Адам өлтіру. 2
Қазақстан Республикасының Ғылым және Білім Министрлігі
«Тұран» Университеті
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Адам өлтіру»
Тексерген: Аға оқытушы
Биткенбаев Д.
Алматы 2006 жыл.
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
Ата заңымызға сәйкес әркімнің өмір сүру құқығы бар. Ешкімнің де адамды өмірінен айыруға құқығы жоқ. Адамға қарсы жасаланатын қылмыстардың ең қауіптісі адам өлтіру. Кез-келген мемлекет адамның өмірін, денсаулығын және олардың құқықтары, бостандықтары және заңды мүдделерін қорғауды өзінің басым міндеттері ретінде қояды. Осы функция әртүрлі құқықтық нормалармен, соның ішінде қылмыстық нормалармен де жүзеге асырылады. Жеке адамға қарсы қылмыстар Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлімін ашып бастайды,осы бөлімнің бірінші тарауы болып танылады, және де алғашқы баптар адам өлтіруден басталады.
Барлық елдердің заңдарында адам өлтіру аса ауыр қылмыс болып табылады. Адам өлтіру құқықтық саралауды және жаза тағайындауды қарау барысында, елеулі қиындықтар тудыратын қылмыстарға жатады. Бұл қиындықтар осындай қылмыстарды жасау барысындағы әртүрлі жағдайлардың көп болуымен, өзінің ізін жасырудан қылмысқа тыңғылықты дайындалумен, бұл қылмыстардың нақты белгілерін теріс түсінуге алып келеді. Өмірге қарсы қылмыстарды саралау мәселесімен және қылмыстық-құқықтық нормаларды қолданумен мынадай көрнекті ғалымдар: Шаргородский М.Д. Жижиленко А.А.Загородников Н.И. айналысты және айналысуда, олар қылмыстық құқық теориясының дамуына елеулі еңбек сіңірді. Жұмыста адам өлтіру жауаптылығының әртүрлі аспектілері, осы қылмыстарды саралау, адам өлтіру түрінің әртүрлі құрамының белгілерін ескере отыра, қылмыстық заңдарды дұрыс қолдану шарты қарастырылады және олардың сараланған белгілері, тәжірибеден материалдар келтірледі.
I тарау. Адам өлтірудің қылмыстық құқықтық сипаттамасы
1. Адам өлтірудің ұғымы
Адам өлтіруді қарастыруды бастамас бұрын адам өмірінің бастапқы және аяққы кезеңдерін анықтау қажет.
Адамның өмірі биологиялық көзқарас жағынан, заттар, тағам және бөлінудің тікелей алмасуынан тұрады. Осы функциялардың тоқтауымен адамның өмірінің тоқтауы да жүреді. Адам өмірі - осы сөздің биологиялық ұғымы, адамның өмірінің шегін анықтау үшін маңызы зор. Өмірдің пайда болуы туу процесінің бастауымен байланысты. Өмірдің аяқталуының табиғи және заңды құбылысы болып ағзаның қартаюының салдарынан адамның физиологиялық өлуі танылады.
Адам өлуі туындауының мәселесі медициналық әдебиеттерде даулы мәселе болып саналады. Авторлардың бір бөлігі адамның өлуі демалу және жүректің соғуының тоқтау сәтінен туындайды дейді. Басқалары жүректің соғуын өмірдің абсолютті емес дәлелдемесі деп санайды.
Бірақ бас миында және орталық нерв жүйесіндегі органикалық өзгерістердің әсерімен өлімнің туындауы толассыз екендігі мойындалған. Осы өзгерістердің туындалған уақытына дейінгі адам өлу кезенін клиникалық деп атайды. Мынадай жағдай кездесуі мүмкін, клиникалық өлім туындаған кезден кейін тыныс алу және жүректің соғуын қалпына келтіре отыра адамның өмірін қалпына келтіруге болады. Әсіресе соңғы жылдардағы медицина ғылымы және реаниматология саласындағы тәжірибедегі жетістіктер. Бір сәтте құбылыс ретіндегі қатынастардың өзгеруіне көмектесті.
Адам өлімінің туындауы жөнінде тек биологиялық өлім ғана куәландырады, яғни ағзаның біртұтастық ретіндегі қалпына келмейтін өлу жағдайы, жүрек қызметінің тоқтауы ірі артериялар соғуының жоғалуы тыныс алудың тоқтауы, орталық нерв жүйесі функциясының жойылуын айтамыз.
