Асинхронды қозғалтқыштар.

 МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ…………………………………………………………………….3

1.1Асинхронды электрқозғалтқыш..............................................................4

1.2Үшфазалы асинхронды электр қозғалтқыштың құрылысы................5

2.1 Асинхронды қозғалтқыштың  магниттеуші күштері....................... 11

2.2Асинхронды  электр қозғалтқыш статоры орамасында  индукцияланатын электр қозғаушы  күштері.........................................14

3.1Асинхронды қозғалтқыштың электрлік тепе-теңдігінің теңдеулері...............................................................................................16

3.2Асинхронды қозғалтқыштың  энергетикалық  диаграммасы………22

4.1 Бір фазалы электрқозғалтқыштардың жұмыс істеу принципі. Құрылысы..............................................................................................25

4.2Асинхронды қозғалтқыштың айналдыру моменті………………….27ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………………..………….31

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ…………………….…......32

КІРІСПЕ

Асинхронды қозғалтқышта жұмыс процесі тек асинхронды жиілікте, яғни ротордың айналу жиілігі магнит өрісінің айналу жиілігіне  тең  емес  кезде  өтеді.

Ротордың айналу жиілігінің өрістің  айналу жиілігінен аздап болса да айырмашылығы болады, ол қозғалтқыштың жұмыс жасауы кезінде өрістің айналу жиілігінен әрқашан кіші (n2<n1).

Асинхронды қозғалтқыштың жұмысы «Араго-Ленц дөңгелегі» деп аталынған құбылысқа негізделген. Бұл құбылысты  былай түсіндіруге болады, егер тұрақты магнит полюстерінің алдына осьте еркін отыратын мыстан жасалған дөңгелекті (дискіні) 1 орналастырып, магнитті тұтқасы 3 арқылы өз осінің бойымен айналдырсақ, онда мыс дөңгелек сол бағытта айналады, өйткені магнитті айналдырғанда оның магнит өрісі дөңгелектен өтіп онда құйынды токтар туғызады.

Асинхронды қозғалтқыштарда тұрақты магнит өрісі айнымалы магнит өрісімен ауыстырылған. Бұл магнит өрісі қозғалтқышты айнымалы ток желісіне қосқан кезде үш фазалы жүйе арқылы жасалынады. Статордың айналмалы өрісі ротор орамасының өткізгіш сымдарын кесіп өтіп оларда ЭҚК-терін индукциялайды. Егер ротор орамасын кедергіге тұйықтаса немесе қысқа тұйықтаса, онда тізбекте индукцияланатын ЭҚК-тер әсерімен ток жүреді. Ротор орамасындағы ток пен статор орамасының айналмалы магнит өрісінің өзара әрекеттесуі нәтижесінде айналмалы момент пайда болады. Айналмалы момент роторды магнит өрісінің айналу бағытымен айналдыра бастайды.

Ротордың айналу бағытын өзгерту үшін, яғни қозғалтқышты реверстеу үшін, статор орамасы тудырған магнит өрісінің айналу бағытын өзгерту керек. Мұны статор оралма  фазаларын алмастыру арқылы жасайды. Ол үшін статор орамасын желіге қосатын үш сымның кез келген екеуінің орнын ауыстырып желіге қосса болғаны.

1 Асинхронды электрқозғалтқыш

     Асинхронды  қозғалтқыштар айнымалы ток машиналарына жатады және олардың жалпы өндірістік орыңдалуы асинхронды қозғалтқыш түрінде жасалады. Асинхронды машиналар электротехникалық құрылысы бойынша энергияны түрлендіргіш болып табылады, асинхронды генератор ретінде қосымша конструкциялық және сұлбалық өзгеріс кіргізбей жұмыс істей алмайды. Асинхронды қозғалтқышты ойлап тапқан орыс инженері М.О. Доливо-Добровольский болып саналады. (№ 51083 1889 жылы герман потенті).      

Асинхронды  қозғалтқыштардың арналымы. Асинхронды қозғалтқыштар құрлысының қарапайымдылығы мен жұмысының сенімділігі арқасында адамзат тіршілігінде, иінді біліктерді айнал-дыруға механикалық энергияны керекететін қызметтердің бәрінде кеңінен пайдаланылы Ауылшаруашылығында шаңды орта мен химиялық зиянды орталарда жұмыс жасай алатын бірден-бір электр қозғалтқыш осы асинхронды машина ғана. Асинхронды қозғалтқыштарды, үшфазалы және бір фазалы электр желілеріне қосу үшін үшфазалы немесе бір фазалы етіп жасайды. Үшфазалы асинхронды қозғалтқыштар роторларының орамаларының түрлеріне қарай, фазалық немесе қысқа тұйыкталған роторлары асинхронды қозғалтқыштар деп бөледі. Ауылшаруашылығында, негізінде механикалық энергияның ең арзан әрі сенімді көзі ретінде қысқа тұйықталған роторлы асинхронды электроқозғалтқыштар қолданылады.      

