -ін, -сын, -сін қосымшалары тек біраз  сөздерге ғана қосылып, үстеу  тудырады. Мысалы, қысын, жазын, жасырын,  астарын, үстерін, ертеңгісін, кешкісін  т.б. 

Көнеленген  формалар арқыылы туған жалаң  туынды үстеулер. Оларға бір алуан  сөздің белгілі бір септік жалғау формасында әбден қалыптасып бір  –бірімен бөлінбейтіндей болып көнеленген сөздер жатады. Осындай көнеленген «қосымшалар» төркіндері септік жалғауларынан  болғандықтан, сыртқы тұлғасы жағынан  сол септіктердің жалғауларына ұқсас  келеді.

Септелу қашанда болсын есімдерге тән  қасиет болғандықтан, мұндай үстеулер кейбір септік жалғауларының көнеленуінің нәтижесінде көбінесе есімдерден туады.

а) Барыс  септігінің көнеленгенінен туған үстеулер: зорға, босқа, текке, жатқа, бекерге, әреңге, алға, артқа т.б.

ә) Жатыс  септігінің көнеленуінен туған үстеулер: алда, артта, аста, үсте, кейде, әліде  т.б.

б) Шығыс  септігінің көнеленуінен туған үстеулер: шалқасынан, жүресінен, етбетінен, төтеден  т.б.

в) Көмектес септігінің көнеленуінен туған үстеулер: кезекпен, шынымен, қалпымен, жайымен  т.б.

ІІ Күрделі  туынды үстеулер. Күрделі туынды үстеулер деп екі сөзден, я бірігіп, яқысқрланып  жасауға немесе кемі екі я одан да көп сөздерден тіркесіп, тұрақтанған  үстеуді айтамыз. Осыған орай күрделі  туынды үстеулер үш түрлі жолмен жасалады.

а)  басқа  сөз таптарына тән сөздер бірігудің  нәтижесінде үстеулерге айналады. 

Ондай үстеулер мыналар: бүгін, биыл, таңертең, әрқашан, әрдайым, биыл, екіншіәрі, ендігіәрі, әлдеқайда, бірқатар, неғұрлым, әжептеуір, бірқырау, т.б.

ә) Сөздердің  қосарлануы арқылы туған үстеулер мыналар: Әрең-әрең, енді-енді, зорға-зорға, қолма-қол, сөзбе-сөз, көзбе-көз, лек-легімен, үсті-үстіне, алды-артына,қолды-қолына, бостан-босқа, т.б.

б) Жазуда бөлек таңбаланып, мағына жағынан  бір сөз ретінде қолданылатын грамматикаланған және идиомаланылған тұрақты тіркестер- оларды екі салаға бөлуге болады.

      Грамматикаланылған және лексикаланған  тіркестер: күні кеше, күні бүгін,  күні ілгері, ала жаздай, күндерде  бір күн ертеден қара кешке  дейін, ала сала, оқи келе, т.б. 

Идиомаланған  тұрақты тіркестер: қас пен көздің арасында, аяқ астына, елден ала  бөтен.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.3. Үстеулердің   мағыналаық топтары

Үстеулердің     мағыналары   да   түрлі –  түрлі   болады.  Кейбір     үстеу,   сөздер,    сөйлемде   қолданылу   ерекшелігіне   қарай,    әлденеше    мағынаны     білдіреді.   Мысалы,   Ол    сонда    ғана   әлін тоқтатып,  көпке қарады. (М. Әуезов) Сен  сонда    барып    қал  да,    ертең  осында   қайтып  кел.  (С. М) деген    сөйлемдердің  екеуінде    де   кездесетін. Сонда   деген   үстеу – бір  ғбана  сөз.    Бірақ осы үстеу  алғашқы    сөйлемде   мезгілдік   мағынаны   білдірсье   екінші    сөйлемде   мекендік  мезгілдік   мағынаны  білдіріп  тұр.   Ол   сөз    алғашқы    сөйлемде  қанша?    Екінші   сөйлемде    қалай?   Деген   сұрауға   жауап   ьереді.

 Сол  сияқты,  ол  өлең   болмай   шығарылады ()с:М.  Сен   ана   ағашты   былай   лақтырып   таста  (Ғ.  Мұстафин)  деген   сөйлемдегі    былай деген     сөздің  де    мағынасы    бірдей   емес.  Төртінші  сөйлемдегі   былай   қимылдың    сынын   білдірсе екінші   сөйлемде   қимылдық  бағытын   білдіріп  тұр.  Бірақ   бұл    сөздердің  де    төркіні  бір.   Үстеу    сөз    мағынасывна    қарай    топтасмтырылғанда   мынадай    сегіз    топқа бөлінеді:

1.  Мезгіл   үстеулер

2.   Мекен үстеулер

3. Мөлшер  үстеулер

4.  Сын  (я бейне) үстеулер

5.  Күшейту    үстеудер

6. Мақсат   үстеулер

7.  Себеп  –салдар үстеулер

8.   Топта у  (я  бөлу) үстеулер

1.  Мезгіл  үстеулері   қимылдың жалпы    мезгілін   я     дәлді  мезгілін  білдіреді де,    қашан?  Қашаннан ?   сияқты     сұрауларға жауап   береді.

