Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы

                                                    Жоспар

 

 

Кiрiспе.................................................................................3

 

I.   Ақша түралы жалпы түсiнiк

1. Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория  ретiндегi түсiнiгi.....................................4
2. Ақшаның қажеттiлiгi және оның экономикалық маңызы.....................................................................6

II. Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi  жағдайдағы дамуы

    2.1. Ақша атқаратын қызметтер түрлер...........................10

    2.2. Ақша өндiрiлген өнiмнiң құнын өлшеушi құрал........11

    2.3. Ақшаның айналыс құралы қызметi..........................13

    2.4. Ақшаның төлем құралы қызметi...............................15

   2.5. Ақшаның қорлану және қазына жинау құралы  қызметi.....................................................................17

    2.6. Дүниежүзiлiк ақша құралы қызметi.........................19

 

III. Ақшаның XXI ғасырдағы эволюциясы

     3.1. Электронды төлем жұйесi........................................22

     3.2. Электронды төлем жұйесiнiң қызметтерi және

            түрлерi....................................................................23

 

IV. Ақшаның агрегаттары

     4.1. Ақша агрегаттарының мәнi, түрлерi, атқаратын қызметтерi..............................................................26

     4.2. Қазақстан Республикасында қолданылатын ақша агрегаттары.............................................................27

 

Қортынды...........................................................................32

Қолданылған әдебиеттер....................................................34

 

 

                                      

                                       

                                         Кiрiспе.

 

     Ақша – тарихи дамыған экономикалық категория (санат). Ақша адамдарға ежелден таныс. Бiрақ оның пайда болғандығы туралы құпия сыры және өмiрiндегi мәнi көп уақытқа дейiн беймәлiм болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмiрiн зеттей келiп, оқымыстылар ақшаның тауар айналымында атқаратын қызметтерiн, маңызын жан – жақты ашып, жауап бердi. Ақша – тауар өндiрiстiң өнiмi. Ол қоғам дамуының әрбiр сатысында өндiрiс және айырбас процесiнде адамдар арасында қалыптасатын экономикалық қатынастарды көрсетедi. Қоғам экономикалық әр түрлi үлгiсiне өткенде ақшаның маңызы арта түседi. Орталықтанған – жоспарлы экономикалық ақшаның мәнi шектеулi болды. Ақша, негiзiнен есеп жүргiзу және бақылау құралы ретiнде қосалқы қызмет атқарды.  Жоғарғы басқару органдары әрбiр кәсiпорынның шығаратын өнiмiне натуралды және құн көрсеткiштерi түрiнде өнiмнiң көлемiне және түрiне жоспар бекiттi. Сол сияқты өнiм бағасын да орталық органдар бекiттi. Өндiрiлген өнiм тұтынушыларға келiсiм – шарт бойынша натуралыды өлшеммен бөлiндi. Нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. Себебi әр түрлi менншiк жағдайында (мемлекеттiк, кооперативтiк, жеке) жұмыс iстейтiн тауар өндiрушiлер өндiретiн және сататын өнiмнiң көлемiн, түрiн және бағасын бекiтуге дербестiк алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргiзуде төлем қабiлеттi сұранысқа бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескерiлiп, өнiмнiң шығару көлемi, түрi бағасы тағайындалады.

      Тауар айналысының тарихи дамуы процесiнде жалпыға бiрдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, терi, бақалшақ, металл бұйымдары және т.б. Мұның барлығы тауар өндiрiсi мен тауар айналысының болуына негiзделген ақша қажеттiгiнiң себептерiн түсiндiредi.Құнның ақшалай формасының пайда болуы, яғни ақша – тауардың жалпы эквивалентi болуы тауар өндiрiсiнiң ұлғайып, айырбас қатынастарының алғашқы кездейсоқ жағдайдан нақтылы және үнемi қайталанатын процеске айналып, кең көлемде өсуiне жол ашты.

     Сонымен қатар қазiргi кезде кәсiпорындарды жекеменшiктендiру де, мемлекеттiк бюджеттiң кiрiсiн қалыптастыру да, әр түрлi өндiрiстiк және емес шығындарды қаржыландыру да, Ұлттық банктiң ресурстарын басқа банктерге

сату да, инфляцияға қарсы күрес те және т.б. жүргiзiлiп  жатқан iс – шараларда ақшаның  маңызы арта түсуде.