Өмірден құқыққа сай айыруға, бақытсыздық жағдайға және өзін-өзі өлтіруге қарағанда, адам өлтіру Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі Ерекше бөлімінде көзделген құқыққа қайшы іс-әрекет ретінде қарастырылады. Кінәнің болмауына байланысты құқыққа сай адам өмірін және бақытсыздық жағдайында өлуді адам өлтіруге жеткізбес үшін С.В. Бородин былай деп санайды: адам өлтіруді анықтау барысында өмірдің кінәлі айырыуына баса көңіл аудару қажет деп санайды. Өзін-өзі өлтіруді ажырату үшін басқа адамның өмірін айыру жөнінде сөз болуы керек.
Қылмыстық кодекстің 96-бабы 1-бөлігінде адам өлтіру ұғымының анықтамасы берілген, онда осы бап бойынша адам өлтіру деп құқыққа қайшы қасақана басқа адамға қаза келтіруді айтады және қылмыстың ұғымын нақты береді. Осы ұғымнан мынаны анықтауға болады, адам өлтіру деп басқа адамға қасақана қаза келтіруді айтамыз. Яғни адам өлтіру тек қасақаналықпен жасаланады, ол абайсыздықта адамға өлім келтіру зерттеудің басқа объектісін құрайды. М.Д. Шаргородский өзінің «Денсаулыққа және өмірге қарсы қылмыстар» деген монографиясында адам өлтіруге сонымен бірге басқа адамға қаза келтіруді жатқызады, абайсызда адам өлтіруді - ол осы ұғымның шегінен тыс қалдырады.
Бұл жерде бірқатар авторлар адам өлтірудің ұғымын толық емес деп санайды. Бородин С.В. былай деп жазады: «Адам өлтірудің заң анықтамасында, біздің көзқарасымызда іс-әрекеттің құқыққа қайшы және кінәлігіне нұсқауы жетпейді деп атайды».
2. Адам өлтірудің объективті белгілері
Қылмыстық құқық
теориясында қылмыстың
Адам өлтірудің объектісі болып адамның өмірі танылады. Қылмыстық заң өмірді туғаннан бастап қаза болғанша қорғайды. Өмірдің басталуы деп физиологиялық туудың басталуы танылады.
Өмірдің аяқталуы деп орталық нерв жүйесі қызметінің толық тоқтатылуын айтамыз, ағзада қайталанбайтын процестер жүреді және өмірдің қызметін қалпына келтіру мүмкін болмайды.
3. Адам өлтірудің объективтік жағы
Қылмыстық объективтік жағы заңмен қорғалатын мүдделерге қоғамға қауіпті және құқыққа қайшы қолсұғушылық процесін айтамыз және құбылыстардың рет-ретімен даму көзқарасы бойынша, субъектінің қылмыстық әрекетінен (әрекетсіздігінен) басталады және қылмыстық нәтиженің зардабымен аяқталады.
Адам өлтірудің объективтік жағы басқа адамның өмірін айырудан тұрады. Адам өлтіру әрекет немес әрекетсіздік арқылы да жасалады. Ең алдымен адам өлтіру басқа адамның өмірлік маңызды органдарының функциясын немесе анатомиялық біртұтастығын бұзуға бағытталған әрекет жолымен жасалады. Адам өлтірудің объективтік жағының белгісі ретіндегі іс-әрекетінің тәсілін анықтау оны саралау үшін елеулі маңызы бар. Бірқатар адам өлтіруді жасау барысында адам өлтіру тәсілі сараланған мән-жай болып танылады. Адам өлтірудің объективтік жағын талдау барысында әрекет немесе әрекетсіздік қылмыстың тек сыртқы белгісі болып танылатындығын ескеру қажет. Бұл ең алдымен оның қоғамға қауіптілігі, ең соңында жәбірленушінің өлуіне байланысты келтірілген зияннан көрінеді. Оның туындауы қылмыстық іс-әрекеттің зардабы ретінде адам өлтірудің объективті жағының міндетті белгісі болып табылады. Кінәлінің әрекет (әрекетсіздігі) нәтижесінде мұндай зардаптың туындалуы қылмысты аяқталған деп мойындауын және адам өлтіруге дайындалу немесе оқталудың болуы Қазақстан Республикасы кодексінің 24 бабын қолданып, саралауға әкеледі.
Адам өлтіру барысында объективтік жақтың тағы бір белгісі болып кінәлінің әрекеті (әрекетсіздігінің) арасындағы себепті байланыс және жәбірленушіге қаза келтірудің туындауы танылады.
