Абайсызда кісі өлтірудің қасақана кісі өлтіруден айырмашылығы

ЖОСПАР

КІРІСПЕ

I. ҚЫЛМЫСТЫҢ ТҮСІНІГІ МЕН ҚҰРАМЫ

1.1. Қылмыстың ұғымы мен белгілері

1.2. Қылмыстың құрамы мен элементтері

II. АБАЙСЫЗДА КІСІ ӨЛТІРУДІҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ СИПАТТАМАСЫ

2.1. Абайсызда кісі өлтіру қылмысының түсінігі мен белгілері

2.2. Абайсызда кісі өлтірудің құрамы

2.2.1. Абайсызда кісі өлтірудің обьектісі және обьективтік жағы

2.2.2. Абайсызда кісі өлтірудің субьектісі және субьективтік жағы

2.3. Абайсызда кісі өлтірудің қасақана кісі өлтіруден айырмашылығы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Бұл жұмыста Қазақстандағы абайсызда жасалған қылмыс үшін жазаның тиімділігін арттыру мәселесін толық анықтауға және зерттеуге ұмтылыс жасалады.

Қазақстандағы қылмыстылықпен күрес тиімділігін арттырудың көкейкесті мәселелерін, қылмысты абайсыздыққа әсер ету шараларының тиімділігін, абайсызда жасалатын қылмыстар үшін қолданылатын қылмыстық жазаның тиімділігінің теориялық аспектілерін ұғыну, анықтау және зерттеу арқылы Қазақстан Республикасындағы абайсызда жасалатын қылмыспен күрес тиімділігінің теориялық негіздерін жетілдіру мәселелері келтірілді.

Соңғы жылдары елімізде қылмыстылықтың, оның ішінде абайсыздықпен жасалатын қылмыстардың өсуі байқалады. Сот практикасы материалдарына сүйенсек, қазіргі кезде қоғамның даму бағытының өзгеруіне байланысты бұрын жасалынбаған, жаңа қылмыс түрлері орын алуда. Қылмыс жасаушылардың әрекеттері, әсіресе меншікке, экономикалық қатынастарға, қоғам қауіпсіздігіне қарсы қылмыстарда жиі кездеседі. Елімізде жүргізіліп жатқан реформаны іске және барлық заңдық мүдделерді қорғау үшін қылмыстылықпен, оның ішінде абайсыздықпен жасалатын қылмыстармен күрес шараларын күшейтуді қажет етеді.1995 жылы 30 тамыз бүкілхалықтық референдуммен қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» дей отырып, қоғамға, азаматқа қарсы іс-әрекеттерді жасауға тыйым салады[1,3б]. Қолданылып жатқан, құқықтық және ұйымдастыру шараларына қарамастан еліміздегі қылмыстық ахуал күрделі күйінде қалып отыр және техниканың дамуы мен көбеюіне, өндірістік қызметтердің қарқынды жүргізілуіне байланысты заңмен қорғалатын құндылықтарға абайсызда зардаптар келуінің мүмкіндігі де артуда.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев қылмыстылыққа қарсы күрес және құқық тәртібін нығайту мәселесі жөніндегі мәжілісте қылмыстылықпен күресудің және құқық тәртібін нығайтудың ауқымды әрі тиімді бағдарламасын ұсынды. Сонымен қатар президент өзінің мазмұнды баяндамасында «еліміз әлеуметтік қайта құру және демократиялық мемлекетті құру жолында ең күрделі түрде қарқынды дамыған қылмыстылықпен қақтығысудың шегіне жетті. Бұл шын мәнінде реформа саясатына, қоғамның тұрақтығына, азаматтардың өмірі мен игіліктеріне қауіп тудырады»,-деді [2,3б].

Қылмысты абайсыздық немесе салғырттықпен жасалған, қоғамға қауіпті іс-әрекеттерге әлеуметтік-құқықтық баға беру адамдардың қоғамдық өмірде ғана күрделі мәселе болып саналмай, сонымен бірге бұл мәселе теория жүзіндеде күрделі, толық шешілмеген мәселе ретінде қылмыстық құқық ғылымының пайда болу уақытынан бері даулы болып келе жатыр.

Қылмысты абайсыздық үшін қолданылатын жазаның тиімділігін арттырудың теориялық мәселелерін толық, жеткілікті зерттеу жалпы абайсызда жасалатын қылмысқа бағытталған күрестің тиімділігін, сондай-ақ біздің республикамызда абайсыздықтағы әрекеттер үшін қолданылатын жазалар жүйесінің тиімділігін арттыруға бағытталғаны ғылыми ережелер, тұжырымдар мен ұсыныстарды концептуалды түсіндіруде, және дұрыс жолдарын табу үшін мүмкіндік береді.