Мекен   үстеулері   қимылдың  барлық бағытын   білдіреді де,  Мезгіл   үстебулері    ас а   көп.   Оларға  мысалы,   мынада й    сөздер   жатады: бүдгін,  былтыр,     ертең  таңертең,    кешке, қазір,  енді, әлі,   ендігәрі,   бұрын,  әуел-баста,  ерте, кеш,   күндіз,  бірсүгүні,   әсте,  күйімен, ертеден,  күні бүгін,  күні  кеше, бүгін  та ңда,    күн ара, күні  бойы,  қысты  гүні,   енді – енді,   оқтын – оқтын,  оқта-текте,  кейде,  кей-кейде т.б.

2. Мекен  үстеулері қимылдың   орнын,  бағытын   білдіреді де,  қайда?  Қайдан?    Сияқты    сұрауларға  жауап  ьереді.

Мекен   үстеулеріне   мынадай   сөздер  жатады:    ілгері,  ілгеріде,    әрі,   әріде,    әрмен,   кері,  жоғары,   төмен,   жолшыбай,  алға    арптта,   әлдеқайда,  сонда  т.б.

3. Мөлшер  үстеулері   түрлі   қатынасты   я   жалпылап   я   мөлшерлеп   немесе   қимылды ң   және   сынның  я  теңдік, я   бкемдік   дәреженсін  білдіреді  де,    қанша?  Қаншалық?  Нешелеп?   Қаншалап?      Сияқты    ғана   сұрабуларға жауап береді.

Мөлшер    үстеулері  мынадай    сөздер     жатады:  онша,  сонша,    осынша,   оншалық,   соншалық,  осыншамалық,  оншама,    мұнша мьа,   анағұрлым,  сондайлық,   осындайлық,    бірен – саран.

4.   сын (бейне)  үстеулері    қимылдың   алуан түрлі   сапасын,  тәбсілін  (істеу   жолын)  бейнесін   білдіреді  де,   қалай?   Қайтіп?   Қалайша?  Кімше? Неше?   (не  сияқты?)  сияқты   сұрайларға  жауап береді.   БҰл    ба  й  топқа    мынадай    үстеулер  жатады:   осылай,    осылайша,  сөйтіп,  бүйтіп,     олай-бұлай,   бірден, бірге,  бірте-бірте,   біртіндеп,   ойша,   бұрынғыша,  өзінше, әлінше,   көзімше,   пәрменінше,  тікелей,   қолма-қол,   кезе-кезк,   әре\ң-   әрең,  көрнеу  ілі,  өздігінен, өзді-өзді,   ойлап- ойлап, зорға,   лезде,  шалқасынан,   қаперсьіз,  үнемі,  бекьер  т.б.

5.   Күшейті  (я  ұлғайту)   үстеулері   заттың   сынын, қимылын   өзін  немесе    түрлі   мөлшерін    көлемін я аса       күшейтіп,  ас а     солғындатып,  көрсетеді  де, қалай?  Қандай? Деген   сұрақтарға жауап береді.

Бұл    топқа  мынадаьй    үстеулер  жатады,  ең,    әбден,  кілең,   сән,  керемет,  қабағат,  тым,  нақ,    нағыз,   мүлдем,  дәл,   төтенше,    жөнсіз,   ора сан,   өрен т.б.

6.  Мақсат   үстеулер  қимылдың    мақсатын  білдіреді. Мақсат   үстеулері  - өзге   топтарғьа     сан   жағынан  өте   аз   топтың  бірі. Мыс алы,   бұларға   миынадай    сөздер    жатады:    әдейі,    әдейлеп,   жорта,  қасақана.  Бұлардан  басқа   мақсат  үстеулері     көбінесе    аналити к алық   тәсіл   арқылы   жас алады. Мысалы,  кітапқа  бола  оқуға  бола  т.б.

