Африка саваннасы

     МАЗМҰНЫ 

     КІРІСПЕ .......................................................................................................2

     1 тарау. Саванналар туралы жалпы  түсінік ...............................................3

     1.1.Саванна  және сирек орман ұғымына анықтама  беру .........................5

     1.2. Саваннаның түрлеріне жалпы шолу ....................................................6

     1.3. Субэкваторлық, тропиктік белдеудегі  ылғалды, құрғақ, бұталы

     саванна түрлеріне қысқаша сипаттама ......................................................8 

     2 тарау. Африка саваннасының қазіргі  жағдайы .......................................9

     2.1. Африканың географиялық  орны .......................................................11

     2.2. Африканың солтүстік және оңтүстік  бөлігіндегі саванна ...............13

     айырмашылықтары мен ерекшеліктері ....................................................13

     2.3. Саваннада кездесетін өсімдіктер  мен жануарлар, қорғау

     проблемалары .............................................................................................15

     2.4. Африка аумағындағы ұлттық саябақтар,  қорықтар .........................21

     ҚОРЫТЫНДЫ ........................................................................................23

     ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ...................................25

     Кіріспе

     Африканың жер қоры да айтарлықтай. Жан басына шаққанда өңделетін жер үлесі  Оңтүстік - Шығыс Азия немесе Латын Америкасы елдеріндегі көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Бірақ жарамды жердің 1/5 – і ғана өңделеді. Ніл, Нигер өзендері бойындағы және Мозамбик ойпатындағы аллювийлі топырақтардың егіншілік үшін маңызы өте зор. Субтропиктер мен тропиктік белдеу топырақтары біршама құнарлы болып келеді, тек қосымша суаруды қажет етеді. Ал ылғалды экваторлық ормандардағы ферралиті топырақ, керісінше артық ылғал әсерінен шайылу мен үгілуге оңай беріледі. Соңғы жылдары Африка жерінде топырақ эрозиясы апатты сипатта белең алуда. Шөл және көлейтті жерлер үлесінің жоғары болуымен (материктің 1/3 – і) жер өңдеудің дамуына кедергі келтіреді. Жер шарындағы ең үлкен Сахара шөлі (ауданы 7 млн км2-ден астам) мен оның оңтүстігіндегі өте құрғақ Сахель жерінде қуаңшылық бірнеше жылға созылатын жағдай жиі болып тұрады.

     Курстық жұмыстың өзектілігі:

     Африка  елдері жабайы жануарлар мен ең қызықты  табиғат комплекстерін (ормандарды, саванналарды, вулкандық аудандарды және т.б) қорғауға күш жігер жұмсауда. Материкте қорықтар мен ұлттық парктер едәуір жер көлемін алып жатыр. Олардың бірқатары дүние жүзіне белгілі. Қабылдаған шаралардың арқасында ертеректе жойылып кету шегіне жеткен көптеген жануарлардың саны қазіргі кезде қалпына келтірілген. Бұл саябақтар бір-бірлерінен жануарлары мен өсімдіктері, орналасу жағдайы мен аумағы бойынша ерекшелінеді және Африка материгінің табиғи байлығы мен алуан түрлілігін көрсетеді. Сондықтан бұл курстық жұмыс өзекті болып табылады.

     1 тарау. Саванналар  туралы жалпы түсінік 

     Саванна (ис. sabana - кариб үндістерінің тілінен енген) — тропиктік ормандар мен шөлдер аралығындағы биом түрі. Саваннада субэкваторлық, тропиктік және субтропиктік өсімдіктер типінің ксерофитті шөптесіндері, жеке немесе шоқ ағаштары (акация, эвкалипт, т.б.) мен бұталары кезектесіп орналасқан. Өсімдіктері ұзаққа созылатын құрғақшылыққа бейім келеді. Шөптесін өсімдіктерінің жапырағы қатқыл, тікенекті. Олардың ішінде биікт. 3 — 5 метрге дейін жететін астық тұқымдастары да бар. Ағаштары аласа, діңдерінің қабығы қалың, жоғарғы бөлігі шатыр тәріздес. Құрғақ маусымда кейбір ағаштар діңіне (баобаб, бөтелке ағашы, т.б.) су қоры жиналады. Саванна тропиктік егіншілікке қолайлы; мақта, жер жаңғағы, жүгері, темекі, күрішегіледі. Жануарлардан піл, мүйізтұмсық, керік, зебр, антилопалар; құстардан түйеқұсмекендейді. Солтүстік Африка аумағының 40%-ын қамтиды. Оңтүстік Америкада (кампос,льянос), Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, Солтүстік-Шығыс Австралияда да таралған.^[1]