Іс-әрекет және туындаған зардаптың арасындағы себепті байланыс мәселесін шешу барысында оның объективті түрде өмір сүретіндігін ескеру қажет. Іс-әрекет және жәбірленушіге туындаған өлімнің арасындағы себепті, байланыстың болмауы немесе өмірінен айыруға байланысты, қылмыстық жауаптылықты толық жоққа шығарады, немесе басқа да саралауға әкеледі.
Объективтік жақтың сипаттамасына адам өлтіруді жасаудың жағдайы да жатады. Ол себепті байланыстың болуы немесе болмауы мәселесін шешу үшін маңызға ғана ие емес, осы адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін немесе осы қылмысты саралау үшін белгілі бір жағдайларда маңызды.
4. Адам өлтіру субъектісі
Қылмыстың субъектісі болып заңмен белгіленген 14 жасқа толған, есі-дұрыс адам болып табылады. Қылмыстық кодексінің 96-бабындағы адам өлтірудің субъектісі болып ақыл есі дұрыс, қылмыс жасау уақытында 14 жасқа толған адам, адам өлтірудің қалған барлық түрлері бойынша тиісінше 16 жас танылады. Бірақта жас және есі-дұрыстық қылмыс құрамының белгілеріне жатпайды, тек қылмыстық жауаптылық туындататын шарты болып танылады.
А.Н. Трайнин адамның жасы және есі-дұрыстығы қылмыстық жауаптылық тудыратын субъективті шарттары болып табылады, қылмыстық заң қызметкерлері белгілі бір жасқа толғаны үшін немесе есі-дұрыстығы үшін емес, белгілі бір жасқа толған және есі дұрыстығы шартында қылмысты жасағандығы үшін жазалайды» деп дұрыс атап көрсетті.
Жасты және есі-дұрыстықты былай түсіндіруге болады, жасөспірім және есі-дұрыс емес адаммен жасалған басқа адамның өмірін айырудағы келген іс-әрекет, оның қоғамға қауіптілігін жоққа шығармайды, қылмыстық жауаптылықты азайтады. Адам өлтірудің субъектісіне қатысты заң жоғарыда келтірілгендерден басқа ешқандай шарттарды ұсынбайды. Заңда тек осы қылмысты саралауға әсер ететін адам өлтіру субъектісінің жекелеген белгілері ғана аталады. Бұрын адам өлтіруді жасаған адамның қайталап өлтіруі Қылмыстық кодекстің 96-бабы 2-бөлігі «қ» тармағына сәйкес саралауға әкеледі, өйткені субъектінің бұл белгісі заңда - ауырлататын адам өлтіру ретінде тікелей көрсетілген.
5. Адам өлтірудің субъективтік жағы
Қылмыстық құқық теориясында қылмыстың субъективтік жағын субъектінің өзінің қоғамға қауіпті іс-әрекетіне және оның қасақаналық және абайсыздық зардабына технологиялық қатынасы ретінде деп атап көрсетеді.
Адам өлтіру субъективтік жағынан тек қасақаналықпен жүзеге асырылады. Кінәлі басқа адамның өміріне қол сұғатындығын сезінеді жәбірленушіге өлім келетіндігі нақты мүмкүндігін көре біледі және оның туындауын тілейді (тікелей қасақаналық) немесе саналы түрде жол береді (жанама қасақаналық). Адам өлтіруге оқталу тек тікелей қасақаналықпен болуы мүмкін. Кінәлінің қасақаналығының ниетінің мазмұнын шешу барысында қылмыстардың барлық мән-жайларының жиынтығынан шығуы керек, нақтырақ айтқанда кінәлі және жәбірленушінің мінез-құлқына алғышарт болатын, олардың өзара қатынасын, қылмыстық іс-әрекетін тоқтатылу себептері, қылмысты істеудің әдіс-құралы, жарақаттың сипаты және көлемі, мысалы өмірлік маңызды органдарға, сондай-ақ кінәлінің одан кейінгі мінез-құлқы. Адам өліруге оқталудың дәлелденген жағдайында жәбірленуші үшін туындаған зардаптарды қосымша саралау талап етілмейді. Адам өлтірудің субъективтік жақты сипаттайтын мән-жайларға, сондай-ақ ниет, мақсат, эмоцияда кіреді.
Олар құрамының міндетті белгілері ретінде болуы мүмкін (мысалы, басқа қылмысты жасыру мақсатымен адам өлтірудің міндетті, белгісі болып танылады, Қылмыстық кодекстің 96-бабы 2-бөлігі «қ» тармақшасы бойынша сараланады, жан күйзелісі жағдайында Қылмыстық кодексінің 98-бабының міндетті белгісі) немесе жеңілдететін және ауырлататын мән-жай ретінде жазаны даралауда ескеріледі.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі тек: қасақана адам өлтіруді ғана қамтиды. Абайсызда адамға өлім келтіруді жұмыс істеп тұрған Қылмыстық кодекс адам өлтіруге жатқызбайды.