Еліміздің тәуелсіз, демократиялық, құқықтық мемлекет болып жарияланғанына жиырма екі болды. Осы жылдар ішінде көптеген іс тындырылғаны белгілі. 1997 жылы шілденің 16-сында Қазақстан Республикасының жаңа Қылмыстық кодексі қабылданып, ол 1998 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Жеке адамға қарсы қылмыстар қылмыстық құқық пәнінің ерекше бөліміндегі қарастырылған қылмыстардың ең ауыр түрі болып саналады. Адамның өмірі, жеке басының бостандығы, қадір-қасиеттері ешкімнің қол сұғуға болмайтын құқығы. Сондықтан, Қазақстан Республикасының Конституциясы, басқа да заңдар азаматтардың жеке басының бостандығын қамтамасыз етуге ерекше назар аударады. Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ. Өлім жазасы ерекше ауыр қылмыс жасағаны үшін ең ауыр жаза ретінде заңмен, ондай жазаға кесілген адамға кешірім жасау туралы арыздану құқығы беріледі [1,15-б]. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында 1948 жылы қабылданған Адам құқықтары туралы жалпыға бірдей Декларациясында адамдардың табиғи және ажырамас құқықтары мен бостандықтары көрсетілген. Олар өмір сүру құқығы, бас бостандығы, құлшылықтан бостандық алу, азаптайтын, қадір-қасиетін қорлайтын немесе қатал іс- әрекеттер мен жаза қолдануға тыйым салу, заң алдында теңдік, адамның жеке басының өміріне араласуға, ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға тыйым салу. Өміріне, денсаулығына, адамгершілік қасиетіне қауіп төнген жағдайда әр азамат мемлекет органынан қорғаныш іздеуге, заңның көмегіне сүйенуге құқылы. Ал, өз кезегінде, мемлекет органдары мен лауазым иелерінің міндеті азаматтардың жеке басының бостандығын, ар-намысын қадірлеу, құқықтарын қорғау. Қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін, адам мен азаматтың құқықтарын, бостандықтарын, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігін, меншікті ұйымдастырудың құқықтары мен заңды мүдделерін қылмыстық қол сұғушылықтан қорғау қылмыстық заңның ең басты міндеттері болып табылады [1,15-б].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I. Қылмыстың түсінігі  мен құрамы

1.1. Қылмыстың ұғымы  мен белгілері

 

Қылмыстық құқықтағы негізгі мәселелердің бірі – қылмыстың ұғымын анықтау болып табылады. Жеке адам мен қоғам арасындағы қақтығыстарының қайсысының қоғамға қауіптілік дәрежесінің басым екендігін анықтау және оған осы мәселеде қылмыстық құқылық шараларды қолдану арқылы осы қатынастарды реттеу – қылмыстық заңның негізгі міндеттері болып табылады. Қылмыс әр уақытта да белгілі бір іс-әрекеттің (әрекет немесе әрекетсіздіктің) көрінісі болып табылады.

Адамның құқыққа қайшы мінез-құлқы белсенді әрекет күйде немесе әрекет күйде болуы мүмкін. Бұл жерде әрекет дегеніміз адамның қылмыстық заңда көрсетілген құқыққа қайшы әрекеттерді істеуі, ал әрекетсіздік дегеніміз адамның заң, нормативтік актілер, нұсқаулар немесе арнаулы жарлықтар, бұйрықтар бойынша өзіне жүктелген міндетін орындамауы болып табылады. Адамның қылмысқа қайшы немесе оған қайшы емес мінез-құлқы оның ойлау жүйелері арқылы, содан соң белгілі бір іс-әрекеттер арқылы көрініс таппаған, жүзеге аспаған ойлар, пікірлер соншалықты қатерлі болғанына қарамастан, қылмыс болып саналмайды [3,56б].

1924 жылы КСРО және одақтас  республикалардың қылмыстық заңдарының  негізгі бастамаларында қылмыс  туралы ұғымға арналған бап  жоқ. 1926 жылғы РСФСР Қылмыстық  кодексінде  «қылмыс дегеніміз  қоғамға қауіпті іс-әрекет» деп  көрсетілді (1-бап). 1997 жылы жаңа Қылмыстық кодекс қабылданды. Осы Кодексте өмірімізде, қоғамда орын алып жатқан елеулі әлеуметтік-экономикалық, саяси өзгерістерге сәйкес қылмыстың жаңа ұғымы берілген. Онда «жазалау қатері мен тыйым салынған айыпты қоғамға қауіпті әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік) қылмыс деп танылады» делінген (9-бап). Осы анықтамадан қылмыстық құқыққа қайшылық, қоғамға қауіптілік, кінәлілік, жазаланушылық қылмыстың белгілері екені көрініп тұр[3, 57-58б].