 

                                       

     Ақша нарықтық экономикада ақша – несиелiк реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуiн тежеу, инфляциялық процестердi жеңу және ұлттық жалпы өнiмдi ынталандыру бағытында қолданылуда. Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбастау процесiнен туындайтын, тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы әлеуметтiк – экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi. Ақша бес түрлi қызмет атқарады.

     Ақша өзiнiң бiрiншi пайда болғаныдан қазiргi кезге дейiн эволюциялық кезеңдерде дамып электрондық төлем жұйесi деңгейiне жеттi. Бұл жұйе мен әр бiр банк клиеттерi компьютердi немесе монитордың  (теледидардың) экранын пайдаланып: клиент банктiң компьютерiне қосылыға, кең коммерциялық хабар алуға,өзiнiң аымдағы шотын, салымын басқаруға, ағымдағы күнге шотына түскен және одан төленген соманы бiлуге, банк жұмысы туралы ереже және нұсқаулармен танысуға, бағалы қағаздармен операция жүргiзуге, салық төлеуге және с.с. операцияларды жүргiзуге мүмкiндiгi бар. Қазақстанда электронды ақшалар жүйесi қалыптасу сатысында.

 

    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                

 

 

 

 

I. Ақша түралы жалпы түсiнiк.

 

     1.1. Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория  ретiндегi түсiнiгi

 

      Ақша тауардан дами отырып, тауар болып қала бередi, бiрақ тауар ерекше жалпылама эквивалент.

     Ақша – жалпы бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны бейнеленедi және оның делдал ретiнде қатысуыменен тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi. Осыдан келiп ақшаның жаппай өктем күшi пайда болды. Ақшаның қоғамдағы мәнiн К.Маркс “индивид өзiнiң қоғамдық билiгiн де, қоғаммен байланысын да өзiнiң қалтасына салып жүредi“ деген афоризммен сипаттады. Ол мынадан айқын көрiнедi:

      Бiрiншiден,  тек ақшаға айырбастау арқылы ғана тауарлар қоғамдық еңбектiң нәтижесi екенiн анықтау болады. Мысалы, ақшаның тауарлар айырбасында делдалдық етуi арқылы қоғамдық еңбектiң сапалық деңгейi айқындалып, сандық есебi жүргiзiледi.

     Екiншiден, әр адамның еңбектегi, яғни қоғамдық өнiмдегi үлесiн де ақша арқылы анықтауға болады. Себебi адамның қоғамдық еңбектегi үлесiн жалақы ретiнде алғанда ақша төлем құралы қызметiн атқарғаны.

     Үшiншiден, айырбас процесiнде ақшаның делдалдық етуiмен тауардың iшкi қайшылықтары да шешiледi. Тек ақшаның пайда болуына байланысты бүкiл тауарлар тұтыну құндары түрiнде айырбас қатынасының бiр жағында тұрады да, ал екiншi жағында бүкiл тауарларға қарсы құнның тұлғасы ретiнде ақша қарсы тұрады.

     Тауарлар дүниесiнiң тауар және ақша болып екiге бөлiнуi оның тұтыну құнымен құнының, яғни тауардың iшкi қарама – қарсы жақтарының қайшылығын шешуге жол салады. Өйткенi, егер тауар сатылса, оның тұтыну құнының бiреудiң қажетiн өтеуге керек болғандығы. Бұл бiр жағынан, ал екiншi жағынан оның құнының бар екендiгi дәлелденгенi. Сатылған құн ендi ақша түрiнде тауар өндiрушiнiң қолына түседi. Сөйтiп, тауар өндiрушiге түскен ақшаның мөлшерiне қарай өз өндiрiсiне туады. Жалпы бiрдей эквивалент ролi тарихи түрде алтынға бекiтiлген. Алтынның басқа барлық тауарлардың құнын бейнелеу қасиетi, оның басқа барлық тауарлардың құнын бейнелеу қасиетi, оның табиғи қасиетi емес.

 

                                               

К.Маркс айтқандай: “Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға  бұл қасиет қоғаммен берiлген”.