2 Үшфазалы асинхронды электр қозғалтқыштың құрылысы.

Үшфазалы  асинхронды электрқозғалтқыштың негізгі құрылыс бөлшектеріне статор, ойықтарға орналасқан үшфазалы екі орама басқа да қосалқы элементтер. Жақсы суыну үшін оның (кіндігіне) білігіне желдеткіш орнатылып, қаңқасы көп қырлы етіп құйылған. Құрастыру, орнату, ажырату кездерінде алып-салуға қолайлы болу үшін қорабының жоғарғы жағынан ілгекті болт болады.  

Асинхронды  қозғалтқыштың статоры. Асинхронды қозғалтқыштың статоры арнайы электротехникалық болаттан қалыпқа құйып жасалған тісті қаңылтырлардан жасалған ішкі қуыс цилиндр, оның магнит өткізгіштігі ( ), кәдімгі қонструкциялық болаттан жоғары. Бұл айнымалы магнит өрісті статор темірінде артық магниттелу-ден (гистерезис) болатын шығындарды айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді. Статорды құйып жасамайды, қалындығы 0,35 мм тісті қаңыл-тырдан жинайды, мақсаты ол арқылы Фуко құйынды тоғының өтуі-не кедергіні көбейту. Қаңылтырдың арасында электрлік түйіспе болдырмау үшін қаңылтырларды электр оқшауландырғыш лак-пен бояйды. Осының барлығын бірге алғанда, статор болатында құйынды тоқтармен гистерезистен болатын электрлік және магнит-тік шығындарды азайтуға әкеледі,қортындысында оның қызуын азайтады. Құйынды тоқтармен гистерезистен болагын электірлік және магниттік шығындар, ақыр соңында, ПӘК-нің мөлшеріне әсер етеді. Болаттың магнит өткізгіштігі неғұрлым жоғары және қаңылтыр неғұрлым жұқа механикалық бекемдігі жеткілікті бол-са, соғұрлым асинхронды қозғалтқыштың шығыны аз және ПӘК жоғары болады. 98%ке дейін және одан жоғары болады. Іштен жана-тын қозғалтқыштардың бірде-бірінде мұндай көрсеткіш жоқ. Статор асинхронды қозғалтқышты қаңқасына мықтап тығызда-лады. Қаңқа шойыннан немесе салмағы жеңіл арнайы қортпалардан құйылады және жұмыс жағдайына арналған ірге тасқа немесе арнайы тірекке бекітіледі. Статордың тісті қаңылтырлардан құрастырған кезде оның ішкі бетінде белгілі пішінді ойық пайда болады. Үшфазалы қозғалтқыштар статорының ойықтарьшың саны жұп және алтыға еселенетін болуы тиіс, оны 2. 1 .анық  көруге  болады:          

                                       Z=q.ml2p=6lk                    (2.1)    

          Мұндағы    к=q ћ р=1,2,3 және т.б. Асинхронды қозғалтқыштардың роторлары қалыпталып жасалған тісті дөңгелек қаңылтырдан құрастырылады. Қаңылтырлар гистерезис құбылысынан болатын магниттік және электрлік шығындарды азайту үшін арнайы электрлітехникалық бо-латтардан жасалып, құйынды тоқтың өтуіне кедергіні арттыру үшін лакпен оқшауландырылады, ол ротордың қаңылтырлары цилиңцр түрінде престеледі, оның қажет пішінде ұзына бойында ойығы болады. Роторды білікке мықтап отыргызып шпонкамен бекітіледі, ол жүктеме кезінде айналып кетпеу үшін сақтандырады. Айналған кездегі ортадан тепкіш күштердің әсерінен, ротордың ойықтары статордың ойығынан қарағанда жабықтығы жоғары болғандыктан, оның орамаларына әсер етеді. Қысқа тұйықталған роторлар үшін ойықтың жабық түрлерінде қолдануға болады. Қозғалтқыштың жұмыс кезіндегі шуын азайту және оның іске қосу сипаттамасын жақсарту мақсатында ойықты тайқылыгын да (қиғаштығын) пайдаланады. Үшфазалы асинхронды электрқозғалтқыштар. Үшфазалы асинхронда электрқозғалтқыштарда статор мен ротор ора-маларыньң бірнеше түрі, олардың ішінде тұзақты, толқынды және қысқа тұйықгалған (тек қысқа тұйық-талған роторлар үшін) орамалар қолданылады. Қуаттылығы кіші машиналар үшін тұзақты орамаларының бір түрі ретінде, тіркеспелі орамаларда қолданылады. Асинхронды машинаның қуаттылығына кернеуінің мөлшері мен ойықтарының пішініне қарай орамаларының түрін таңдап алады. Бір қабатты тізбекті орамалар қуаттылығы 7кВтқа дейінгі асинхронды қозғалтқыштарда қолданылады. Қуаттылығы жоғары болса, екі қабатты тұзақты ора-малар қолданылады. Толқынды орамалар негізінде, фазалық ротор-лы асинхронды қозғалтқыштардың роторларында қолданылады. Орамалардың сипатталуы:     