Қылмыстық құқыққа қайшылықтың міндетті белгісі болып осы заңда көрсетілген іс-әрекетті істеген жағдайда нақты нормада көрсетілген қылмыстық құқылық санкция белгілеген жазаның бір түрінің тағайындалуы болып табылады. Іс-әрекеттің қылмыстық құқыққа қайшылығын белгілеген тиісті заңның жарияланған уақытынан бастап ондай іс-әрекеттер қылмыс қатарына жатады.

Қылмыстық негізгі сапалық белгісі оның қоғамға қауіптілігі болып табылады. Бұл белгі қылмыстың материалдық мәнін білдірумен бірге не себепті осы немесе басқадай іс-әрекеттер қылмыс болып табылатынын түсіндіреді. Қоғамға қауіптілік қоғамға зиянды іс-әрекеттің өзінің тікелей ерекшелігіне, оны істеу уақыты, орны, тәсілі, жағдайына байланыста болуы мүмкін. Мысалы: тиісті рұқсат етілмеген немесе тыйым салынған құстар мен аңдарға қатысты аң ауланса, ол заңсыз болып табылады (ҚК-288бап, 1-бөлігі). Іс-әрекет арқылы келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиян қоғамға қауіптіліктің көлемін айқындайтын негізгі бір белгі болып табылады.

Қылмыстың тағы бір белгісі кінә болып табылады. Яғни, бұл жерде заң қорғайтын обьектілерге әрекет немесе әрекетсіздік арқылы кінәлі түрде қасақана немесе абайсыздықпен қол сұғушылық туралы әңгіме болып тұр.

Қылмыстық жауапқа және жазаға тек қана қылмыс істегені үшін, яғни қылмыстық заңда көрсетілген, қоғамға қауіпті іс-әрекетті қасақана немесе абайсыздықпен жасаған адам ғана тартылады. Кінәсіз адамның қылмыстық жауаптылықта болуы мүмкін емес. Кінәнің нысандары қылмыстық заңда қасақаналық (тікелей немесе жанама), абайсыздық (менмендік немесе немқұрайлық) болып түрлерге бөлінеді. Тікелей немесе жанама ниетпен жасалған әрекет қасақана жасалған қылмыс деп танылады.

Егер адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін ұғынып, оның қоғамдық қауіпті зардаптары болуының мүмкін екенін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білсе және осы зардаптардың болуын тілесе, қылмыс тікелей ниетпен жасалған қылмыс деп танылады.

Егер адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін ұғынып, оның қоғамдық қауіпті зардаптары болуы мүмкін екенін алдын ала білсе, осы зардаптардың болуын тілемесе де оған саналы түрде жол берсе, не бұған немқұрайлы қараса, жасалған әрекет абайсызда жасалған қылмыс деп танылады.

Егер адам қажетті ұқыптылық пен сақтық болғанда ол зардаптарды болжап білуге тиіс және болжап біле алатын біле тұра өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті зардаптарының болуы мүмкін екенін болжап білмесе, қылмыс немқұрайлылықпен жасалған қылмыс деп танылады.

Қылмыстық зардаптың қаншалықты ауыр болғанына қарамастан, егер оны істеген адамның іс-әрекетінде кінәнің белгілі бір түрі болмаса, ол жауапқа да, жазаға да тартылмайды [3, 71-72б].

2. Қылмыстың құрамы мен элементтері.

Қылмыстың құрамы деп – қылмыстық заң бойынша қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді белгілі бір қылмыстың қатарына жатқызуға мүмкіндік беретін қылмыстың субьективтік және обьективтік жақтарынан құралған элементтердің және олардың белгілерінің жиынтығын айтамыз.

Қылмыстық заңда қылмыстық жалпы түсінігі берілген, сонымен бірге Ерекше бөлімде нақты қылмыстар жеке-жеке көрсетілген. Қылмыстың құрамы деп – қылмыстық заң бойынша қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді белгілі бір қылмыстың қатарына жатқызуға мүмкіндік беретін қылмыстың обьективтік және субьективтік жақтарынан құралған элементтердің және олардың белгілерінің жиынтығын айтамыз. Қылмыс құрамының әрқайсысы оның субьективтік және обьективтік белгілерімен сипатталады. Барлық жүйелер секілді қылмыстың құрамы да белгілі бір элементтен тұрады. Осы белгілердің қосымша жүйелерінің ең болмағанда біреуінің жоқ болуы жүйенің болмауына, яғни қылмыс құрамының тұтастай жоқ болуына әкеп соғады. Бұл жерде қылмыс элементтері деп, қылмыс құрамы жүйелерін құрайтын бастапқы компоненттерді айтамыз. Қылмыс құрамының белгілеріне мынадай 4 түрлі элементтер жатады: обьект, обьективтік жағы, субьект, субьективтік жағы[3, 81б]. Мысалы, бөтен адамның мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру қаупі (187-бап) белгілері болып біріншіден, басқа біреудің мүлкіне қол сұғу, екіншіден, осы мүлікті жою немесе бүлдіру, үшіншіден, осы әрекетті қасақана істеу, төртіншіден, бұл іс-әрекет ауырлататын жағдайда жасалса ол үшін 14-ке толған адам жауапқа тартылады. Осы көрсетілген төрт белгінің біреуі жоқ болса, онда қылмыс құрамы жоқ деп есептелінеді.