Қасақана адам өлтіруді келесі үш түрге бөледі:
- Ауырлататын және жеңілдететін мән-жайларсыз адам өлтіру
(қылмыстық кодексің 96-бабы 1-бөлігі)
- Ауырлататын мән-жайларда адам өлтіру (Қ.К. 96-бабы 2-бөлігі)
- Жеңілдететін мән-жайларда адам өлтіру (Қ.К 97-бабы-100)
Қылмыстық кодексінің 96-бабы 1-бөлігінде көздеген адам өлтіру немесе жай адам өлтіру осы қылмыс түрлерінің негізгі құрамы деп аталады.
Қылмыстық кодекстің 96-бабы 2-бөлігінде көздеген адам өлтіру осы қылмыс түрінің сараланған құрамы деп танылады. Баптың осы бөлігі ауырлататын он үш мән-жай тармақтан тұрады. Жеңілдететін мән-жайларда осы қылмыс түрлерінің (басымдық) құрамына жатады. Қылмыстың осы түріне Қылмыстық кодекстің 97, 98, 99, 100 баптарында көзделген адам өлтірулер жатады. Әр адам өлтіруді қарау осы ретпен жүргізіледі. Төбелес немесе ұрыс-керіс кезінде адам өлтірудің өзі мұндай өлтірудің кенеттен пайда болған жан толғанысы жағдайында немесе қажетті қорғаныс шегінен шығу әлде абайсыздықпен адамға өлім келтіру деп жатқызатын мән-жайдың болуын жоққа шығармайды. Осы белгілердің болуы жағдайында төбелес немесе ұрыс-керіс жағдайында адам өлтіру Қылмыстық кодексінің 98, (96), 99 баптарымен саралануға тиіс.
Мынадай жағдайларда төбелес қасақана өмірінен айыру оның шекперінен шықпай қажетті жағдайында жасалса оның қылмыс құрамының мазмұны болмайды. Ұрыс немесе төбелес жағдайында адам өлтіруді саралау мәселесін шешу барысында ең алдымен мыналарды ескеру керек, өлтірудің ниеттері қандай, ұрыс немесе төбелес адам өлтіруді ауырлататын мән-жайда жасалған деп танитын ниеттердің болуын шығармайды. Төбелес немесе ұрыс жәбірленушімен ара қатынасы күрделендіруге, одан кейін адам өлтіруге себеп. Көбінесе төбелес немесе ұрыс жағдайында адам өлтіру істерін қарау барысында оларды бұзақылық ниетпен туындаған адам өлтіруден ажырату мәселесі қойылады. Төбелес немесе ұрыс жағдайында адам өлтірудің ниеттерін талдау көрсеткендей, олар әртүрлі болып келеді. Өйткені бұлар бұзақылық ниеттер болуы, көре алмау, қызғаныш, кек алу, пайдакүнемдік, қорқақтық, маскүнем куйеуінен құтылуды тілеу және т.б.
Төбелес және ұрыс кезінде адам өлтіруді саралау үшін айтылғандарды қорытындылай келе, адам өлтіру ісі бойынша ең алдымен өзіне назар аударатын төбелес немесе ұрыстың болуын ептеу маңызы, жасалған қылмыстың және нақты жағдайларын анықтау қажет. Адам өлтіру барысында төбелес немесе ұрыс нақты істің мән-жайлардың ескермейінше, қылмыстарды саралау үшін негізгі белгілер болып танылмайды. Сондықтан заң төбелесті және ұрысты адам өлтіруді саралау үшін ықпал ететін жағдайларға жатқызбайды.
Қарастырылып жатқан адам өлтірудің түріне билік өкімінің немесе мемлекеттік, қоғамдық және басқа да мүлікті қорғайтын адамның қарудың құқыққа сай емес қолданылуының нәтижесінде жәбірленушінің олардың заңды талаптарын орындамауы жатады.