     Алтын жалпыға бiрдей эквивалент ролiн орындау үшiн ең бiр лайық тауар болып қалып отыр.

    

     Бiрiншiден – ол ерекше табиғи сапаға ие: бөлiнуi оңай, әдемi, бұзылмайды, тот баспайды, тек қана “патша арағында“ (2/3 тұзды және 1/3 азот қышқылында) еридi.

    

     Екiнгшiден – ең бастысы алтын жоғары құнға ие. Қанша дегенмен оның қорының аз болуы, алтынды өндiруге кететiн еңбек шығындарының өте жоғары болуына әкелiп соқтырады. Алтынды тұтыну жылдан – жылға өсуде. Ол әр түрлi салаларда пайдаланылады – электроникадан бастап зергелiк iстерге дейiн, бiрде өте жұқа қалыңдықпен, бiрде балқытылған құймалар түрiнде кездеседi.  
Тек қана циферблаты 6 м диаметрдегi Кремль курантына алтын жалату үшiн 26 кг алтын жұмсалады, мұндай алтын жалату қалындығы 3 мк. жуық. 4000 жылдардан бастап б.ғ. және 1985 жылға дейiн әлемдегi барлық өндiрiлген алтын 90 мың т. құрады. XX ғасырда 60 мың тоннадан астамы өндiрiлдi, соның iшiнде 30 мың тоннаға жуығы – ерекше жүзiлiк соғыстан кейiн өндiрiлген.

     Ресей XIX ғасырдың 20 – жылдарында алтын өндiруден бiрiншi орында болды. Өткен ғасырдың 40 – жылдарында оның дүниежүзiлiк алтын өндiрiсндегi үлесi 40%-ды құрады.

     Алтын өндiру қиын және капиталды көп қажет етедi. Сонымен, 1 кг алтын алу үшiн 3000 м орта тереңдiктегi тау қыртысының 100 тоннасын қайта өндiру қажет.

     Алтын ең көп өндiретiн Оңтүстiк Африка Республикасында (ОАР) алтын өндiрушiлердiң еңбек ету жағдайы құлдардың өмiрi сияқты: олар +40* С-ден жоғары температурада терең жер астыларында жұмыс iстейдi. Мұнан бұрын, ОАР – да әлемдiк алтын өндiрiсiнiң  2/3 - i өндiрiлсе, қазiр 1/3 - i ғана өндiрiледi.

     Алтынды өндiру дүниежүзiнде апатты жағдайда құлдырауда.

     Қазақстанда  160 алтын кен орындары бар. Соның iшiнде 60 – сы жұмыс iстеп тұр және жылдық өнiмi 1994 жылы 25 тонна алтынды құрады.

     Алтын тек қана алтын валюта резервтердi ғана құрамайды, сонымен бiрге электронды – есептеушi және компьютерлiк техникаларды, түнгi механикалық аспаптарды, синтетикалық талшықтарды жасау үшiн де қолданылады.

    

                                   

     Жасанды алтынды ойлап табу сұрақтары әр кез адамзатты толғандырды. Бұныменен ежелгi уақыттарда алхимиктер еңбектеңдi. Ежелгi Египетте жалған алтын құймалары табылған. Бiздiң ғалымдар ұзақ уақыт iздену мен сынақтар жүргiзулерi нәтижесiнде нағыз алтынды мынадай құрамда алды: палладий – 65%, индий - 35%. Электр кедергiсi алтынның техникалық құймасына жақын. Жаңа құйма қаттылығы алтыннан алты есе асып түседi.

     Құрамын өзгерте отырып (палладий – 55%, индий – 45%) червондық алтын алынды, Бiрақ мұндай алтынды жасанды жасау бұл процестiң тиiмдiлiгiн көрсетпедi. Қазiргi ядерлiк атомдардың күкiрт және сынаптан алтын атомдарын алуға мүмкiндiк бердi. Бiрақ жасанды алтынды жасау мүмкiндiгi бұл процестi тиiмдi етпейдi. Мұндай алтынның өзiндiк құны өте жоғары бұл жолмен алынған металл табиғи алтынменен өзiнiң бағасының төмен болуына байланысты нарықта бәсекеге түсе алмайды. Сонымен қатар, жасанды алтын өнеркәсiпте, тiс салуда және зергелiк бұйымдарды жасауда пайдаланылады, бiрақ еш уақытта ол жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде бола алмайды. “Ақша – зат емес, ол –қоғамдық қатынас“.