     Саванна Африка және Оңтүстік Америка тропиктерінде ксерофитті шөптесін өсімдіктер өскен көлемді алқап. Дала, көлді жерлерден саваннаның айырмашылығы сиректе болса Саваннада ксерофильді ағаш өсімдігінің кездесетіндігі. Ксерофильді ағаштардың өсуі, ылғалдылық пен жылылықтың болуы деп те түсіну керек.   

     Саванналар  климаты - қысы тым құрғак болып келетін тропиктік климат. Ең жылы айдыңтемпературасы 25— 30°С және одан жоғары, ең суық айдың температурасы 18°С және одан да төмен, жылдық жауын-шашын мөлшері 2000 мм-ден 250 мм-ге дейін. Венесуэлада, Гвиананың бір бөлігінде, Амазонканың оңтүстік жағында, Бразилияда, тропиктік Африканың көп бөлігінде,Мадагаскардың батысында, Үндістанда 22° солтустік ендіктен оңтустікке қарай, Цейлонда,Бирманың орталық бөлігінде, Үндіқытайда, Солтүстік Аустралияда, Гавай аралдарында таралған.^[1]

     Саванна Африканың тропика жерін, Оңтүстік Америка, Гвианада, Ориноко өзені  алқабын, Бразилия, Австралия, Индия  жерлерінде орналасқан. Бразилия саваннасында 900-1500 мм, ал мамыр-маусым айларында 100 мм, Батыс Африка саваннасында жылына 1000 мм (4-5 ай құрғақшылық), маусым-қыркүйек айлар аралығында 10 мм жаңбыр жауады. Бразилия саваннасында жылдық орташа температура 18-21 градус, Батыс Африкада 20-24 градус. /1/ 
 
 
 

     1.Карпеков  К.Д, Бейсенова Ә.С. Казақстанның  физикалық географиясы / / 8-сыныпқа  арналған оқулық. - Алматы, «Атамура», 2008.

     1.1.Саванна  және сирек орман  ұғымына анықтама  беру

     Сонымен саванна барлық климатологиялық  зоналарда, мәңгі жасыл да, жапырақтары  түсетін (муссонды орман), құрғақ та сирек  те орман, жыл мезгілдеріне байланысты батпақтанатын жерлер, злактар көптеп кездесетін биік тау саванналары, Ориноко  өзен алқабы өсімдіктері-аристида, бородач, пальма-(Маврикиева пальмасы), батпақты, сулы, экстремальды жағдайларға бейімделген, таулы саваннада-паспалум, алькорнук, бирсонима, крассифолия. Осындай құрамдағы  өсімдіктер Оңтүстік Америка жерлерінде жылына 800-1000 мм жаңбыр жауатын аудандарда өседі.

     Саванна ағаштарының жапырағы қатты, қауырсынды, қондырмалы, сабағы тік бағана тәріздесте, қисық, аласа бойлы ағаштарды  да кездестіруге болады. 

     Африка  тропиктік белдеулер аралығында орналасқандықтан, жері өте қатты  қызады. Жаз айларындағы орташа температурасы  құрлықтың барлық бөлігінде дерлік 20⁰С-тан жоғары, Сахара мен Суданның солтүстігінде 35⁰ – 38⁰С-қа жетеді. Жер шарындағы ең жоғары температура +58⁰С 1933 жылы Сахараның (әл-Азизия) Жерорта теңізі жағалауында тіркелген. Жылдық жауын-шашынның ең көп түсетін жері Гвинея шығанағы жағалауындағы Камерун тауының беткейінде (10470 мм, Дебунджа), ал ең аз жауын-шашын мөлшері Сахарада (0,5 мм, Асуан қаласы) тіркелген. Географиялық ерекшелігіне қарай Африка аумағы ыстық, ылғалды экваторлық, ауыспалы ылғалды (муссондық), субэкваторлық, ыстық әрі құрғақ, континенттік, тропиктік шөл, ыстық ылғалды тропиктік және субтропиктік жерортатеңіздік климат белдеулеріне бөлінеді.