Сот тәжірибесінде ниеттен
тыс адам өлтірулер деп аталатын
жағдайлар кездеседі. Мұндай адам өлтірулерді
кейде бұзақылық ниетпен жасалғ
6. Ауырлататын жағдайда адам өлтіру (ҚК 96-бабы 2- бөлігі)
Жұмыс істеп тұрған Қылмыстық
кодекстегі адам өлтіруді ауырлататын
жағдайларды анықтау қылмыстард
Біріншісі - қылмысты жасайтын адамға жазаны анықтау үшін (ҚК –тің 54 бабы), екіншісі - нақты қылмыс құрамын саралауға әсер ететін белгі ретінде ерекше маңызға ие. Қылмыстық кодекстің 54 бабында аталған жазаны ауырлататын мән-жайлар, жекелеген қылмыстарды саралауға әсер мән-жайларды салыстыру көрсеткеніндей, біріншілері екіншілерінің бағытын анықтайтын құқықтық база болып танылады. Басқаша айқанда Қылмыстық кодекстің Жалпы бөліміндегі айтылған ауырлататын мән-жайлар жекелеген қылмыстардың құрамын нақтылайды. Қылмыстық кодекстің 96-бабы 2-бөлігінде көзделген ауырлатын мән-жайлар барысында адам өлтіру басқа адам өлтірулермен салыстырғанда аса қоғамға қауіптілікті көрсетеді. Адам өлтіруді ауырлататын мән-жай барысында жасалған деп тану кінәлінің әрекеті Қылмыстық кодекстің 96-бабы 2-бөлігінде көзделген бір немесе бірнеше белгілерге сәйкес келеді.
Адам өлтірудің ауырлататын мән-жайларын адам өлтірудегі жәберленушіні сипаттайтын келесідей белгілері бойынша және осы қылмыс құрамының элементі бойынша топтастыруға болады:
- жәбірленуші адамның ерекшелігіне байланысты екі немесе одан да көп адамдарды өлтіру («А» тармағы); осы адамның қызметтік іс-әрекетін жүзеге асыруына не кәсіби немесе қоғамдық борышының орындауына байланысты адамды немесе оның жақындарын («Б» тармағы); дәрменсіз жағдайда екендігі айыпкерге белгілі адамды, сол сияқты адамды ұрлаумен не адамды кепілге алумен ұштасқан («В» тармағы); жүкті екендігі айыпкерге белгілі («Г» тармағы).
- Қылмыстық объективтік жағына байланысты аса қатігездікпен жасалған адам өлтіру («Д» тармағы); көптеген адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалған («Е» тармағы).
- Қылмыстық субъективтік жағына байланысты пайда табу мақсатымен, сол сияқты жалданып не қарақшылықпен, қорқытып алушылықпен не бандитизммен ұштасқан адам өлтіру («З» тармағы); бұзықылық ниетпен («И» тармағы); басқа қылмысты жасыру немесе оны жеңілдету мақсатымен жасалған, сол зорлауға немесе жыныстық қатынас сипатындағы күш әрекеттерімен ұштасқан («К» тармағы); әлеуметтік, ұлттық, өшпенділік немесе араздық не қанды кек себебі бойынша («Л» тармағы); жәбірленушінің мүшелерін немесе тәнін пайдалану мақсатымен жасалған адам өлтіру («М» тармағы)
- Қылмыстық субъектісі бойынша адамдар тобы, алдын-ала сөз байласу арқылы немесе ұйымдасқан топ болып адам өлтіру («Ж» тармағы).
Егер Қылмыстық кодекстің 96-бабы 2-бөлігінің екі немесе одан да көп тармақтарында көделген ауырлататын мән-жайлар барысында адам өлімі жасалынса, онда істелінген іс-әрекеттер барлық тармақтар бойынша саралануы тиіс, бірақ осы жерде жаза бойынша жекелеп тағайындалмайды. Екі немесе одан да көп адамдарды өлтіру (ҚК 96-бабы 2-бөлігі «а» тармағы).
Азаматтардың өміріне және денсаулығына қолсұғушылыққа байланысты жауаптылықты реттейтін заңдарды сот жөніндегі Қазақстан Республикасы Жоғарғы Пленумының Қаулысында 88 бабында 1 бөлігінде «з» тармағында былай деп көрсетілген: «екі немесе одан да көп адамдардың өмірін қасақана қию осы баппен саралануы тиіс, іс-әрекет қысқа аралығында бір-бірнеше әрекеттермен орындалады және кінәлінің бірнеше адамға өлім келтіруі тікелей немесе жанама қасақаналықпен жасалынады».
Екі немесе одан да көп адамның өмірінен айыру – кінәлінің қылмыстық ниетінің бірлігін білдіретін міндетті белгі. Қылмыстық бірлігімен біріктірілген екі немесе одан да көп адамды бір мезетте адам өлтіру деп танимыз, бұл жерде тек тікелей қасақаналық анықталуы тиіс, ол бір мезетте адам өлтіруді тек тікелей қасақаналық емес, жанама қасақаналықта болуы мүмкін. Бір мезетте екі немесе одан да көп адамды өлтіруге, жәбірленушілер өмірінен уақыттық үзілмеуінен тыс адам өлтірулер жатады. Бұл, мысалы екі адамды бір оқпен атып өлтіру немесе жәбірленушіге бірінен кейін біріне өлім келтіру.