Біздің құқықтық мемлекетімізде бірде-бір адам, егер оның іс-әрекетінде қылмыс құрамы жоқ болса, қылмыстық жауапқа тартылуға немесе жазалануға тиісті емес. Өйткені жаңа Қылмыстық кодекстің негізгі талабы қылмыстық жауапқа және жазаға тек қана қылмыс істегенге, қылмыстық заңда көрсетілген, қоғымға қауіпті іс-әрекетті  қасақана немесе абайсыздықпен істеген кінәлі адамды ғана тарту болып табылады [3, 83-85б].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

II. Абайсызда кісі өлтірудің қылмыстық-құқықтық сипаттамасы

2.1. Абайсызда кісі  өлтіру қылмысының түсінігі мен  белгілері

Абайсызда жасалатын қылмысқа қарсы кұрестің теориялық аспектілерін жетілдіру шаралары қылмыспен күрес тиімділігі теориясына қатысты концептуалды жағдайлар мен ілімдерге негізделуі тиіс. Өйткені, абайсызда жасалатын қылмыс елімізде тіркелген басқа да қылмыстармен күрес тиімділігін зерттеген уақытта оның жалпы қылмыс түрлерінде орын алатын ерекшеліктерін ескеру керек. Осы ерекшеліктерін ескере отырып абайсызда жасалатын қылмыстың әлеуметтік қауіптілігі мен зардаптарын жеке зерттеуге, оған қарсы күрес жолдарын жоспарлауға кең мүмкіндік беріп, тиімді әсер береді [4, 159-160б].

Ғылым мен техниканың қарқынды дамыған заманында ғалыпдарды абайсызда жасалатын қылмыстардың зардаптары ғана емес, сондай-ақ оның құрылымы мен даму үрдісі алаңдатуда. Сонымен қатар абайсызда жасалатын қылмыстар қасақана жасалатын қылмыстармен, атап-айтқанда: миллиондаған теңгеге зиян келтірген мемлекеттік немесе қоғамдық мүлікті қорғау мәселесіне немқұрайлы қарау, сондай-ақ қылмыстық салақтықпен тығыз байланысты. Сондықтан осы қылмыстардың көкейкестілігі, әлеуметтік қауіптілігі мен әлеуметтік зардаптарын зерттеген уақытта, бірінші кезекте міндетті түрде, осы абайсызда жасалатын қылмыстармен күрестің тиімділігін ескерген дұрыс [5,393б].

Абайсызда жасалатын қылмыстармен күрестің тиімділігін арттыру мен оған әсер ететін бағыттарды анықтау мақсатында ғылымның жетістіктерін де пайдаланған жөн. Бұл жөнінде В.С. Зеленицкий «Қылмыспен күрестің жалпы мәселелері де өзінің сапалық және сандық жағынан жеке бір мәнді айқындылыққа ие болса да, қылмыспен күрестің жалпы теориясында жеке дара зерттелуі қажет. Аты аталған жалпы мәселелерді зерттеу өзінің жеке бірлігінде жаңа ғылыми бағытты құрайды» деп жазды.

Абайсызда жасалатын қылмыстарды , олардың орын алатын салаларына байланысты төрт топқа бөліп қарастыруға болады. Олар:

1. Тұрмыста (техника құралдарын пайдаланбай);
2. Адамның техникамен қарым-қатынас жасау барысында;
3. Басқару функцияларын немесе техника құралдарын пайдаланылмайтын кәсіби қызмет саласында. Бұл жерде қоғамға зиян келтіретін, адамның өзінің кәсіптік қызметтерін тиісті түрде атқаруға байланысты жасалатын қылмыс жатады;
4. Лауазымдарды (басқарушылық) атқару саласында [6, 389-390б].