     Ағаштардың  сыртқы морфологиялық пішіні шатыр  тәріздес болып келуі – қуаңшылықтан, желден сақтану тәсілдері деп  түсіну керек. Шөптесін өсімдіктер топырақтары  қызыл түстес-латеритті тип. Қосжарнақты  өсімдіктер өкілдерінің тамыр түйнектері болуымен ерекшеленеді. Тамыр түйнектері қор, су жинақтау  ролін атқарады. Шөптесін өсімдіктер ойпатты, сай-салалы, жылғаларда қалыңдау болып өседі.  
 
 
 

     1.2. Саваннаның түрлеріне  жалпы шолу 

     Басқа материк саваннасымен салыстырғанда  Шығыс Африкадан Оңтүстік Сахараға дейін Африка территориясының 40% үлкен  аумақты алып жатыр. Африка саваннасында ылғалдылық, жаңбыр ретімен, сезонмен жауады 1500 мм дейін азайып, кей жерлерде 4-6, кей жерінде 9-10 ай құрғақшылық  температура болып тұрады. Ылғалдылықтың  азайып, ыстық пен аңызақтың артуы  ағаш, шөптесін өсімдіктердің бейімделіп ксерофильді «тікенекті» сирек орманға айналуына бірден-бір себепкер.

     Негізгі Африка Саванна өсімдіктері: Баобаб (Adonsonid digitata) бомбакс тұқымдасының өкілі, биіктігі 10-25 м, жуандығы 10 м. Саваннаның 4000-5000 жыл өмір сүретін гигант эндемді негізгі өсімдігі. Жемісі қияр тәріздес ұзындығы 30-35 см ыстық, құрғақшылық кезде піседі. Баобаб жемісі маймылдың сүйікті тамағы болғандықтан, баобабты жергілікті халықтар «маймылдардың нан ағашы» деп те атайды. Баобаб ағашы түгелдей дерлік халық шаруашылығына, мұқтаждықтарына пайдаланады, жемісі тамақ, сыртқы қабығынан –жіп, арқан, маталар тоқылады, жапырағы дәрі-дәрмек орнына, ал тұқымында –адонсонин атты алколоиды бар уланғанда, жылан, қарақұрт шаққанға пайдаланады. Күн сәулесін, ыстықты жақсы көретіндіктен жалғыз, жеке өскенді, жеке тұрғанды жақсы көреді.

     Пальма батыс экваторлық  Африка жерінде өседі. Қазір мәдени өсіру жағы қарастырылып, Африканың көптеген жерінде өсіріледі. Баобаб, акация, паркия, мимоза тұқымдасы өсімдіктерімен аралас өседі. Жабайы түрінде биіктігі 20-30 м, мәдени өскенде 15 м. Өсірген соң алғашқы он жылда гүлдейді, 80-120 жыл өмір сүреді. Жемісінде 22-70 % майы бар. Тамақ, сабын жасау өнеркәсібінде, техникалық құралдар детальдарын майлау, экспортқа шығарылады. Гүлшоғырынан тәтті шырындар болғандықтан пальма шарабы жасалынады.

     Лофира  тұқымдасы. Қалың қатпарланған қабығының болуымен қабығын өртегенімен қайтадан өсіп шығатын отқа күймейтін керемет тамырының болуымен ерекшеленеді. Өртке берілмейді. Халық шаруашылығында өнеркәсіп, өндірісте қолданылатын тұқымында майы бар.

     Африка  саваннасының шөптесін өсімдіктері-көпжылдық шымды злактар. Ең көп кездесетіндері: бородач, жергілікті халықтар «піл шөбі» деп те атайды. Жаңадан өсіп келе жатқанда пілдер өте жақсы жейді. Злактардан басқа-лалагүлділер, бадамды, пиязшықты, тамырсабақты, амариллис тұқымдастар өкілдері өседі. /2/

     2. Саипов A.A., Увалиев Т.О. Жаһандану кезеңінде эқушылардың экономикалык білімін калыптастыру //Вестник КазНПУ им. Абая. - Серия «Педагогические науки». 2009, № 4 (24). -С . 92-97. 

     Селдірік жапырағында ақ жолағы болуына сәйкес шортанға ұқсағандықтан жергілікті халық «шортан құйрық» деп те атайды. Африка, Индия жерлерінде көптеп кездеседі. Сабағы жоқ, қылыш тәріздес ақ жолақтары бар жапырағы, тамырсабағы жуан. Тамырсабағымен жапырағын құммен суға салып қойса вегетативті жолмен өте тез көбейеді.