- ойықтарының санымен (m);     

- жұп полюстарының санымен (р);     

-. параллель жұп тармақтар саны  мен (у);     

- фазаның қатарлас тармақтарындағы біріне бірі тізбектей жалғанған орамдарының санымен (w); ораманың еселеушімен К0;             

К0=КуКрКс                                                              (2.2)     

мұндағы Ку-орамды қысқарту коэффициенті; Кр-статордың бойы-мен фаза орамасының орамдары қалай бөлініп орналасуын ескереті-неселеуіш; Кс-ротордың немесе статордың ойықтарының орналасу қиғаштығы коэффициенті. Ораманың негізгі элементгері: орам, секция және шарғы. Орам - ойықтарда полюстік бөлінуіне бірдей немесе одан кем қашықтықта (r) біріне-бірі жалғастырылған, орналасқан екі өткізгіштің жиынтығы.                             

мұндағы D -жонылған статордың ішкі диаметрі; 2р-орама полюстарының саны.  Орамасының орамы құрастырылуы жағынан «ажыратылмайтын» бір өткізгіштен арнайы тұрақты пішіндегі қалыпқа оралған немесе «ажыратылатын» екі өткізгіштен  жасалып ойыққа салғаннан кейін біріне-бірін тізбектей қосқан (ораманы өзек арқылы даярлау тәсілі) болады..Орамдарды шарғы әдісімен даярлау тек қана қимасы жіңішке сымдарды пайдаланып және қуаты кіші электрқозғалтқыштардың орамалары ретінде қолданылады. Ажыратылмайтын орамалардың орамаларын орауға арнайы орауыш машиналарды пайдаланады. Секциялық әдісімен даярланған орамалардың қуаттылығы шектелмейді.  Шарғы ортақ оқшаулағышпен біріктірілген бір немесе бірнеше секциялау. Мұның бәлендей айырмашылығы жоқ. Ораманың бөлімдері өзінің қадамымен сипатталады (у) деп белгіленеді.Ораманың шарғының қадамы жақтарының арасыдағы қашықтық. Ол толық, егер у=r немесе қысқарған, егер у<r болса Ораманың орамдары статордың ойықтарының барлық бетіне бірдей тегіс төселеді мұндайда өткізгіштер бір ойықта бір немесе бірнеше қабат болып түсуі мүмкін, осы белгілері бойын-ша орамалар бір қабатты және көп қабатты болып бөлінеді (әдетте екі қабатты) олар бір немесе бірнеше қатар орналасуы мүмкін.

Орналасу  сұлбасының нұсқаларын таңдағанда маңдайшасын  қасбетін және шарғы аралық жалғастыруда өткізгіш аз кететін шарғыны машинемен  оралған ораманы ойықтарға орналастыру  ыңғайлы және зақымданғанның шарғыны ауыстыру жеңіл бола-тындай етіп, орналастырғанда оның бір жағы ойықтың шарғы қабатына, ал екіншісі басқа ойықтың төменгі қабатында орналастырылады. Екі қабатты ораманың артықшылығы оның шарғысын электр машинасынан тыс жерде даярлау, олар-ды жақсылап оқшаулау және ойыққа даяр күйінде орналастыру мүмкіндігінің болуы. Бірақта мұндай орналастыру тек қана ойықтар ашық түрінде болғанда болады. Жартылай жабық және жартылай ашық ойықтарға бөлімнің өткізгіштерін саңлау арқылы бір-бірлеп жатқызады. Екі қабатты орамадан тағы бір артықшылығы қадамын қысқарту арқылы мыстың шығынын қысқарту мүмкіндігі. Кернеуі 500 Вольтқа дейінгі қуаттылығы 60 кВттан аспайды асинхронды қозғалтқыштарды жартылай жабық ойықтар және сек-циялары жұмсақ ойыққа жататын бөлімдері оқшауланған орама қолданылады. Мұндай орамалар тығындау тәсілімен төселеді. 250 кВтқа дейінгі қозғалтқыштарға екі қабатты қатқыл катушкалы ора-малар қолданылады, оларда жартылай жабық ойықтарға салады. Қуаттьлығы жоғары кернеуді 500 ден 6000 Вольтқа дейінгілерде екі қабатты тұзақты орама қолданылады, олар қысқа қадамды және қатқыл шарғылы болып келеді, ашық ойықтарға орналасады                         