     Олар шындығында қоғамдық қатынастарды тудырушылар болып келедi. Бұл дегенiмiз, қоғамнан бөлiнген адамдар үшiн ақша керек еместiгiн бiлдiредi. Робинзон Крузоға олар керек болмаған. Батып бара жатқан кемеден құтқарылып алынған заттар оған адам аяғы баспайтын аралда қажет болған, ал ақшалар болса өзiнiң барлық құндылығын жоғалтты.

   

     1.2. Ақшаның қажеттiлiгi және оның экономикалық маңызы

 

     Ақшаның өмiр сүруiндегi обьективтi қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi және айналысының болуына негiзделедi. Кез келген тауар айналысында ақща айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi. Ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.

     Әйтсе де адам өмiрiне ақшаның  қажеттiлiгi туралы әр уақытта әр түрлi ойлар айтылуда. Рационалистiк концепцияны (ақыл – ой талабына ғана негiзделген көзқарас) жақтаушылар ақша адамдар арасындағы келiсiм құралы, ол айырбас кезiнде құндардың қозғлысына қажеттi арнаулы құрал деп түсiндiрдi. Бұл ойды жақтаушы Аристотель өзiнiң “Никомахова этика“ деген кiтабынд “Айырбасқа қатысатындардың бәрi өзара салыстырмалы болуы

 

                                               

керек айырбасты болдыру үшiн шарттылыққа  негiзделген әлдебiр өлшем болуы қажет“ деп жазған. Бұл ой көне (античный) Рим қоғамында заңға енгiзiлiп, оның қағидасы бойынша император ақшаның заңмен бекiткен.

     Бiрақ XVI ғасырдың басында (1516 ж) утопиялық оциализмнiң негiзгi қалаушы Томас Моор өзiнiң “Жаңа Утопия аралы және мемлекеттiң үздiк құрылымы туралы алтын кiтап“ деген еңбегiнде: “Алдау, ұрлау, тонау… кiсi өлдiру заң тәртiбiмен қатаң жазаланатынын кiм бiлмейдi, әйтсе де бұл жөнiнде алдын ала ескертiлмеу мүмкiндiгi бар жерде алдымен ақша құрымай, олар да жоғалмайды, сонымен бiрге, ақшаның жоғалуына байланысты адамдардың аландаушылығы, қайғысы, қиыншылықтары және ұйқысыз түндерi де ұмытылар едi. Егер ақша адам өмiрiнен алысталынатын болса, онда тiптi ақша қажеттiлiгiнен туған кедейлiктiң өзi де жойылар едi”.

     Ол аздай Т. Моор тағы былайдедi: “Қай жерде болсын барлық нәрсенi ақша өлшемiмен өлшейтiн болса, онда ол жерде мемлекеттiк iстердiң табысты дұрыс ағысының болуы мүмкiн емес“.

     XIX ғ. Социал утопистерi – Прудон, Оуэн, Грей және басқалар ақшаға терiс қөзқараста болды. Прудон тауар өндiрiсiн сақтай отырып, ақшаны жоюдың жобасын ұсынды және оны дәлелдемек болды.

     Мұндай ойлар Ресейде де айтылды. Қазан революциясынан (1917) кейiн, азамат соғысы жылдарында ақшаның құнсыздануы байқала бастаған кезде ақшаны жою сәтi келедi, яғни тарихтың өзi осыған алып келдi деген тұжырымдар пайда бола бастады. Керек десеңiз ауыл шаруашылық өнiмдерiн өнiмдерiне тiкелей айырбастауды ұйымдастыруға тырысты. Шындығында, оның бәрi сәтсiз аяқталды. С.Г. Струмин ақшаның орнын еңбек бiрлiктерi – тредаларды, ал ағылшын экономисi Смит Фальтнер энергетикалық бiрлiктердi – энедаларды пайдалануды ұсынды.