     Шығыс Азия саваннасы. Үндістан, Үндіқытай муссонды тропикалық орман жерлерін Шығыс Азия саваннасы алып жатыр (Зонд аралы, Малай архипелагы, Малакка түбегі ) шөптесін өсімдіктер көптеп таралған, биіктігі 1-1,5 м. Мысалы злак Африка, Шығыс Азия саваннасында кеңінен таралған. Өзен жағалауы, орман, тоғай шетінде топырақ, құмды жерлерді бекітуге көптеп қолданылады.

     Қант  құрағы ареалы Орта Азияда Сырдария, Амудария су жайылым табандарында, Индия жерлерінде биіктігі 3 м дейін жетеді. Сиыр, ешкі, піл, буйволдарға шөптік азық, қант құрағын, қант қамысын шағылыстыру арқылы қант қамысының мәдени сорттарын алады.

     Үндістан  түбегіндегі саваннада ауа райының  құрғақтылығы өсімдіктерге кері әсерін тигізеді. Өсімдіктердің бойы аласа  жапырақ орнына тікен өседі: доминант акация, суккулентті сүттіген.

     Экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай ылғалды тропиктік ормандар саваннамен алмасады. Ормандар сирейді, олардың құрамы кедейленеді, тұтас орман массивтерінің арасынан саванна дақтары пайда бола бастайды. Бірте – бірте ылғалды тропиктік ылғал тек өзен аңғарларында ғана қалады, ал суайрықтарды жылдың құрғақ мезгілінде жапырағын тастайтын ағаштар немесе саванналар басып кеткен. Өсімдіктердің өзгеруі ылғалды кезеңнің қысқаруының және экватордан алыстаған сайын ұзара түсетін кезеңнің пайда болуының ықпалымен жүреді.

      Жаңбырлы кезең 8 – 9 айға созылатын астық тұқымдас саваналарда биіктігі 2 – 3 м, ал кейде тіпті 5 м жететінастық тұқымдастар өседі. Олар: піл шөбі (Ptnnisetum purpureum), ұзын қылшықты жапырақты боз шағыл тағы басқалалар. Жайқалған астық тұқымдастардың арасында жекелеген ағаштар, баоба6 (Adonsoniа digitata), дум пальмасы (Нірhaenа), зәйтүн пальмасы сорайып тұрады. Экватордан солтүстікке қарай астық тұқымдас саванналар шамамен 12° с.с. дейін жетеді. Оңтүстік жарты шарда астық тұқымдас саванналар зонасы анағұрлым кеңірек, әсірссе Үнді мұхиты жағаларында олар кей жерлерде тіпті тропикке дейін созылып жатады. Oндa астық тұқымдас саванналармен қатар жылдың құрғақ кезінде тастайтын жапырақтарын тропиктік селдірормандар кеңінен тараған. Оңтүстік Африканың шығысында олар өсімдіктердің басқа типтерімен қосылып, тропиктен едәуір оңтүстікке қарай ұшырасады.

     Астық тұқымдас саванналар мен селдір ормандардың астында топырақтардың ерекше типтері – саванналардың астында қызыл топырақтар және селдір ормандардың астында қызыл – қошқыл қоңыр топырақтар қалыптасады.

     Ылғалды маусым кезеңінің 5 – 6 айға дейін қысқаруына және жауын – шашынның жалпы азаюына байланысты саванна өсімдіктері анағұрлым ксерофильдік бейнеге ие болады. Шөп жамылғысы сирейді, әрі арасарады, ағаш тұқымдарының құрамында аласа, ұшар бастары өзгеше жалпақ қарағандар белең алады. Бұлар нағыз немесе құрғақ саванна дейтіндер.

     Ылғалдылық кезеңінің ұзақтығы 3-5 айға созылатын аудандарда нағыз саванналар кұрғак және тікенекті бұталары мен селдір қатты шөптердің қауларынa өтеді. Мұндай өсімдік топтары шөлге айналған саванна деп аталатын солтүстік жарты шарда, нағыз саванналардан солтүстікке қарай біршама енсіз өңір құрады. Бұл өңір 6атыстан шығысқа қарай жауын-шашынның жылдық жиынтығы азаятын 6ағытта кеңейе түседі. 