Роторлардың қысқа тұйыкталған орамаларда ротор ойықтарына балқыған алюминий құйып бекітіледі. Сонымен қатар түп жағында қысқа тұйықталған сақина мен желдеткіш қалақтар пайда болады, олар қосымша суытуды қамтамасыз етеді. Фазалық роторлардың орамалары, статордың орамаларымен бір-дей. Фазалық роторлы асинхронды қозғалтқыштың роторлық орама-сы фазасының басжақ ұшы біліктің қуыс ұшы арқылы шығарылады және электроқшауландырылған төлкеге мықтап отырғызылған үш түйіспе сақинасына жалғанады. Щетка ұстағыштар мен серіппелер реттегіш резисторларды жалғап тығыздауға арналған графит щеткаларды сақиналарға қысып тұрады. Ротор орамалары оларды Ү сұлбасы бойынша қосқанда бейтараппен бірігеді де ұштары шығарылмайды. Орамаларды А сұлбасы бойынша қосқанда фазаның басқы ұшы да түйісу сақинасымен жалғасады. Сондықтан мұндай қозғалтқышты фазалы роторлы асинхронды қозғалтқыш деп атайды.       

Асинхронды  козғалтқыштардың электр энергиясын механикалық энергияға түрлендірудің электрофизикалық про-цессі. Асинхронды қозғалтқыш электр энергиясын механикалық энергияға айналдыру үшін статор орамасында білікті айналдыратын айнымалы магнит өрісі пайда болуы керек. Сонымен айнымалы магнит өрісін туғызуы үшін статордың орамалары аумақтық (геометриялық) ығыса орналасуы, ал ондағы тоқтар уақыт жағынан бір-бірінен ығысуы болуы тиіс. Үш фазалы асинхронды электр қозғалтқыш статорының орамасы үшфазалы электр желісіне қосылғанда айнымалы электр өрісін туғызудың үш шартын орындайды және ротор орамасымен бірігіп электр энергиясын білік-ті айналдыратын механикалық энергияға айналдырады. Мұндай өзгертудің электрфизикалық процессі мына ретпен іске асырылады. Статор фазаларының Ү немесе А сұлбалары бойынша жалғанып үш фазалы электр желісіне қосылады. Олардың әрқайсында уақыт жағынан бір-бірінен ығысқан сину сойдалы айнымалы тоқ пайда бола-дыэ ол айнымалы үш магнит ағынын туғызады. Тоқтар сияқты уақыт жағына бір-бірінен ауытқулы айнымалы үш магнит ағынының өзара әрекеттесуінен 50Гц жиілікте өзгермейтін қорытындылаушы толықсушысы магнит өрісін туғызады, ал асинхроңды қозғалтқыштың бір фазасының орамында толықсушы магнит ағынының біржарым еселік амплитудалық мәніне тең    Статордың үшфазалы орамасы жасаған магнит өрісінің ерекшелік сипаты, ол ал уақыттың өзгеруіне қарамастан мөлшері жағынан тұрақтылығын сақтайды, статордың ішкі ойығының бетінің ұзын бойымен бір қалыпты айналады. Бұл магнит өрісі тұрақты магнит өрісі сияқты жылжымайтын статордың маңында бір қалыпты,  жылдамдық пен айналады. Статор орамасының айналмалы магнит өрісі, өзінің айналу процессіне асинхронды қозғалтқыш роторының орамасын қиып өтіп, электрмагниттік индукция заңы бойынша онда ЭҚК индукциялайды.Сөйтіп асинхронды электрқозғалтқыштың роторы барлық уақытта статор орамасының магнит өрісінің синхрорнды емес,үнемі асинхронды айналады.осыдан,асинхронды қозғалтқыш деп атаған.Ротор статор орамасының магнит өрісіне қарама-қарсы  бағытта сырғитын сияқты көрінеді. Ротор мен статор орамасы өрістерінің салыстырмалы айырмасы сырғанау шамасымен сипаталады.                  

Мұндағы  статор орамасы магнит өрісінің айналу жылдамдығы  - ротор орамасындағы магнит өрісінің айналу жылдамдығы;  -сырғанау жылдамдығы.     

Әдетте  жылдамдық ді, ал  синхронды айналу жылдамдығы делінеді. Қалыпты жұмыс жағдайында асинхронды қозғалтқыштың сырғанауы аса жоғары емес, синхронды жылдамдықтың (2... 6)% дай: 0,002... 0,06. Куаттылығы жоғары қозғалтқыштарда сырғанау аз. Арнайы мақсатқа арналған қозғалтқыштардың сырғанауы синхронды жылдамдықтың (10... 15) % на дейін жетіуі мүмкін. Статордың магнит өрісінің синхронды айналу жылдамдығы тоқтың жиілігі  мен статор орамасының жұп полюсының санына , байланысты:      