     Осыған байланысты К. Маркс былай дейдi: ақшаларды жоя отырып, бiз қоғамдық дамудың ең жоғары сатысында  (коммунизмде) болуымыз мүмкiн немесе ең төменгi сатыға  (алғашқы қауымдық құрылым) қайта оралар едiк. Қанша дегенмен де коммунизм – ол қиял, сондықтан да ақша болған, олар бар және бола бередi.

     Ақшаға деген терiс көзқарастар Ресейдегi азамат соғысы кезiндегi ақшаның құнсыздануын, өнiмнiң заттай түрiнiң өзара айырбасталуыыыын ақшаны  жоюды тарихтың өзi дәлелдедi деп

 

   түсiндiргiсi келдi. 1918 және 1921 жылдары натуралдық коэффициенттiң негiзiнде өнеркәсiп өнiмдерiн тiкелей ауыл шаруашылық өнiмдерiне айырбастау әрекеттерi сәтсiздiкке ұшырады.

     Мысалы, 1921 ж. Айырбаста мынадай натуралдық коэффициеттер қолданылды.

     1 кез шыт           = 20 фунт астық

     1 буда шырпа    = 13,5 фунт астық

     1 пұт шеге         = 23 пұт 7 фунт астық

     Астықтың әр түрлi болуына байланысты төмендегiдей өлшем бекiтiлдi:

     Бидайдың 100 салмақ өлшемi = Сұлының 135 өлшемiне, жүгерiнiң 200 салмақ өлшемiне.

     Ақша - өндiру мен бөлу процестерiнде адамдар арасындағы белгiлi бiр экономикалық қарым – қатынастарды көрсететiн, тарихи даму үстiндегi экономикалық категория болы табылады.

Экономикалықкатегория ретiнде ақшаның мәнi оның үш қасиетiнiң  бiрiгуiмен көрiнiс табады.

 

     1 – кесте.

 

Ақшаның үш қасиетi.
1. Жалпыға тiкелей айырбасталу формасында	2. Ақшаның  айырбас құнының дербес формасы	3. Еңбек  сыртқы заттық өлшемi

 

   Жалпыға тiкелей айырбасталу формасында ақшаны пайдалану, кез келген материалдық құндылықтарға ақшаны айырбастау мүмкiншiлiгiнiң бар екендiгiн көрсетедi. Социализм жағдайында бұл мүмкiндiк елеулi қысқарды және тiк қоғамдық жиынтық өнiмдi пайдалану және бөлумен ғана шектелдi. Кәсiпорындар, жер, орман, жер асты байлықтары сатылмады және сатып алынбады. Қазiргi кезде жекешелендiру процестерiнiң жүруiмен байланысты, жалпыға тiкелей айырбастау формасында ақшаны пайдаланудың көлемi едәуiр кеңiдi.

 

                                               

     Ақшаның айырбас құнының дербес формасы  ретiнде пайдалану тауарларды тiкелей өткiзуменен байланысты емес. Ақшаны бұл формада қолдану жағдайлары олар несие беру, бюджеттiң кiрiстерiн қарыздық берешектердi өтеу, мемлекеттiк бюджеттiң кiрiстерiн қалыптастыру, өндiрiстiк және өндiрiстiк емес шығындарды қаржыландыру, Ұлттық банктiң несиелiк ресурстарды басқа банктерге сатуы және т.б.

    

     Еңбектiң сыртқы заттық өлшемi тауарды өндiруге жұмсалған еңбектiң, олардың көмегiмен өлшенуi мүмкiн құнын анықтау арқылы көрiнедi.

     Ғалым – экономикалық арасында алтынның ақшалай тауар ретiндегi ролi туралы әр түрлi көзқарас бар. Бiреулер алтынның  демонетизациялануы аяқталып, ол жалпыға бiрдей эквивалент және ақша қызметтерiн атқару ролiн орындауды толығымен тоқтатты дейдi. Құнның ақшалай формасынан жалпылама немесе жайылыңқы формасына қайтып келдi.

Несие ақшалар жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде жүрдi. Алтын, ақшаның классикалық қызметтерiн атқаруды жалғастыруда дейдi екiншi бiреулер. Ал, ендi үшiншi бiреулер, алтынның жартылай демонетизациялануы жалғасуда және ол жалпыға бiрдей эквивалент ролiн орындаушы, ерекше тауар ретiндегi өзiнiң қасиеттерiн сақтап қалды дейдi.