     Maтepиктің шығысында шөлге айналған саванналар Сомали түбегін түгелдей алып, экваторға дейін және одан да оңтүстікке созылып түсіп, айрықша үлксн алқаптарды алып жатыр. Шөлге айналған саванналардың топырағы кызыл-қоңыр. Негізгі жыныстар тараған жерлерде қара түсті топырақ тараған. 

     Саваннаның және тропиктік селдір ормандардың барлық типтері мaтepиктің бетінің 40% дейін алып жатыр. Африка саванналарының көпшілігі жойылып кеткен ормандардың орнында пайда болған деген көзқарас та бар.  

     1.3. Субэкваторлық, тропиктік  белдеудегі ылғалды,  құрғақ, бұталы саванна  түрлеріне қысқаша  сипаттама

     Климат және топырақ жағдайлары жөнінен саванналар тропиктік егіншілікке қолайлы. Казіргі кезде саванналардың көптеген учаскелері тазартылған және айдалып тасталған. Бұл зонада барыншa кеңінен тараған дақылдар - мақта, жер жанғағы, жүгері, темекі, сорго, күріш. /3/ 

     Саванналар шөлейттерге өтеді, олар солтүстік жарты шарда айқын көрінетін, бірақ енсіз зоналар құрады, ал Онтүстік Африкада материктің ішкі 6өліктеріндегі біршама шағын аудандармен шектелген. Шөлейттерде құрғақ кезең бүкіл жыл бойына дерлік созылады, жауын-шашын мөлшері 250-300 мм аспайды. Өсімдігі мен топырағы айқын ксерофильді сипатта. 

     Шөлейттердің өсімдігі түр құрамы жөнінен солтүстік және оңтүстік жарты шарда едәуір айырма жасайды. Солтүстік жарты шарда жер 6етін тікенекті бұталар мен аласа ағаштардың негізінен сұрғыт – жасыл майда жапырақты қарағайлIардың және жыңғылдардың селдір тоғайлары жауып жатады. Олардың ара-арасында қатаң көпжылдық шымды астық тұқымдастар өседі. Бұлар бұталы-астық тұқымдасты шөлейт дейтіндер. 

     Оңтүстік Африканың шөлейттеріне суккулентті өсімдіктер тән. Олар: алоэ туысының көптеген түрлері, сүттігендер, жергілікті халық мал үшін көп жағдайда су орнына жүретін сулы жемістері бар қарбыз еді. Cондай – ақ жасмық тәріздес тікенекті өсімдіктер, қысқa жаңбырлы ашық кезеңде ашық және әр түсті болып гүлдейтін жуан тамырлы немесе түйнекті әр түрлі шөптер (құртқа гүл, лилия, амapaлис) кеңіненІ тараған. Солтүстіктегі сияқты, мұнда да астық тұқымдас бұталы шөлейттің учаскілері бар. 

     Шөлейттер шөлдерге ауысады, олар әсіресс мaтepиктің солтүстігінде үлкен алқаптарды алып жатыр. Оңтүстік жарты шарда шөлдер енсіз өңір түрінде материктің батыс шетін бойлай созылып жатыр және ішінара Калахаридің оңтүстігіне де тән. Шөлдің топырағы жетілмеген, қаңқалы, кейде бұл айқын құрлымы жоқ сусымалы құм болып келеді. Сортаң топырақтардың да үлкен учаскелері кездеседі. 

     Солтүстік жарты шардың шөлдеріндегі өсімдік азия шөлдерінің өciмдігіне ішінара жақын. Жанбырдан кейін эфемерлер шығады, ол қысқа мерзiм ішінде өсіп шығып, гүлдеп және жеміс беріп, сонымен бірге қайтадан келесі жаңбырды күтіп бір емес бірнеше жылға созылатын тыныштық жағдайына келіп үлгереді. 

     Құмды учаскелерде көпжылдық тiкeнeктi бұталар өседі. Олар: жантақ, ретам тағы басқалар. Тастақ шөлдерге қыналар тән, олар тастардың бетін түгелдей қа6ыршақ сиақты жауын жатады. Copтаң жерлерде жусан мен сораңдар кездеседі. Африканың солтүстігіндегі шөлдерде, Аравиядағы сияқты оазистер көп, олардың басты өсімдігі - құрма пальмассы.   