3 Асинхронды қозғалтқыштың  магниттеуші күштері 

Асинхронды  қозғалтқыштағы электрлік процесстерді талдауға магнит ағындарының орнына оған пропорциянал болатын орама орамдары санының тоққа көбейтіндісін  пайдалану қолайлырақ. Мұнда ауа саңылауы шеңберінің бойын қуалай қозғалатын маг-ниттеуші күш қисығының шарықтау шегі сол ораманың фаза сим-метриясының сұлбалары әрқашанда дәл келеді, бұл кезде тоқ ам-плитудалық мәніне жетеді. Асинхронды қозғалтқыштың магниттеу-ші күші статоры және ротор орамаларының магниттеуші күштерінен мен құрылады.  Статор орамасы магнит өрісінің магниттендіргіш күші ілгегінде көрсетілгендей, синхронды жылдамдықпен айналады (2.10):                

Асинхронды  қозғалтқыш роторы орамасының магниттендіргіш күші.Орама роторын ойығында орналасқандықтан және жылдамдығымен айналатындықтан, ротор орамасының магниттендіргіш күшінің абсалют жылдамдығына қосылып, статор орамасының магнитгендіргіш күшінің синхронды жылдамдығының мәніне дейін, демек, статор орамасының магниттендіргіш күшінің жылдамдығына дейін ұлғайады. Сонымен ротордың және статор орамасы магнит өрісінің айналу жылдамдықтырының асинхронды болуына қарамастан статор мен ротор орамаларының магнит ағындарының айналу жылдамдықтары синхронды, демек, статор мен ротордың магнит ағындары (магниттендіргіш күштері) синхронды айналады (бірдей жылдамдықпен) және қозғалтқыш жұмысының тәртібіне қарамастан біріне қарағанда екіншісі жылжымайды.   Ротор мен статор орамасының магниттендіргіш күші біріне қарағанда екіншісі жылжымаған қалпында өзара байланысып біріккен магнит ағынын және біріккен магниттендіргіш күшінің түзеді. Статор және ротор орамасының магниттелуші күшінің векторлық қосындысына тең болады:             

Ротор мен статор орамаларының фаза саны бірдей болған                          

Асинхронды  қозғалтқыштың орамаларында индукцияла-натын электрқозғаушы күштері. Асинхронды қозгалтқыштың магнит өрісі статор мен ротор орамаларының магнит өрістерінің бірігіп өзара қарым қатынасынан жасалады. Жоғарыда көрсетілгендей олар бірдей жылдамдықпен айналады және бір-біріне салыстырғанда өзара қозғалмайды. Асинхронды қозғалтқыштың магнит өрісі трансформатордағы сияқты, негізгі және шашырау өрісінен құрылады, жасалған кейбір кемшіліктерді есепке алмасақ бұлар өзара ажыратылған және бір біріне тәуелсіз деп саналады.      

Жиілігі (/} _ 50Гц) өндірістік тоқтың сатор орамасы магнит өрісінің синхронды   айналу  жылдамдығының  мүмкін  болатын  жоғарғы шамасы: =3000 айн/мин. Асинхронды қозғалтқыштың статоры орамасының жұп полюстер саны артқан сайын кәдімгі жағдайда бестен көп болмайды оның синхронды жылдамдығы еселі қатынаста төмендейді, 3000, 1500, 1000, 750, 600 және т.б. айн/мин. Шындығында, магнит өрісінің бір полюстен екіншісіне ауысу уақыты тұрақты болып қалуы тиіс болғандықтан, полюс санының өсуімен олардың арасы жақындайды, демек екі жағдайда да магнит өрісінің бірінен екіншісіне ауысу уақыты бірдей болу үшін жылдамдық та азаюы тиіс. Асинхронды қозғалтқыштар роторының айналу жылдамдығы әдетте синхронды жылдамдық пен сырғанау арқылы (2.9) бойынша өрнектеледі:               

Көпжағдайда айналу жылдамдығы айн/мин емес, рад/с  пен жа-зылады және айналудың бұрыштық жиілігі делінеді. Олар өзара мына теңдік арқылы беріледі:                              

Онда  сызуды, статор мен ротор орамалы  магнит өрісінің бұрыштық айналуы жиіліктері , жэне , арқылы көрсетуге болады:      

Асинхронды  қозалтқыштардың техникалық төлқұжаты болады, онда қызу температурасын қалыпты шамадан асырмай, керегін-ше ұзақ жұмыс істеуге болатын қалыпты өлшемдері келтіріледі. Қозғалтқышта жапсырылған қаңылтырда көрсетілген номиналь параметрге: біліктегі механикалық қуат ротор мен статорды жалғаудың мүмкін болған сұлбалары, сызықтық және фазалық кер-неулер мен тоқтар, біліктің айналымы , ПӘК,                және кейбір басқа да қосалқы мэні бар мағлұматтар болады.