     Жекелеген елдердiң iшiнде алтын айналысы жоқ. Төлем, айналыс және қорлану құралы болып, алтын белгiлерi – қағаз және несие ақшалар қызмет атқарады. Бiрақ та алтын дүниежүзiлiк ақша болып қалып отыр десек, онда ол жалпыға бiрдей эквиваленттi бiлдiредi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

II. Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi  жағдайдағы дамуы.

 

     2.1. Ақша атқаратын қызметтер түрлерi

     Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбастау процесiнен туындайтын, тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы әлеуметтiк – экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi. Ақша бес түрлi қызмет атқарады:

 

    2 – кесте.

Ақшаның бес түрлi атқаратын қызтетi.

Құн өлшемi

Айналыс құралы

Төлем құралы

Қор және қазына жинау құралы

Дүниежүзiлiк ақша

                                                   

                                                     - 11 -

      2.2. Ақша өндiрiлген өнiмнiң құнын өлшеушi құрал

    

     Құнның өлшем қызметi тауар өндiрiсi туындайды. Бұл ақшаның барлық тауарлар құнының өлшемi ретiндегi қабiлеттiлiгiн бiлдiредi, бағаны анықтауда делдал қызметiн атқарады. Өзiнiң жеке құны бар тауар ғана, құн өлшемi бола алады. Бұндай тауар болып өндiруiне қоғамдық еңбек жұмсалған, құнды құрайтын алтын саналады. Яғни, бұл қызметтi толық құнды ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемi – ол жұмыс уақытын емес, осы құрылған көрсетеi.

     Ақша қоғамда ең алдымен өндiрiлген барлық тауарлардың құнын өлшейтiн құрал, яғни ол таурлардың бағасын белгiлегенде айырбас құралы қызметiн атқарады. Себебi әр түрлi тауарлардың құны бiр – бiрiмен теңгермелi, ал сан жағынан салыстырмалы. Бiрақ тауарда болатын iшкi қарама – қарсылық өндiрiс кезiнде тiкелей құнның көрiнуiне мүмкiндiк бермейдi. Тауардың құны тек айырбас процесiнде ақшаның делдалдық етуiмен ғана көрiнедi. Алайда тауарларды бiр – бiрiне теңестiретiн ақша емес, керiсiнше, толыққұнды ақшаны (алтынды) қоса алғанда бүкiл тауарларды өндiруге жұмсалатын етедi. Тауарлар құнының алтынмен өлшенетiн себебi оны өндiруге өнiмнiң құнын құрайтын көп қоғамдық еңбек жұмсалады. Тек өз құны бар тауар ғана құн өлшемi бола алады. Ақша еңбектiң табиғи өлшемi бола алады. ақша еңбектiң табиғи өлшемiн (жұмыс уақытын) емес, осы еңбекпен еңбекпен құралатын құнын көрсетедi. Ақша құн өлшемi қызметiн идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни тауардың құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанына дейiн орындалады, сонымен құнның тауар формасынан ақша формасына айналуы үшiн тауардың бағасын белгiлесек жеткiлiктi.

     Тауар бағасын өлшеу үшiн қолма – қол ақшаның болуы қажет емес, себебi еңбек өнiмiн теңестiру оцын орындалады. Тауарларды ақшаның көмегiмен өлшеуге болады, өйткенi олар адам еңбегiнiң өнiмi.

     Ақша түрiнде көрiнетiн тауардың құны, оның бағасы болып табылады. Толық құнды ақша айналыы жағдайында алтынның бағасы болған жоқ. Ақшаның өз бағасы болмайды, олардың құны өздерiмен анықталуы мүмкiн емес. Бағаның орнына ақшалар, кез келген тауарлар санын сатып алу мүмкiндiгi бар. Сатып алу қасиетiмен ерекшеленедi.

