Атмосфералық ауаны қорғау туралы Қазақстан Республикасының заңдары және Батыс Қазақстан облысының з

                    Мазмұны

 

Кіріспе...................................................... .............................2

 

I.Бөлім

        Атмосфера –биосфераның негізгі құрам бөлігі

 

1.    Атмосфера туралы түсінік, оның  құрамы және    биосфераның адам өміріндегі маңызы....................................................4

                       1.2  Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер........8

3.    Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары...13
4.   Атмосфералық ауаны ластануымен сақтау және қорғау                     

       жолдары..........................................................................15

                 

                       II.Бөлім

     Қазақстандағы ауа алабының экологиялық жағдайы

 

                       2.1 Атмосфера тіршілік тынысы......................................16

                     2.2 Қала тазалығы денсаулық кепілі..................................20

 

                        III.Бөлім

                        Батыс Қазақстан облысының географиялық орны     

                            және онда қалыптасқан экологиялық    проблемалар

 

                      3.1  Облыстың географиялық орналасу жағдайы.......... 21

                     3.2  Облыстың ауа алабының күйі................................... .25

                      3.3 Облыстағы ауа алабының ластаушы көздері.......... 28

 

  IV.Бөлім

                          Атмосфералық ауаны қорғау туралы Қазақстан   

                           Республикасының заңдары және Батыс Қазақстан        

                            облысының заңнамалары.

 

                       4.1 Атмосфералық ауаны қорғау саласындағы

                              мемлекеттік заңдар.....................................................30

  4.2  Батыс Қазақстан облысында атмосфералық ауаны

                             қорғау туралы заңнамалардың орындалуы...............32

 

                             Қорытынды...................................................................34

 

     Қолданылған әдебиеттер.............................................35

                   

                              Кіріспе 

  

    Соңғы жылдары   дүние   жүзінде экологиялық жағдайлар шиелінісе түсуде.Оның көптеген себептері бар. Негізгі факторлар, көбінесе адам іс-әрекетінен туындап отыр. Ең басты проблемалардың бірі- Жер шарындағы халық саннын артуы. Нәтижесінде, Жер шарының тұрғындарын азық-түлік, шикізат, жылу энергиясы, киім-кешек және тағы басқа материалдық игіліктермен қамтамасыз ету үшін қаншама қыруар табиғат ресурстары қажет болып отыр.Оның үстіне соңғы ғасырда адам баласы ғылым мен техниканы игеру жағынан да бұрын-соңды болмаған жетістіктерге жетті. Әсіресе ғылыми-техникалық прогрестің дамуы, табиғи қорларды барынша пайдалану қоршаған орта жағдайын нашарлатып, адам денсаулығын орасан зор зиян келтіруде. Қазірдің өзінде Жер шарының көптеген елдерінде азық-түлік, шикізат, су және энергия тапшылығы сезілуде. Бұл жағдай Жер шарының ауа райы қолайсыз, құрғақшылық аймақтарында жиі байқалып отыр. Аталған проблемалар Африка, Оңтүстік Америка, Кіші Азия, Орталық Азия, тағы басқа елдерді қамтып отырғаны белгілі.

   Әлемдік экологиялық проблемалардың қауіптілерінің бірі биосфераның ластануы болып отыр.Олар- Жер шарының физикалық, химиялық, биологиялық сапасының төмендеуімен  және экожүйелердегі күрделі өзгерістер арқылы көрініс беруде. Жер бетіндегі мұндай өзгерістерге ірі дауылдар, су тасқындары,жанартаулар атқылауы, жер сілкінуі, теңіздер мен мұхиттар деңгейінің көтерілуі немесе тартылуы, қуаңшылық,  өрттер және  тағы басқа жатады. Адамның табиғатты  өзгертудегі байланысты іс-әрекеттері Жер шарындағы тіршілік үшін қауіп тудыратын тоқтаусыз өзгерістерді  өмірге алып келетін деңгейге жақындады.