Кінәлінің қасақаналық бағыты барысындағы екі немесе одан да көп адам өлтіру және басқасына оқталу аяқталған қылмыс ретінде қарастырылмайды- екі немесе одан да көп адам өлтіру бұл қылмыстық пиғылдық нәтижесі ретіндегі, нәтижесі қылмыстық субъектісінің еркіне байланысты емес мән-жайлардан туындайды.
Аса қатыгездікпен адам өлтіру (ҚК 96 бабы 2б. «д») жәбірленуші аса қатігездікпен, садизммен немесе қорлаумен, сондай-ақ азаптау кез-келген қылмысты ауырлататын мән-жай болып танылады. Осы бап бойынша адам өлтіруді жасау барысында жалпы ереженің нақты көрінісі болып танылады, адам өлтірудің осы түрі қоғам үшін аса қауіпті, ол әрекеттінің тәсілінде, жәбірленушінің және басқа да адамдардың бей-жайсыз қараудан көрініс беруі мүмкін. Адам өлтірудің осы түрінің субъектісі де неғұрлым жағымсыз болып сипатталады.
Адам өлтіру көптеген адамдардың өміріне қауіпті тәсілімен (ҚК 96 бабы 2 бөлігі «е» тармағы). Адам өлтіруінің түрінің қауіптілігі мынадан көрінеді, кінәлі қауіптілікке немқұрайлы қарайды, ол өзінің әрекеттерімен айналасына қауіп келтіреді. Тиісінше, адам өлтірудің маңызды тәсілі қоғамға қауіпті, көп жағдайларда адам өлтіруге мұндай тәсілді қолдану (өрт, жарылыс жасау, бірнеше адам бар автомобиль апатын жасау) көптеген азаматтардың өмірі үшін қауіпті болып танылады. Адам өлтірудің түріне әртүрлі автоматтық (маман құралу) көмегімен өмірінен айыруды жатқызуға болады, ол осындай тәсілдермен келуі мүмкін. Ең алдымен бұл өмірге қол сұғу процесінде тек нақты адамға ғана емес, бір адамға қолданатын қарулар және құралдар қолданылады. Осы адам өлтіру барысындағы тәсілдің қауіптілігі абстрактілі нақты жағдайда бағаланады. Қарастырылып жатқан адам өлтірудің осы түрінде белгілі бір өлтіру тікелей қасақаналықпен жасалынады. Кінәлінің өлім келтіруге немесе басқа адамдарға зиян келтіру қатынасы жанама қасақаналық нысанында көрініс береді. Адам өлтірудің және кінәлінің тұлғасының субъективтік қасиеттерін сипаттайтын ауырлататын мән-жайлар.
Осы адамның қызметтік іс-әрекетін жүзеге асыруына не кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты адамды немесе оның жақындарын өлтіру (ҚК 96 бабы 2 бөлігі «б»). Адам өлтірудің осы түрі жәбірленушінің қызметтік іс-әрекеті, кәсіби немесе қоғамдық парызын жүзеге асыруға кедергі келтіруге бағытталған. «Б» тармағымен саралау үшін адам келітудің уақыты жәбірленушінің міндеттерін орындау кезі немесе осыдан кейін бірнеше уақыттан кейін уақыты маңызға ие емес. Осындай адам өлтірудің жәбірленушісі
болып тек осындай міндеттерді жүзеге асырушы адам ғана емес, оның жақындары да мүмкін. Соңғыларына жәбірленушімен қан туыстығы бойынша тұрған адамдар ғана емес, қалыптасқан өзара қатынастарға байланысты (күйеуі, қалыңдығы, қамқоршысы) танылады.
Барлық жағдайларда
Соттың, прокурордың, тергеушінің, анықтама жүргізуші адамның, қорғаушының, эксперттің, сот приставының, соған тең қылмыстық, азаматтық істерді қараумен байланысты жақындарын, сондай-ақ соттылы адам алдын-ала тергеу өндірістегі материалдарды қарау немесе соттың үкімін немесе сот актісін орындау қылмыстық кодекстің 340-арнайы нормасы бойынша жауаптылыққа тартылған, қорғау органы қызметкері болып танылмайтын, бірақ өзін алдында осылай таныстырған және қоғамдық тәртіпті қорғауға бағытталған әрекеттерді орындалуы Қылмыстық кодекстің 96 бабы 2 бөлігі «б» тармағы бойынша саралаймыз. Субъективтік жағынан бұл қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалынуы мүмкін.