Құқық тиімділігі мәселесі жөніндегі бірқатар ғалымдардың пікірлерін топтастыра келе Л.И.Спиридонов былай деп жазды: «... бірқатар авторлардың теорияны жетілдіру әрекеттері, бұндай қылмыстық-құқықтық тыйым салу шараларының тиімділігіне әкеп соқтыратын алғышарттарын жасайды, олар: 1)заңдарда қылмыс деп жарияланған, қоғамға қауіпті іс-әрекеттердің мазмұнын уақытылы, толық және дұрыс ашып көрсету; 2) қыылмыстық заңның мазмұны адамгершілік нормалары мен құқықтық сана-сезімнің деңгейіне сәйкес келуі; 3) заң талаптарының қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси даму заңдылықтарына сәйкес келуі; 4) адамдардың әрекеттерін қылмыстық құқықтың тәсілдерімен реттеу процесінде адамның әрекет етуші әсер ететін әлеуметтік факторларды ескеру; 5) қылмыстық заңдардың тұрақтылығы және оны қолданудың біркелкілігі; 6) қылмыстық-құқықтық санкцияның қоғамдық әсер ету шараларымен ұштасу; 7)халықтың қылмыстық-құқықтық нормаларымен таныс болуы, оның ішінде қылмыстық санкциялардан хабардар болуы; 8) адамдардың жасаған қылмысы үшін жазасыз қалмайтыны жөніндегі жауапкершілікті сезінуі; 9) қылмыстық саясаттың тұрақтылығы» [7, 218-220б].

Сондықтан осы профессор Л.И. Спиридонов осы құқық пәрменділігінің алғышарттарын қортындылай келе, «ғылыми тұрғыдан алғанда заң нормалары тек қоғам дамуының заңдылығы мен обьективтік жағдайына, егер ол халықтың қоғамдық сана-сезіміне, оның ішінде олардың құқықтық сана-сезімі мен адамгершілік принциптеріне және құқықтың бір саласындағы нормалар басқа да құқықтың нормаларымен сай болғанда ғана тиімді болмақ. Сонымен қатар социологтардың жүргізген эмпириялық зерттеулерімен хабардар болу адамның мінез-құлқының (оның ішінде ауытқымалы мінез-құлқының) басқа да түрлерімен қылмыстық құқық нормаларының бұзылғанын анықтап, соның негізінде теориялық жағынан да, іс жүзінде де қылмыспен күрес тиімділігінің жаңа алғышарттарын жасауға болады», -деп атап өткен [7, 220б]. 

 

2.2. Абайсызда кісі  өлтірудің құрамы

2.2.1. Абайсызда  кісі өлтірудің обьектісі және  обьективтік жағы

 

Қазақстан Республикасының Конституциясының 1-бабы – адам, оның өмірі, құқықтар мен бостандықтары ең жоғарғы құндылық деп жариялайды.

Адамның өмірі және денсаулығына, жыныстық тазалығына, бостандығына, ар-намысы менқадір қасиетіне қастандық жасау және басқа да қауіпті іс-әрекеттер жеке адамға қарсы қылмыстар деп аталады. Мұндай қылмыстар жасалғанда адамға елеулі зиян келеді не өміріне , денсаулығына, құқықтары мен бостандықтарына елеулі қауіп төнеді. Мұндай қылмыстардың тектік обьектісі – жеке адам, ал тікелей обьектісі – оның өмірі, денсаулығы, ар-намысы, қадір-қасиеті.

Қылмыстың обьектісі деп – қылмыстық қол сұғушылықтан қылмыстық заң бойынша қорғалатын қоғамдық қатынастарды айтамыз. Әрбір істелген қылмыс белгілі бір жағдайларда қоғамдық қатынастарға зиян келтіреді немесе зиян келу қаупін тудырады. Сондықтан да қылмыстық құқық ғылымы қорғалатын қоғамдық қатынастарға барлық қылмыстардың жалпы обьектісі деп таниды.

Қылмыстық ғылым теориясында қылмыстың обьектісін жете білу үшін оның маңызын және атқаратын рөлін, қызметін түгел ашу мақсатымен қылмыстың обьектісін жалпы және тікелей деп бөлу қалыптасқан.

Қылмыстың жалпы обьектісі қылмыстық құқықтың әлеуметтік-саяси мазмұнын, жалпы дұрыс анықтауға, іс-әрекетінің жалпы қылмыс қатарына жатқызылуының негізгі қағидасын, сонымен бірге қылмысты басқа құқық бұзушылықтан ажыратуға толық мүмкіндік береді.

Бірақ жалпы обьектінің түсінігі біртектес нақты әрекеттердің ерекшеліктерін бейнелеуде жеткіліксіз болып табылады, сондықтан қылмыстық ғылым теориясында қылмыстық қол сұғушылықтың топтық және тікелей обьектілерін бөліп қарастырады.