7.   Себеп  - салдар үстеулер    амалдың себебін    я    салдарын  білдіреді.  Оларға  мынадай    үстеулер  жатады.   Жоққа,  босқа,   құр  босқа,   бекерге,    амалсыздан,  лажы  с ыздан,    шарас ыздан.  Бұларды ң    басқа     көсемшелерінің   қайталануы   арқылы  жасалатын    сөйлей  – сөйлей,  көре-көре,  оқи-оқи  т.б.  үстеулер    көбінесе  осы   топқа   жатады.

8.  Топта  у  (я саралау)   үстеулері   амалдың   және басқа   қарым  – қатынастытң    бірігу    арқылы   істелінетін  немесе,   керісінше,  жекеленіп     істелінетіндігін білдіреді

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.4  Үстеудің   сөз жасам   жүйесі.

Әр  сөз   табының   өзіне  тән    ерекшелігі  бар     сөзжасамдық   жүйес і  болады. Үстеудің   де  ертеден қалыптасқан  сөзіне  тән сөзжасамдық   жүйесі бар. Тілдегі  туынды үстеулер  сөзжасамдық  жүйенің   белгілі  заңдылықтары  арқылы   жасалады. 

Туынды  үстеулер    тілде  әр  түрлі,    өйткені   туынды   үстеьу   жабс айтын  жүйенің    тәсіблдері   де    әр   түрлі.   Тілде   бар  сөзжасамдық    тәсілдердің    бәрі  үстеудің    сөзжасбамдық   жүйесінде      қызмет  атқарады.  

Әр  сөзжасамдық    тәсіл     белгілі сөзжасамдық     бірліктер арқылы  туынды  сөз  жасабйды.  Үстеудің   сөзжасамдық    жүйесінің   негізгі    сөзжасамдық  үш  түрлі  тәсілі мен  сөзжасамдық  бірліктерден     және   олар   арқылы   туынды      сөздерден,    тұрады.

Сөзжаюсамның  үш     негізі  барлық   сөз     табының сөзжасамдық   жүйесіне    тән. Бірақ   олар   әр   сөз   табында    әр  түрлі.  Үстеудің  сөзжасамына    қатысқан   үш   түрлі  сөзжасамдық    тәсілдердің    үстеу    жасайтын   тілдік   бірліктері     басқа   тілдік  бірліктері     басқа  сөз табына   сөзжасамдық  жүйесінде  жоқ.

Үстеудің    сөзжасамдық   жүйестінің    өзіне  тән     сөзжасамдық   бірліктері   бар, олар   сөзжасамдық   жұрнақтар,   туынды   сөз   жасауға тнегіз  болатын    уәжделермен,  олардан   туынды     сөз   жасайтын  сөзжасамдық   тәсілдер, олапр  арқылы   жасалған    туынды     үстеулер,  олардың    мағынасы      мен  түрлері    тілдегі    үстеудің      сөзжасамдық   жүйесінің   құрамына    кіреді.

Сөз    жасамдағы  уәждеге    мәселесіне    қатысты   жазылған   зерттеулерден  Б. Қалиев, Б. Қасым, А. Салқынбай еңбектерін   атап  айтауға  болады.

Зерттеуде   туынды   үстеудің  уәжделерінен  ерекше  мән   беріліп    арнайы    қпарастырылады.  Үстеу   уәжделілік    қызмет   атқаратын  сөз   таптарының   кез –  келген  сөздері   туынды   үстеуге   уәжделесе    бола  алмайды.

Олардың   ішінде үстеуге мағыналық жақындығы  бар үстеу жасауға бейім топтары  ғана уәждеме бола алады. Мысалы, босқа  шаршадың, бекер келдің жолшыбай кездесті жете түсінбеді, туындыүстеудің мағыналығына арқау болатын уәждеме сөз  үстеу сөзжасам жүйесінің сөзжасамдық  бірлігі деп танылады.

 Үстеу  сөз жасам жүйесінің екінші  тілдік бірлігіне сөзжасамдық  жұрнақтар жатады. Шалуда үстеудің  сөзжасамдық жұрнақтарының құрамы  толық анықталмағаны, жұнақтардың  мағынасы ашылмаған сөз жасамдық  қабілеттері зерттелмегені анықталады. Еңбек үстеудің сөзжасамдық жұрнақтарының  құрамы анықталып, тілдік деректер  негізінде үстеудің 46 сөз жасамдық  жұрнағы бары дәлелденеді. Олардың  мағыналарын, қолданыстағы ерекшеліктерін  ашуға мән беріледі. Жұрнақтар  арқылы жасалған туынды үстеулер  синтетикалқ тәсілге жататындықтан  үстеудің сөзжасам жүйесінде  синтетикалық тәсілдің қызмет  атқаратыны дәлелденіп үстеу  синтетикалық тәсілмен жасалмайды  деген ғылымдағы пікірдің жансақ  екені анықталады.