Топ болып, алдын-ала сөз байласып немесе ұйымдасқан топпен жасалынған адам өлтіру (ҚК 96 бабы 2 бөлігі «ж» тармағы.)
Алдын-ала сөз байласу деп кез келген уақыт аралығындағы, адам өлтіруді жасаудың басталуына дейін, нақтырақ оны жасауға дейін оқталған қатысушылардың арасындағы қол жеткен қылмыстардың келісуін айтамыз. Алдын-ала сөз байласу адамның қылмыс жасауға басқа да адаммен бірге дайындалу уақытын айтамыз. Басқа адамның адам өлтіру процесінде қосылуы Қылмыстық кодекстің 96 бабы 2 бөлігі «ж» тармағы бойынша саралауды жоққа шығармайды. Алдын ала сөз байласу барысында орындаушылармен бірге де басқа адамдар да қатысуы мүмкін: адам өлтірудің ұйымдастырушылары, азғырушылары немесе көмектесушілері де қатыса алады, қылмысты
жасау барысында олардың әрекетін Қылмыстық кодекстің 96 бабы 2 бөлігі «ж» тармағымен және 28 баптың тиісті бөлігімен саралануы тиіс.
Бұзақылық ниетпен адам өлтіру (ҚК 96 бабы 2 бөлігі «и» тармағы). Бұзақылық ниеті-бұл қоғамда және жалпы қабылданған жүріс-тұрыс құлықтылық нормаларын сыйламау. Бұзақылық ниетпен адам өлтіру үшін маңызы шамалы түрткі ретінде қолданады. Бұзақылық ниеттер адамдық қасиетіне құрметпен қарамауына байланысты эгоизммен, қоғамдық делерге бей-жай қарамайтын қатынасртардан, мораль нормаларын қадірлемеуден туындайды.
Бұзақылық ниеттер адам өлтіру жасауға барысындағы басқа да ниеттермен сиыса алады, олар қызғанышпен, кек алумен, көре алмаушылықпен және басқалармен толықтай сиысады. Бірқатар адам өлтірулерді саралау барысында ниеттерді бұзақылық ниеттерден ажырату туындайды. Көбінесе бұл мәселе кекті ажырату барысында туындайды.
Бұзақылық ниетпен адам өлтіру барысында туындайтын кек танылады. Бұл мәселе көбінесе жәбірленуші өзінің қасақаналық немесе абайсыздық әрекетімен кінәлі қандай болмасын маңызы шамалы жағымсыздық келтіреді. Жеке қатынастары пайда болған кекті адам өлтіру барысындағы бұзақылық ниеттерден ажырату кезінде жәбірленушінің әрекеті мұқият анықталуы тиіс, кінәлі осы қылмысты жасау үшін негіз деп санады. Жалпы ереже бойынша, адам өлтіру бұзақылық ниетпен жасалған деп тиіс мынадай жағдайларда, егер жәбірленушінің әрекет маңызы шамалы деп таныса, ол кінәлі оны өлтіруді жасау үшін түрткі ретінде пайдаланылса. Қылмыстық ниетпен адам өлтіруді ұрыс немесе төбелес кезінде алу арқылы, жеке бас қатынастары барысында адам өлтіруден ажыратуға тиісті із. Қылмыстық нұсқауын ажырата отыра кінәлі және жәбірленушінің өзара қатынасын, ұрыс немесе төбелестің белгісін және себепті, даудың бастамашысы кім болғандығын, екі жақтың жетінің белсенділігі және сипаты, «и» тармағы бойынша сараланбауы мүмкін, егер адам өлтіруде даудың немесе төбелестің бастамашысы және белсенді тарапы болып жәбірленуші танылса. Ереже бойынша, мұндай адам өлтіру өзара төбелеске ұласатын сол немесе басқа да мән жайдағы кінәлі және жәбірленунің арасындағы белгілі бір дауды тудырады. Қылмыстық кодекстің 96 бабы 2 бөлігі «и» тармағында көзделген адам өлтіру, тек тікелей қасақаналықпен емес, жанама қасақаналықпен де жасалынады, жанама қасақаналықпен бұзақылық адам өлтіруді жасай отырып, кінәлі өзінің алдына адам өлтіру мақсатын қалайды, олар тікелей қасақаналықта болмайды, бірақ жоққа шығармайды, жәбірленушінің өлуі туындауы мүмкін. Бұл кінәлінің бұзақылық ниетпен адам өлтірудегі әрекеті жанама қасақаналықпен жүзеге асырылуы мақсатсыз болып табылады. Мақсаты әрекеттің өзін жәбірленушінің өзіне қарсы әрекеті туындауы мүмкін өлімге бей-жай қатынасқан көрінеді.