Топтық обьект дегеніміз қылмыстық қол сұғушылықтан қылмыстық заң қорғайтын біртектес немесе өзара ұқсас қоғамдық қатынастардың белгілі бір бөлігі болып табылады. Мысалы, қарақшылық, басқа біреудің мүлкін ұрлау, тонау, оны алаяқтықпен алу, бір топтық обьектіге басқа біреудің мүлкіне, меншігіне байланысты қарсы қоғамдық қатынастарға қылмыстық қол сұғушылықты білдіреді. Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінде көрсетілген нақты қылмыстардың құрамының мазмұнына талдау жасау отырып қылмыстың топтық обьектісін анықтауға мүмкіндік туады. Мысалы, мемлекеттік қызметтің мүддесіне қарсы қылмыстардың топтық обьектісі болып мемлекеттік аппараттың толық, бірқалыпты қызметін бұзу екендігі осы тұрғыдағы қылмыстар құрамын талдау арқылы құралады.

Қылмыстың тікелей обьектісі деп қылмыстық заң қорғайтын нақты қылмыстарға  бір немесе бірнеше қылмыстардың тура немесе тікелей бағытталуын айтамыз. Мысалы, Қылмыстық ңодексте көрсетілген бұзақылық, қоғамдық тәртіпті бұзуға бағытталғын. Қоғамдық тәртіп – осы қылмыстың тікелей обьектісі болып табылады.  Тікелей обьект топтық обьектінің бір бөлігі және ол қылмыстық құрамның міндетті элементтерінің бірі болып табылады. Тікелей обьект бұл қылмыстың тікелей бір мүддеге, игілікке тура бағытталуын білдіреді.

Қылмыстың обьективтік жағы – қылмысты істеген адамның мінез-құлқының сыртқы көрінісін білдіреді. Қылмыстың обьективтік жағының мазмұны көптеген белгілердің жиынтығынан тұрады. Ең бастысы қылмыстық заң құрайтын заң қорғайтын қоғамдық қатынастарға қиянатпен әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік).

Қоғамға қауіпті іс-әрекет пен одан туындайтын зардаптың арасын байланыстыратын белгіні себепті байланыс деп атайды. Сонымен, қоғамға қауіпті іс-әрекет, қылмыстық зардап, себепті байланыс қылмыстың обьективтік жағының белгілері болып табылады. Адамның мінез-құлқының сыртқы көрінісі болып табылатын қауіпті іс-әрекет белгілері бір кеңістікте және уақытта орын алатын нақты көрініс болып табылады. Қылмыстық құқықта кеңістік деген ұғым нақты іс-әрекеттің істелген орны ретінде қарастырылады. Сондықтан да қылмыстың обьективтік жағының мазмұнын ашып көрсететін белгілер қатарына істелген орын және уақыт қосылады. Кейбір реттерде заң шығарушы орган нақты қылмыс құрамының белгілерін анықтағанда қоғамға қауіпті іс-әрекеттің белгілі бір жағдайда істелетіні туралы да ескереді. Демек, мұндай жағдай қылмыстың обьектитік жағының бір белгісі болып саналады.

Көптеген жағдайларда қоғамға қауіпті іс-әрекеттен міндетті түрде туындайтын зардаптың (мысалы, ауыр немесе өте ауыр емес дене жарақаты) болуын заңның өзінде атап көрсетеді. Мұндай ретте заң шығарушы обьективтік жақтың – уақыт, орын, жағдай, тәсіл немесе басқа да белгілерін заңда көрсетпейді [3,95-96б].

Кейбір жекелеген қылмыстық-құқықтық нормаларда қылмыстың обьективтік жағының мазмұнына тәнбір топ белгілердің ішінен тек біреуі ғана қоғамға қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік кез-келген қылмыс құрамының белгілерін обьективтік жағының міндетті, қажетті белгісі, ал қалған белгілерінің барлығы да факультативтік белгілер болып табылады.

Әрекетсіздік жолымен адам өлтіру дегеніміз өлімге араша тұратын адамның өз міндетін орындамауы нәтижесінде жәбірленушінің қайтыс болуы. Бұл жағдайда қандай да бір обьективтік және субьективтік алғы шарттар болуы тиіс: заң бойынша туыстық жақындығы, кәсіби борышы, жасасқан шарт бойынша міндет артылуы және ол міндетті орындай алатын мүмкіндік болуы тиіс. Мысалы, баласын өлтіруі үшін анасы оны тамақтандырмайды, дәрігер өлім халінде жатқан адамға тиісті көмек көрсетпейді. Өлтіру тәсілдері әрқилы. Кейбір жағдайларда тәсіл адам өлтірудің сараланған түрін құрайды (ҚК-ң 96-бабы 2-бөлігінің «д» және «е» тармақтары). Ол көбіне жаза тағайындағанда ескеріледі [8, 125-126б].

Қоғамға қауіпті зардаптың – адам өлімінің болуы – бұл қылмыстық обьективтік жағының міндетті нышаны. Адам өлтірудің барлық түрлері жәбірленушінің өмірін жоюға келіп тіреледі (материалдық құрам). Адам қаза таппаса бұл қылмыс аяқталды деп саналмайды.