     2 тарау. Африка  саваннасының қазіргі  жағдайы

     Африка - жер шарының солтүстік және оңтүстік жарты шарларына шамамен бірдей қашықтыққа созылып жаткан бірден-бір материк. Осы ерекшелік екі жарты шардың бірегей ендіктерінде бірегей климат болуына жағдай жасайды. Климаттық белдеулердің барлығы дерлік Африка территориясында екі реттен кайталанады. /3/ 

     3. Увалиев Т.О., Тургумбекова Н.М. «География» мамандығы қосымша мамандандыру жэне экономикалык білімді калыптастыру мәселелері / / Вестник КазНПУ им. Абая. - Серия «Естественно-географические науки». 2009,№ 4 ( 2 2 ) .-С . 43-46. 

     Дегенмен  Африканың солтүстік бөлігінің  оңтүстік бөлігінен (экватордан оңтүстікке қарай жатқан) ауданы жөнінен екі  есе үлкен болуының үлкен маңызы бар. Африкадан солтүстікке және солтүстік-шығыcқа қарай орасан зор. Евразия құрлығы орналасқан, одан Африканы континентаралық жылы теңіздер - Жерорта теңізі мен Қызыл теңіз бөліп тұр. Оңтүстік субконтинент Атлант және Үнді мұхттарының аралығында. Сондықтан Африкада экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай климаттың түзілу жағдайлары бірдей емес.

     Материктің  негізгі бөлігі тропиктер арасында жатыр және бүкіл жыл бойы күн жылуын көп мөлшерде қабылдап, әсіресе солтүстік, анағұрлым сом бөлігінде қатты кызады. Бүкіл Африка (азғана қaлысты есептемегенде) жылына 160 ккал см² астам жылу алады, ал солтүстік бөлігінде жиынтық радиация 200 ккал см² асып түседі. Бұл жоғары температураның белең алуына жағдай жасайды және Африканы Жердің ең ыстық материгіне айналдырады.

     Матернктің  горизонталды бөлшектерінің шамалы болуы және шеткі аймақтарының ішкі бөліктермен салыстырғанда көтеріңкі  келуі мұхит әсерін шектейді және климаттың Африкаға тән континенттігін туғызады, бұл оның көлемі үлкен  болуына және Евразияға жақын жатуына байланысты солтүстік бөлігінен айқын көрінеді.

     Жер беті деңгейіндегі орташа температурасы

     Африканың көпшілік бөлігі екі жарты шардың субтропиктік антициклон мен пасаттық циркуляциясының ықпалында болады. Солтүстік жарты шардың құрлықтан  келетін пассаттары салыстырмалы ылғалдығы төмен континенттік ауа ала келеді. Үнді мұхиты жағынан келетін оңтүстік жарты шардың пассаттары материктің шығыс шетіне ылғалдылығы тұрақсыз ауа массаларын алып шығады.

     Материктің  солтүстік және оңтүстік жарты шарлардағы батыс шет аймақтары пассаттық  инверция тән атлантикалық субтропиктік антициклонның шығыс шетінің ықпалында болады, Атлант мұхитының суық ағысты инверциясы онан сайын күшейе түседі. Мұның өзі жауын-шашынның түсуіне қолайсыз жағдай туғызады.

     Материктің  экватор бойы бөлігінде ауа массасының бip жарты шардан екінші жарты шарға  өтуінің ерекше манызы бap. Мұның  өзінде материктің шығысында пассаттардың басқа жарты шардан өтуі осы жарты  шардың жазында орын алады. Ал батыста  болса, қысым градиенті әрқашанда  Оңтүстік Атлант максимумынан Африканың  солтүстік субконтинентіне қapaй  бағытталатындықтан жыл бойына оңтүстік пассаттың, (оңтүстік-батыс муссонның) солтүстік жарты шарға өтуі үнемі  байқалады. Сондықтан да 17˚с.с. және 20˚о.е. аралығындағы өңірде әрбір жарты  шардың жазында экваторлық муссондардың ыппалы корініс береді, олар ылғалдылығы  тұрақсыз экваторлық ауаны aлa жүреді де жауын-шашынды кезең тудырады. Материктің субтропиктік белдеулердің шегіне кіретін қиыр солтүстігі мен оңтүстігі әрбір жарты шардың қысында қоңыржай ендіктердің батыс циркуляциясы жағдайында қалады.  
 