4 Асинхронды электр қозғалтқыш статоры орамасында индукцияланатын электр қозғаушы күштері

     Бізге Э.Т.Н курсынан белгілі, үш фазалы симметриялы электр желісіне қосылған үшфазалы орама магнит өрісі амплитудасының біржарым еселік мәніне тең шамасы өзгермей бірқалыпты айналатын бір фазалы маг-нит ағынын жасайды (2.7). Магнит ағыны  өз айналасында ста-тор орамасы фазасының катушкасына мөлшерінің өзгеруіне косинусойдалы тәуелділікпен енеді және онда синусойдалы түрдегі ЭҚК индукцияланады. Индукцияның шамасы стандартталғандықтан, ал магнит ағынын анықтау үшін магнит кедергісінің мөлшерін есептеп шығару керектігінен сонда ЭҚК  теңдеуін индукция арқылы көрсету тиімді:           

мұндағы Q-статор темірінің ұзындығы мен  ені   шектелген ауа саңылауының қимасы. Статор орамасында трансформатордағы сияқты негізгі магнит ағынымен қоса шашыраңқылық магнит ағыны бар  электр тізбектері теориясына сәйкес кешенді түрде мына түрде көрінеді:                    

мұндағы  статор орамасындағы шашырату индукциялығы, сан мәні темір өзекшесіз, ораманың индуктивтігіне тең; статор орамасы фазасының индуктивті шашырау кедергісі оны ЭТН курсынан белгілі өрнекпен есептеп шығарады:                       

Шашыраудың  индуктивті кедіргісі   асинхронды қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне тәуелсіз, тұрақты шама деп саналады.      

 Асинхронды қозғалтқышы роторының орамасында индукцияланатын электр қозғаушы күші. Асинхронды қозғалтқыш роторының орамасында статор орамасындағы сияқты негізгі  мағнит ағылнынан және ротор тоғы мен түзетін шашыраңқы ағыннан индукцияланатын ЭҚК болады. Негізгі магнит ағыны -ке қарағанда ротор орамы кейбір сырғанаумен айналатындықтан, онда негізгі магнит ағынынан индукцияланған ЭҚК тың жиілігі 2 желінің жиілігінен ерекшеленіп қана қоймай сырғанаудың (жүктеменің) өзгеруіне қарай өзгеріп те отырады. Негізгі магнит ағынынан ЭҚКтің әрекеттегі мәнін мына теңдеумен көрсетуге болады:       

мұндағы w-мен k02 орама саны мен ротор орамасының орамалық коэффициенті f2  ротор орамасындағы статор орамасының жиілігіне байланысты ЭКК-тің жиілігі, мына өрнекпен өрнектеледі:       

негізгі магнит ағынының сырғанау функциясына  тәуелділігі былай жазылады:       

ЭҚК, бұл кезде асинхронды қозгалтқыш кернеу трансформаторына ұқсайды.  өрнекте магнит ағыны Ф-ны индукциямен ауыстыру тиімді, себебі оның шамасы стандартгталады, сондықтан ЭҚКтің Е2 сандық мәнін анықтау айтарлықтай жеңілдейді:         

мұндағы Q -ротор темірінің ұзындығымен және енімен  шектел-ген ауа саңылауының қимасы, ротор орамасында шашырау магнит ағынымен индукцияланатын өзіндік ЭҚК статор орамасындағы өзіңдік ЭҚК теңдеуі мен бірдей болады:                                            

мұнда  ротор орамасындағы сырғу шамасына тәуелді шашырау кедергісі; — ротор орамасының шашыранды индукциялануы.

5 Асинхронды қозғалтқыштың электрлік тепе-теңдігінің теңдеулері

     Трансформатор мен асинхронды қозғалтқышта болатын электрмагниттік процесстер бірдей, айырмашылығы тек, қозгалтқыштың «екінші орамасы» (ротордың орамасы) айнала-тындығы. Сондықтан статор орамасы мен асинхронды қозғалтқыш роторының электрлік тепе-теңдігі кернеу трансформаторының бірін-ші және екінші орамаларының теңдеуін құрудағы сияқты жазылады.  Асинхронды қозғалтқыш статоры орамасының электр тепе-теңдігінің теңдеуі. Асинхронды қозғалтқыш статорының ора-масына берілген желі кернеуі , шашыранды индуктивтік I, j және ораманың активті кедергісі і,r кернеулерден пайда болған негізгі маг-нит ағыны  мен шашыранды ағын Е1  ЭҚК арқылы тепе-теңдікке келеді, демек:     

Асинхронды  қозғалтқыш ротор орамасының электрлік тепе-теңдік теңдеуі. Асинхронды қозғалтқышиың роторы орамасының электрлік тепе-теңдігі жұмыс жасаған кезде трансформатордың екінші орамасы, егер ол қысқартылған және ай-налатын болса (U=0) теңдеуімен бірдей:      

(2.2) теңдеуінде  =0, себебі ротор орамасы ажыраулы кезінде асинхронды қозғалтқыш айнала алмайды,теңдеуі тәжірибеде қолдануға ыңғайсыз,себебі ондағы ЭҚК пен шашыранды индукгивті кедергі асинхронды қозғалтқыштың  білігіне түсетін жүктеменің өзгертуімен бірге өзгеріп отырады.     