Адам өлтірудің басқа бір нышаны – айыптының іс- әрекетімен жәбірленушінің өлімі арасындағы себептік байланыс. Қылмыс нәтижесінің кездейсоқ емес, айыпты әрекетінің зардабы болуы міндетті шарт. Адам өлтіру – заңсыз жолмен басқа адамға өлім келтіру. Егер адам заңды жолмен өлтірілсе, ондай әрекет адам өлтіру ретінде қарастырылмайды. Ондай әрекеттерге – өлім жазасына кесілген адамды өлтіру, қажетті қоғану шегінен асып кетпей, қол сұғушыны өлтіру (ҚК-ң 32 бабы), қауіпті қылмыскерді ұстаған кезде оны лажсыздан өлтіру (ҚК-ң 33-бабы).[9, 26-27б]

 

2.2.2. Абайсызда  кісі өлтірудің субьектісі және  субьективтік жағы.

 

Қылмыстың субьектісі болып қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған және заңға 

сәйкес сл үшін қылмыстық жауаптылықты көтеруге қабілетті адам танылады. Қылмыстық Кодекстің 4,6,7 баптарының талаптарына сай ҚР ҚК-нің күші Қазақстан Республикасының азаматтарына, Қазақстан Республикасының аумағындағы азаматтығы жоқ адамдарға, сондай-ақ шетелдіктерге қолданылады. Бұдан туатын қорытынды қоғамды қауіпті іс-әрекет үшін қылмыстық жауаптылыққа тек қана тірі адам-азамат тартылады. Заттар, жануарлар дүниесі, табиғат күштері келтірген зиян үшін олар қылмыстық жауапқа тартылмайды, яғни бұл аталғанда қылмыс субьектісі болып танылмайды. Егер адам жануарларды немесе табиғи күштерді пайдалану арқылы қасақана немесе абайсыздықпен басқаға зиян келтірсе, онда қылмыстық жауаптылыққа сол адамның өзі тартылады. Мысалы, адамға әдейі итті қаптырса, онда сол адам қасақана дене зақымын келтіргені үшін жауапкершіліке тартылады, ал ит мұндайда қылмыс субьектісі емес, ол құрал болып табылады [10, 195-196б].

Қылмыстық заң қылмыстық жауаптылыққа өзініңістеген іс-әрекетіне есеп бере алатын және өзін-өзі басқаруға қабілеті бар адамды, яғни есі дұрыс адамды ғана тарта алады. Адам қоғамға қауіпті іс- әрекетістеген кезде өзінің іс – әрекетіне есеп бере алмаса, яғни қылмысты есі дұрыс емес кезде істесе, онда ол адамныңіс-әрекетінде кінәнің екі нысаны: қасақаналық пен абайсыздық жоқ деп есептелінеді. Қоғамға қауіпті іс-әрекетін ұғынып, оның мағынасына жетіп, ақылмен, естілікпен істеген есі дұрыс адам ғана қылмыс үшін кінәлі деп танылады.

Қылмыс субьектісінің белгілері, жалпы, жеке тұлға, яғни адам, есі дұрыстық (ҚК-нің 21-бабы), қылмыстық заңда көрсетілген (ҚК-ң 15-бабы) белгілі бір жасқа толу, арнаулы, ҚР ҚК-ң Ерекше бөлімінің баптарында көрсетілген қосымша белгілер (азаматтығы, жынысы, кәсібі, лауазымдық жағдайы).

Қылмыстың субьектитвік жағы бұл негізінен адамның психикалық іс-әрекетінің қылмыс істеуге тікелей байланысты жағының көрініс болып табылады [11, 101-102б].

Қылмыстың субьектитік жағы: кінә, ниет, мақсат, қасақаналық, абайсыздық.

Қылмыстың субьективтік жағының мазмұнын мынандай заңдылық белгілері құрайды: кінә, қылмыстық ниет, мақсат. Осы белгілердің жиынтығы қылмыс істеген, яғни қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған адамның жан дүниесінде орын алған ішкі өзгерістерді, оның санасы мен еркінің өзара байланысын бейнелеп береді.

Қылмыстың субьективтік жағының белгілері – кәніні, ниет пен мақсатты дұрыс анықтаудың маңызы мынадай. Біріншіден, қылмыстың жауаптылық негізінің құрамдас бөлігі ретінде ол қылмысты қылмыс болып табылмайтын іс-әрекеттен ажыратуға мүмкіндік береді. Екіншіден, қылмыстың субьективтік жағы обьективтік жағынан қарағанда, кейбір құрамдар үшін заңда көрсетілген реттерде қажетті белгі болады. Үшіншіден, қылмыстың субьективтік жағының мазмұны істелген қылмыстың, сондай-ақ оны істеген адамның қоғамға қауіптілік дәрежесінің деңгеін анықтауға себеп болады. Мұның өзі жауаптылықтың негізділігін және мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қылмыстың субьективтік жағының қылмыстық жауаптылықтың бар-жоғын анықтау үшін істелген қылмысты дұрыс саралау үшін және әділ жаза тағайындау үшін маңызы ерекше. Осыған байланысты ҚР Жоғарғы соты көптеген қаулыларынды қылмыстың субьективтік жағының мазмұнын, кінәнің нысандарын, қылмыстың қаскүнемдік пен арам ниеттің және оның мақсатының мазмұны мен бағытын терең зерттеуді талап етеді [12, 106б].