     Тауар құнынөлшеу үшiн алтын ақшаның қолда болуының қажетi жоқ. Ақша құн өлшемi қызметiн қолдағы ақша емес,

 

қиялдағы, яғни ойдағы ақша ретiнде орындайды. Себебi тауардың құнын өлшеу оны  ақшаға айырбастаудан бұрын өтедi, ал құнның тауар формасын ақшалай формасына айналдыру үшiн тауардың бағасын белгiлеу жеткiлiктi. Тауардың бағасын белгiлеу үшiн қолда ақша ұстап тұрудың қажетi жоқ, себебi еңбек өнiмi ойда бағаланады. Сондықтан тауарларды бiрiне – бiрiн теңгеретiн ақша емес, ақшаның көмегiмен барлық тауарлар өзара теңгермелi. Себебi ақша сияқты басқа тауарлар – адам еңбегiнiң өнiмi, ол өнiмдердi бiрiне – бiрiн теңестiрудiң бiрыңғай негiзгi – абстрактылы еңбек.

     Тауардың ақша болып көрiнетiн құны – тауар бағасы. Баға деген құнның ақшалай көрiнетiн бейнесi. Ендi өндiрiлген өнiмнiң құнын ақшамен анықтау керек делiк, яғни оны айырбасқа түсiру үшiн бағасын белгiлеу керек. Ол үшiн баға масштабын қолдану қажет. Баға масштабы – ақша өлшемi ретiнде мемлекет белгiлеген белгiлi бiр металдың (алтын, күмiс, мыс) мөлшерiн мен массасын айтады. Алғашқы монета (шақа) соғылған кезде баға масштабы оның салмағына тең келдi. Бұл ресми баға масштабы едi. Ақша түрлерiнiң өзгеруiне байланысты баға масштабы едi. Ақша түрлерiнiң өзгеруiне байланысты баға масштабы ақшаның салмағына сай келмейдi.

     Ақшаның құн өлшемi ретiндегi қызметi мен баға масштабының арасында айтарлықтай өзгешiлiктер бар. Құн өлшемi – ол ақшаның экономикалық қызметi, яғни құн өнiмдi шығаруға жұмсалған еңбек шығынын анықтайды. Ал баға масштабы белгiлеу үшiн мемлекет тауардың құнын анықтау үшiн емес, оның бағасын белгiлеу үшiн мемлекет заңды түрде бекiткен – құқықтық сипаттағы техникалық құрал.

     Құн өлшеу қызметi жалпы эквивалент ретiндегi ақшаның тауарға деген қатынасын көрсетедi. Бiрақ тауардың бағасын анықтау үшiн баға масштабы қажет. Металл ақша айналысында (алтын, күмiс, мыс) мемлекет заңды түрде баға масштабын тұрақты етiп ұстады. Металдың салмақтық санын ақша бiрлiгiне бекiттi. Ақша рет монеталлар соғыла бастағанда баға масштабы олардың салмақтық құрымына сай келдi. Мысала, фунт стерлинг алғашында күмiстiң фунты есебiнде пайда болды. Тарихи даму барысында баға масштабы ақшаның салмақтқ мазмұнынан ерекшелене түстi.

     Құн өлшемi және баға масштабы ретiнде ақша қызметтерiнiң арасында едәуiр айырмашылық бар. Құн өлшемi – мемлекетке тәуелдi емес ақшаның экономикалық қызметi болып табылады. Ол құн заңыменен анықталады. Баға масштабы заңды сипатқа ие бола

 

                                             

отырып, мемлекет билiгiне тәуелдi және құнды  емес тауар бағасын көрсету үшiн  қызмет етедi.

     Алғашында баға масштабы АҚШ қазынашылығымен алтынның тройск унциясына (31,1) 35 доллар есебiнде анықталып бекiтiлдi. Ол 1971 және 1973 жылдардағы доллардың  девальвациялануына дейiн сақталды және 1980 жылдың қаңтарында 850 долларға дейiн жеттi.

     Арнайы баға масштабы алтын құны мен оның мемлекеттiк тұрақты бағасының арасы алшақ болып кетуiне байланысты өзiнiң экономикалық мағынасын жоғалтты.

    Ямайка валюта реформасының (1976–1978жж.) нәтижесiнде арнайы алтын бағасы және алтын паритетi жойылды. Құн өлшеу қызметi нарықтық баға масштабы негiзiнде орындалады.