Ротордың  тоғы s байланысы ғана өзгеретін болады:                         

Асинхронды  қозғалтқыштың орынын басаты эквивалентті электр сұлбалары. Асинхронды қозғалтқыштың орнын басатын электрлік тепе-теңдік теңдеуінің теориялық сипаты ғана бар және оның тікелей жұмыс тәртібіне талдау жасауға және жұмыс си-паттамаларын есептеуге пайдалануға қолданыла алмайды:      

Бұл мәселе нақnы асинхронды электроқозғалтқыштың магнит өткізгіші бар және статор мен ротор орамаларының өзара индуктивтігі мен болат магнит өткізгіші бар өзара индукцияланбайтын сызықтық эквивалентті электр тізбегі бар құрылғы электротехникалық тізбек-пен алмастыру арқылы шешіледі. Ол үшін айналатын асинхронды қозғалтқыш әуелі қозғалмайтын (тежелген) трансформаторша іс-тейтін активті — тең кедергісі бар екінші (ротордың) орамалы және шашыраңқы индуктивті кедергімен х2 алмастырылады. Ал одан соң, 1 — "Трансформатор" бөлімінде, трансформаторларға қолданылған әдістеме бойынша, екінші ораманың (ротор орамасы) өлшемдері бірінші орамаға (статор орамасына) келтіріледі.      

Асинхронды  қозғалтқыштардың электрлік тепе-теңцік теңдеулері жүйесін құрады.теңдеулер жүйесіне сүйене отырып, магнит байланысы бар нақты асинхронды қозғалтқыш магнит байланысы жоқ сызықтық алмастырма эквивалентті электр сұлбасымен ауыстырылады. Мұнда ротор орамасында индукцияланатын ЭҚК  және индуктивті шашырандылық кедергісі  сияқты сырғанауға тәуелді өлшемдер, олардың қозғалмайтындай тұрақты мәндерімен R  сыранауға тәуелді  саналатын, ауыстырылады. Мұндайда тұтынылған қуат электр шығыңдары және электрлік процесстерді нақгы қозғалтқышпен орнын басатын эквивалентті электр сұлбасында жағдайлар жағынан бірдей болады, бұл айналып тұрған қозғалтқыштың жұмыс тәртібін қозғалмай тұрған қозғалтқыш арқылы талдауға мүмкіндік береді. Асинхронды қозғалтқыштың алмастырма эквивалентті электр сұлбасы электрлік тепе-теңдіктің толық теңдеулері жүйесі негізінде құрылады  ондағы электрлік кедергілері мен оларды жалғау сұлбалары, ол үшін Кирхгофтың бірінші және екінші заңдары бойынша құрылған теңдеулер, электрлік тепе-теңцік теңдеуімен  дәл келуі тиіс.      

Ол  келтірілген трансформатордың келтірілген  сұлбасымен бір-дей. 2.15-суретте көрсетілген асинхроңды қозғалтқышты ауыстыра-тын Т-тәрізді сұлба делінеді, онда:     

-статор  орамасының омдық   және шашыранды индуктивті кедергісінен х тұратын толық электр кедергісі;

ротор орамасының омдық кедергінің келтірілген мәні мен тежелген ротордың шашыранды индукциялық кедергісі:  келтірілген асихронды қозғалтқыштың болат ке-дергісі Rcт мен өзара индукцияланудың индуктивті кедергісінен хм тұратын магниттену тізбегінің толық электр кедергісі.     

Асинхронды  қозғалтқыштың жұмысын зерттеу  үшін Т тәрізді орынбасар сұлбасы ыңғайсыз, себебі сырғанаудың өзгеруінен барлық үш тармағындағы тоқ, тіпті U=Cons болғанның өзінде, өзгереді. Аса күрделі емес бірнеше түрлендірулер жасау арқылы асинхронды қозғалтқыштың орынабасу Т-тәрізді сұлбасынан Г-тәрізді эквивалентті сұлбасына өтуге болады. Оның сандық мәні С~1,05 . . . 1 ,02 аралығында алынады. Есептегенде, инженерлік тәжірибеге қолайлы болу үшін С-тың мәнін 1,0 деп алады, бұл Т және Г тәрізді сұлбалардың екінші тармағындағы токтар кешендерінің теңесуіне әкеледіОрынының басудың Г тәрізді сұлбасында Т тәрізді сұлбада байқалған кемшіліктер жоқ. Соның көмегімен сызықтық электр тізбегінің теориясының белгілі өрнекті пайдаланып, асинхронды қозғалтқыштың әртүрлі жұмыс тәртібіндегі жұмыс сипттамаларын есептеу жеңіл. І0 синхрондылық тоғы болып табылады, оның сандық мәні асинхронды қозғалтқыш роторының синхронды айналу жылдамдық (п2=п{) кезінде тұтынылған тоғына тең, мұнда статор ора-масы мен оның болаттарындағы тоқ шығындары ескеріледі. Мұндай режимді орнату, асинхронды қозғалтқыш білігін механикалық энергияның басқа көзіне, мысалы онымен полюстері тең синхронды қозғалтқышқа қосу арқылы айналдырғанда ғана мүмкін.      