Интеллектуалдық және еріктілік кезеңдерінің әр түрлі өзара қатынасы кінәнің нысандарын, түрлерін анықтауға мүмкіндік туғызады. Қылмыстық кодексте кінәнің нысандарының екі түрі – қасақаналық және абайсыздық түрлері көрсетілген [13, 24-25б].

Қылмыстың субьективтік жағына оның міндетті белгісі болып табылатын кінә менбірге қылмыстың ниеті және мақсаты кіреді.

Қылмыстық ниет деп – белгілі бір қажеттіліктермен мүдделердің іштен түрткі болуына байланысты адамның солардыбасшылыққа ала отырып саналы түрде қылмыс істеуге бел бууын айтамыз.

Қылмыстық мақсат деп – адамның қылмыс істеу арқылы болашақта белгілі бір нәтижеге жетуін айтамыз. Қылмыстық ниет пен мақсат өзара тығыз байланысты ұғым. Адамның мақсатының қалыптасуы ниетке байланысты болса, ал мақсат пайда болған ниеттің қандай әдіспен, ниетпен жүзеге асырылатынын анықтайды.

Іс-әрекеттің қоғамға қауіптілігін сезінуді қылмыстық заң тиым салған. Оған қайшы іс-әрекеттерді істеуді сезу мен теңестіруге болмайды. Қасақана қылмыс істегендердің басым көпшілігі өзінің іс-әрекетінің қылмыстық заңға қайшы екенін сезеді. Бірақта қылмыстық заң тиым салған әрекет немесе әрекетсіздікті білмей істейтін жәйттерде кездесіп қалуы мүмкін. Мысалы, түзеу мекемелерінде тергеу изоляторларында, тәрбиелеу және емдеу профилакторийлерінде  ұстайтын адамдар ішімдіктер, дәрілік немесе есірткі заттарды сондай-ақ беруге тыйым салынған басқа да бұйымдарды қарап, тексеруден жасырып беру немесе кез-келген әдіспен біреуге әрекеттенуді қылмыстық заң тыйым салған, жазалайтын әрекет екенін әркім біле бермейді. Соған қарамастан адамның мұндай әрекеті қасақана қылмыс істегендік болып есептеледі.

 

 

2.3. Абайсызда кісі  өлтірудің қасақана кісі өлтіруден  айырмашылығы.

 

Орта есеппен әрбір оныншы қылмыс абайсыздықпен істеледі. Осыған орай оның зияндылығы немесе басқадай теріс әсері жоқ деп санауға болмайды. Кейбір жағдайларда абайсыздықпен істелген қылмыстардан келетін зардаптардың жүгі ауыр, тауқыметі аз болмайды. Техниканың, тұрмыстық-химияның, көліктің әр-түрінің дамуының экология саласындағы жол берілетін ұқыпсыздық салдарынан болатын абайсыздық қылмыстары туралы жауаптылық мәселесі кәзіргі уақытта ең көкейкесті мәселелердің бірі болып отыр.

Абайсыздық туралы ұғым Қылмыстық заңда берілген (21-бап). Онда менмендікпен немқұрайлылықпен жасалған әрекетабайсызда жасалған қылмыс деп танылады(21-бап 1-бөлігі) делінген. Яғни, кінәнің абайсыздық нысаны екі түрге менмендік және немқұрайлылық болып бөлінеді. Егер адам өз іс-әрекетінің немесе әрекетсіздігінің қоғамға қауіп туғызуы мүмкін екенін алдын-ала білсе, бірақ бұл зардаптарды жеткілікті негіздерсіз жеңілтектікпен болғызбау мүмкіндігіне сенсе, қылмыс менмендікпен жасалған қылмыс деп танылады.

Менмендікпен қылмыс істеуде кінәлі адам өзінің әрекетінің немесе әрекетсіздігінің қоғамға қауіп туғызу мүмкіндігін сезеді, сонымен бірге ол өзі істеген әрекетсіздігіне немесе әрекетінен қоғамға зиянды зардаптың тууын болжайды. Бірақ жеткілікті негізсіз жеңілтектікпен ондай зардапты болғызбау мүмкіндігіне сенеді.