    Қазiргi уақытта алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар алтынменен көрсетiлмейдi. Алтынды айналыстан қазынаға қарай ығыстырып тастау жағдайында ақшалы тауар (алтын) тiкелей массасына емес, алтын нарығындағы несие ақшалармен операциялар жүргiзуге қарсы тұрады. Осыдан алтын қағаз және несие ақшалардың құнын өлшеу ретiнде көрiнедi. Несие ақшалар тауардың құнын өлшемейдi, өлшенген құнды көрсетедi, өйткенi өзiнiң құны жоқ.

     Сонымен алтын белгiлерiнiң, яғни толық құнды емес және қағаз ақшалардың пайда болуы, ақша формаларының олардың алтындық ажырауына алып келдi.

 

      2.3. Ақшаның айналыс құралы қызметi

 

     Ақша айналыс құралы қызметiнде тауарларды өткiзудегi делдал болып табылады.

    Тауарлар бiр қолдан екiншi қолға ауыса отырып, өзiнiң тұтынушысын тапқанға дейiн ақша үздiксiз қозғалыста болады. Ақша пайда болғаннан кейiн тiкелей тауар айырбастау ( Т – Т ) тауар айналысы ( Т – Т ) формасына айналады. Бұнда екi акт бар:

• Бiрiншiсi Т – А – ол тауарды сату немесе тауарды ақшаға айырбастау;
• Екiншiсi А – Т – ақшаға басқа қажеттi тауарды сатып алу немесе ақшаны тауарға айырбастауды бейнелейдi.

Ақшаның бұл қызметi тауар айналымына сапалық  өзгерiстер енгiздi. Атап айтқанда:

 

 

                                         

Бiрiншiден, Т – А – процесi өнiм өндiрушiнiң өнiм дайындауға жұмсаған еңбегiн қоғам таныды деген мағынаны бiлдiредi.

Екiншiден, бiр нарықта тауарды сатып, басқа бiр нарықта керек тауарды сатып алуға мүмкiндiк туады.

Үшiншiден, тауарды ақшаға айналдырып ( Т – А ), керек тауарды сатып алуды кейiнге қалдыруға болады.

     Тауар айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн атқарады, ал бұл кездегi сатып алу және актiсi ерекшеленедi, уақыты мен кеңiстiгi сай келмейдi. Сатушы, тауарын сатқаннан кейiн, басқа тауарды сатып алуға әр уақытта асықпайды. Ол тауарды бiр нарықта сатуы, ал басқа нарықтан сатып алуы мүмкiн. Делдал ретiндегi ақшаның көмегiмен уақыт пен кеңiстiктегi өзара сай келмеушiлiк жойылды.

    Өзiнiң құнын өткiзгеннен кейiн, айналыстан кететiн тауарларға қарағанда, ақшалар айналыс құралы ретiнде барлық уақытта осында қалып отырады және сату – сатып процесiне қызмет етедi.

    Бiздерге ақша айналыс құралы қызметiн негiзiнен мемлекеттiк, оперативтiк, коммерциялық саудада тұрғындардың тауарларды сатып алуы кезiнде орындайды. Шет елдерде мұндай шектеулер жоқ. Онда фирмалар мен корпорациялардың және т.б. қолма – қол ақшамен есептесуiне тыйым салынбаған.

     Айналыс құралы ретiнде ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:

• Тауар мен ақшаның қарама – қарсы қозғалысы;
• Оны идеалды ақшалар емес, нақты (қолма – қол) ақшалар орындайды;
• Ақшаның бұл қызметiнде тауарларды айырбастау өте тез орындалатын болғандықтан, оны нағыз ақшалар емес  (алтын), оны ауыстырушылар – ақша белгiлерi орындайды.

Бiрақ бұл, несие және қағаз ақшалар ақшалы тауармен (алтын) байланысты емес деген  сөз емес. Бұл байланыс несие ақшалардың алтын нарығында жасырын айналыс  болуыменен түсiндiрiледi.

Ақша айналыс  құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, айналыс қажеттлiгi олардың саны өткiзiлуi тиiс тауарлардың бағасы мен массасы негiзiнде, яғни өткiзiлуi тиiс тауарлар бағасының сомасымен  анықталады. Қанша дегенмен бiр ақша бiрлiгi бiр – несие тауар мәмәлелерiне қызмет ететiн болғандықтан, ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшiн олардың қажеттi саны сонша аз болады.