Басқа қылмысты жасыру немесе жеңілдету мақсатымен жасалған адам өлтіру, ол жыныстық сипаттан немесе зорлық әрекеттерімен ұштасқан адам өлтіру. ( ҚК 96 бабы 2 бөлігі «к» тармағы) .
Адам өлтірудің бұл түрінің қауіптілігі мынадан көрінеді, кінәлі екі адам қылмыс жасайды, осыған байланысты басқа қылмысты жеңілдету немесе жасыру үшін адамның өмірін айыру арқылы төменгі мақсаты көздейді. Бірінші жағдайда, кінәлі қандай болмасын қылмысты жасап отыра, өзінің қылмысы ашылады деп қорқа отыра, куәгерді өлтіреді. Егер адам өлтіру жәбірленушінің қылмысының ізін қосу немесе кінәлі әрекеті оған дайындағаны немесе жасағаны хабарласа, онда кінәлінің әрекеті Қылмыстық кодекстің 96 бабы 2 бөлігі «б» тармағымен сараланады. Екінші жағдайда адам өлтіру басқа да қылмыстық ойда жүзеге асыруды жеңілдету үшін жасалады. Ол қылмыс басталғанша әлде осы процесте орын алуы мүмкін.
Қарастырылып жатқан іс-әрекеттің аяқталған құрамы үшін, кінәлі адам өлтірудің нәтижесінде мақсатына жету талап етілмейді. Егер кінәлінің басқа да қылмысқа дайындық жетері немесе оқталу жасалса, ондай мұндай әрекеттерді қылмыстардың жиынтығы бойынша саралаймыз. Егер кінәлі өзінің қоғамдық немесе қызметтік парызын атқаруға байлансыты жәбірленушіні қасақана өлтіруді жасаса немесе жасаған басқа да қылмысты жеңілдету немесе оны жасыру мақсатында істесе Қылмыстық кодекстің 96 бабы 2 бөлігі «в» және «к» тармақтарымен саралануы тиіс.
Зорлық әрекеттерімен жыныстық сипаттағы әрекеттерімен адам өлтіру жағдайы да Қылмыстық кодекстің 96 бабы «к» тармағы және
121 баппен осындай ұқсас жолмен шешілуі тиіс. Осындай адам өлтірудің жәбірленушісі болып оған қатысты зорлау немесе жыныстық сипаттағы зорлық әрекеттері жасалған адамдар және басқа да адамдар ғана емес, сондай-ақ зорлауды жасауын қиындататын немесе осындай қылмыстарды ашуға ететін, сондай-ақ осы қылмыстардың куәгерлері де жатады.
Зорлаумен ұштасқан адам өлтіру тікелей де жанама қасақаналықпен де жасалануы мүмкін. Зорлауға ұштасқан өлтіру қасақаналықпен жасалынады, кінәлі зорлаудан кейін жәбірленушінің өмірін айыруға алдын-ала дайындайды. Зорлаумен ұштасқан адам өлтіруде тікелей қасақаналықпен жасалынады, кінәлі жәбірленушіні немесе туыстарын белгілі бір зорлау уақытынан кейін өлтіруді, осыған байланысты арыз беруге ниеті немесе зорлау арызы жөнінде билік органына берумен байланысты, сондай-ақ әр жыныстық маньяктар үшін мұндай адам өлтіру осындай осындай жағдайларда ләззат әкеледі, мұндағы адам өлтіру құрбанды және зорлау «біріңғай» процесті құрайды.
Жан күйзелісі жағдайында адам өлтіру (ҚК 98 бабы).
- Адам өлтіру: жай және ауырлатылған түрлері
- Адам ресурстарын баскару
- Адам ресурстарын басқару стратегиясы
- Адам ресурстарын стратегиялық басқару жүйесін құру
- Адам Смит и его экономическая теория
- Адам Смит и его экономические идеи
- Адам Смит. Теории и учения
- Адам мен адамзаттың денсаулығына қарсы қылмыстар
- Адам мен азамат жағдайының
- Адам мен азаматтың конституциялық құқықтары
- Адамның психикалық іс-әрекеті
- Адамның тіршілік ету ортасының жағдайына байланысты сәулелену
- Адам омирине карсы кылмыстар
- Адам өлтіру