Асинхронды  қозғалтқыштың эквиваленті алмастыру электр сұлбаларының параметрлері және оларды анықтау әдістері. Нақты асинхронды қозғалтқыштарда оның эквивалент-ті электр сұлбасымен орын ауыстыру нақгы асинхронды қозғалт-қыштың  және эквивалентті алмастыру сұлбасының  электрлік тепе-теңдік теңдеуіне кіретін электр кедергісі мен электр қозғаушы күштерді анықтауға әкелді. Нақты асинхронды қозғалтқыштардың электрлі тепе-теңдік теңдеулерінде  және  статордың (r{) және ротордың (r2) орамаларының активті кедергілері деп аталатын, олардың орамаларына қолданылған өткізгіштердің омдық кедергілері  мен R ден және ротор мен статордың болаттарының кедергілерінен   құйынды тоқтар мен гистерезис тағы басқалардан болатьн тоқ шығындарына пропорционалды шығындар жиынтығы қолданылады, демек:       

Асинхронды  қозғалтқыш алмастыру электр сұлбасында болаттардың кедергілері R1ст мен R2ст ротор мен статор орамаларының активті кедергілері қатарынан шығарылып магнит-тену тізбегіне оның толық кедергілерінің құраушысы ретінде енгізген:     

ал  хм-ротор мен статор орамалары арасындағы индукцияланудың индукциялық кедергісі.     

Шынайы асинхронды қозғалтқыштың электрқозғаушы күштері Ё1 мен Ё2  мен  теңдеулермен анықталады. Асинхронды қозғалтқыштың эквивалентті электр сұлбасын құру негізіне салынған электрлрік тепе- теңдік теңдеулер жүйелеріндегі  электр қозғаушы күштер, өзінің мөлшері жағынан да, фнзикалық мағынасы жағынан да ерекше (өзгеше);                              

Мұндагы, Е  асинхронды қозғалтқыш статоры орамасында индук-цияланған нақтылы ЭҚК (2.31); Е11-асинхронды қозғалтқыштың сұлбасындагы эквивалентті магниттеу тізбегіндегі түскен кернеудің  І0zұ  кұрамдас бөлігі сияқты жасалған ЭҚК. Асинхронды қозғалтқыштардың эквивалентті алмастыру электр сұлбасында жасалған кейбір елемеушіліктерді ескерсек онда статор орамалары электр кедергілері мынадай математикалық өрнектер мен физикалық мағынаға ие болады:                               

мұндағы z статор орамасының толық электр кедергісі; R-статор орамасы өткізгішінің омдық кедергісі; х-статор орамасының индук-тивті шашырау кедергісі;Бір мезгілде нақты асинхронды қозғалтқыштың да өлшемдері болып табылатын эквивалентті электр сұлбасының кедергісін анықтау аналитикалық немесе тәжірибелік жолмен, эмприкалық өрнектерді немесе катологтағы мағлұматтарға пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Асинхронды қозғалтқыштардың эквивалентті алмастыру электр сұлбасының аналитикалық есептеу жағынан аныктау, қозғалтқыш-тың геометрикалық өлшемдерін, ойықтар санын, статор мен ротор тістерінің санын, статор мен ротор орамаларының өлшемдерін білудің керектігінен қиындық туғызады. Асинхронды қозғалтқыш пен экви-валентті алмастыру электр сұлбасымен элементтерінің өлшемдерін анықтаудың есептеп шығару тәсілінің күрделілігі, оны «Электр машиналары» пәнінің арнайы бөлімдеріне жатқызады. Асинхрон-ды  қозғалтқыштардың эквивалентті орнын басу электр сұлбасын анықтаудың ғылыми тәжірибелік жолы асинхронды бос жүріс пен қысқа тұйықталудың тәжірибеден алынған мәліметтері болуын та-лап етеді. Синхронды бос жүріс мен қысқа тұйықталу тәжірибесінде асинхронды қозғалтқыш қалыпты кернеулі  үшфазалы желіге қосылады, ал оның айналу жылдамдығы механикалық басқа энергия көзінің көмегі арқылы синхрондылыққа келтіреді (n n ).