     2.1. Африканың географиялық  орны

     Сахара  түгелімен африка платформасының шегінде  орналасқан, оның көпшілік бөлігі негізі кристалдық және вулкандық жыныстардан  түзіліп, горизонталь тұнба шөгінді  қабаттарымен көмкерілген үстірт болып  табылады. Кей жерлерде жер бетіне ежелгі қатпарлы негіз шығып жатады да биік таулы қырат құрайды немесе күмбез тәріздес қыраттар түрінде ежелгі интрузиялар шығып жатады. Жер  беті шөгінді тау жыныстарымен көмкеріліп жатқан жерлерге нағыз төрткүл және куэсталық үстірттер мен тау  жұрнақтары тән.

     Сахараның көп учаскелері моноклиналды құрылымды  болып келеді. Де жақсы көрінетін  куэсталық кемерлер құрайды. Рельефтің  мұндай типі солтүстік-шығыстан Ахаггар  тау қыратын қоршаған Тассилин-Адджер үстіртіне, солтүстікке таман орналасқан Тадемоит үстіртіне, Антиатласты жиектеген  Джебель-Бани таулы үстіртіне және басқаларға тән. Сахараның куэсталық  рельефінің құрылуында тектоникалық және мұз басудан кейінгі, қазіргі  заманға қарағанда тектоникалық және мұз басудан кейінгі, қазіргі  заманға /4/

     4.Балалар Энциклопедиясы, II- том

қарағанда анағұрлым ылғалды кезеңде орын алған эрозиялық процестердің рөлі зор.

     Судан жалпақ өңір түрінде бүкіл материк  арқылы дерлік батыстан шығысқа қарай, Атлант мұхитынан Эфиоп тау қыраттарына  дейін созылады. Оның оңтүстік шекарасы Сахарамен шекарасы сияқты зоналық  жағдайлармен анықталған, сондықтан  онша айқын көрінбейді. Ол Гвинея және Камерун қыраттарының солтүстік  беткейлері арқылы өтіп, содан кейін  Чад көлі бассейнімен бір жағынан  Нілдің сол жақ салаларының, екінші жағынан Конгоның оң жақ салаларының  аралығы жүреді.

     Шаруашылықтың территориялық құрылымына өткен  отарлық дәуірден сақталған жалпы  артта қалушылық пен өте сәйкессіздік тән. Аймақтың экономикалық картасынан өнеркәсіп (негізінен астаналық  аудандар) пен жоғары тауарлы ауыл шаруашылығының жекелеген ошақтары ғана көзге түседі. 80-жылдары Африканың  әлеуметтік-экономикалық жағдайы ерекше нашарлап, терең дағдарысқа ұласты. Даму қарқыны баяулады. Азық-түлік  өндіру (жылдық өсімі 2 % шамасында) мен  халықтың тұтынуы (3 % -ке өскен) арасындағы алшақтық артты; осының нәтижесінде  астық импорты өсті. Оның үстіне, Африканы бұрын болып көрмеген құрғақшылық  жайлады, ол континент елдерінің  жартысынан астамын қамтып, тікелей 200 млн. адамды шарпыды. Африка сондай-ақ Батыс елдеріне борышқорлық қыспағында қалды. Сондықтан оны барған сайын "апат континенті" деп атай бастады.

      Африканың көптеген елдері экономикасының біржақты аграрлық–шикізаттық дамуы  олардың көпшілігінің әлеуметтік-экономикалық артта қалушылығының басты себептерінің бірі болды. Көптеген елдерде бұл  біржақтылық бір дақыл (монокультура) деңгейіне жетті. Бір дaқыл өндіруге (бір тауарға) мамандану дегеніміз - бұл елдегі шаруашылықтың бір, әдетте, негізінен экспортқа арналған шикізаттық немесе азық-түлік тауарын өндіруге бір жақты мамандануы.

     Бір дақыл дегеніміз - бұл табиғи ғана емес, сонымен бірге тарихи, әлеуметтік құбылыс. Ол Африка елдеріне отарлау  кезеңінде-ақ таңылған болатын. Қазір  де осындай бір жақты халықаралық  маманданудың нәтижесінде ондаған  елдердің бүкіл тіршілігі олар экспорттайтын  бір-екі тауарға дуние–жүзілік  сұранымға тәуелді болып қалуда. Бір дақылды елдер көп салалы экономика құруға тырысуда, бірақ  әзірше бұл жолда аздаған елдер  ғана табысқа жетті. 

     2.2. Африканың солтүстік  және оңтүстік  бөлігіндегі саванна