    Табиғат адам баласының шектен тыс еркіндігі мен ағаттықтарын көтермейді. Өз кезегінде табиғат адам жіберген  қателіктерге жауап ретінде экологиялық апаттарды «сыйға» тартады. Мысалы, қоршаған ортаның химиялық ластануы Жер шарында жиі-жиі байқалып отырған «жылыжайэфектісі», «озон қабатының тесілуі», «қышқыл жауындар», «фотохимиялық улы тұмшалар» сияқты әлемдік экологиялық проблемаларлды туғызу үстінде. Аталған апатты құбылыстар бүкіл Жер шарының ырғақты тіршілік тепе-теңдігін бұзып, әлемдік климаттың өзгеру қаупін туғызып отыр. Оны біз соңғы жылдары жиі байқалатын қуаңшылық, шөлейттену, су экожүйелерінің тартылуынан көреміз. Қазақстандағы басқа да өзен, көлдердің  экологиялық жағдайы мәз емес. Әсіресе Ертіс, Жайық, Сырдария,  Іле,  Шу,  Нұра,  Тобыл,  Көксу  өзендері өндіріс қалдықтары, тұрмыстық лас сулар арқылы таралатын ауыр металдармен және химиялық зиянды заттармен ластанып, топырақтың құрамы өзгеруде. Ал Каспий теңізінің мұнай өнімдерімен ластанғаны сонша судағы балықтар мен жағалаудағы құстардың жаппай қырылып қалу фактілері жиі кездеседі. Елімізде су айдындары проблемалармен қатар топырақ құнарсызданып, тақырлар  мен  шөлдердің аумағы артуда. Жайылымдардың, табиғат ландшафтарының өзгеруі табиғи ортаның сапасына кері ықпалын тигізіп отыр.  Қазақстанның экологиялық жағдайы табиғатты тиімді пайдалану,  көркейту және қорғау мен қайта қалпына келтіру жұмыстарын жүйелі әрі ғылыми негізде кешенді тұрғыда қарастыруды қажет  етеді.

 

       Экологиялық проблемаларды қалай шешу жөнінде  жүру бағыты:

 

1.Бүкіл планетамызды жердің бетінде меңгеру керек

2.Әрбір елдердің арасында халықтардың арасындағы байланысты күшейту

3. Әрбір елдің арасындағы  саяси қатынас

4.Адамның табиғатқа  тигізіп тұрған әсері геологиялық  әсері

5.Биосфераның шекарасының  кеңейтіп ғарышқа шығу керек

6.Энергияның жаңа түрлерін  ашу

7.Жер бетіндегі халықтыңбарлығының  құқығы тең болу керек

8.Бір күшті проблемаларды шешу жөнінде қоғамның рөлін жоғарлату керек

9.Ғылымды дамыту керек

10.Білімді жоғарлату  керек, халықтың тұрмыс жағдайын  жақсарту керек,аштықты жою керек. 

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Атмосфера –биосфераның негізгі құрам бөлігі

 

1.1Атмосфера туралы түсінік,оның  құрамы және биосфера адам өміріндегі маңызы

 

   Атмосфера- бүкіл әлемнің тіршілік тынысы.Атмосфера ауасының шекарасы  болмайды.Ол Жер шары халықтарының ортақ байлығы болғандықтан оның сапасы,тазалығы адамзат үшін еш нәрсеге теңгерілмейді.Атмосфера-  биосфераның құрамдас бөлігі.

Атмосфера  бірнеше  қабаттан - тропосфера,

озоносфера,стратосфера,мезосфера,термосфера және экзосферадан тұрады.Әрбір қабаттын өзіне тән атқаратын қызметі,газдық құрамы,тіршілікүшін маңызы бар.Әсіресе  тропосфера мен озон қабатының тіршілік маңызы ерекше.  Атмосфераның Жер бетіне ең жақын қабаты «тропосфера» деп аталады.Бұл қабаттың орта ендікте теңіз деңгейінен биіктігі -1,-12 км,экваторда-16-18 км полюстерде-7-10 км.Осы қабатта жауын –шашын, бұлттар түзіліп,найзағайлар күн күркіреуі жүреді.Тропосфераның жоғарғы жағында 40 км –ге созылатын стротосфера қабаты орналасқан.Онда ылғалдылық біршама төмен,атмосферадағы озонның көп бөлігі осы қабатта жинақталған,озон Күннің ультракүлгін сәулелерін сіңіріп, атмосфераны  қызып кетуден сақтайды.

         Стратосферадан кейін 50 км биіктікте мезосфера қабаты орналасқан. Мезосфера температура одан әрі қарай төмендеп, 80 км биіктікте- 70⁰ С-қа түседі.мезосферадан жоғары белгілі шекарасы жоқ термосфера орналасқан, онда 500-600 км биіктікте температура + 1600⁰ жетеді.Атмосфераның қабатындағы ауа биіктеген сайын сұйылып, қысым төмендейді.Ең соңында Жерден ең алыста    800-1600кмқашықтықта экзосфера орналасқан.Атмосфераның 100-600 км биіктікке дейін ғана сақталатын газды құрамы 1 кестеде берілген.

     

                             

    Атмосфераның төменгі қабаттары мен таза құрғақ ауаның химиялық құрамы.                 

                                                                                1 Кесте

        

Компонеттер	Мөлшері		Компонеттер	Мөлшері
	Массасы бойынша %	Көлемі  Бойынша  %		Массасы бойынша %	Көлемі  Бойынша  %
Азот	75,52	78,09	Азот оксиді	2,5х10-3	2,5х10-4
Оттек	23,15	20,94	Сутек	3,5х10-4	5х10-5
Аргон	1,28	0,93	Метан	0,8х10-4	1,5х10-4
Көміртек оксид	0,046	0,033	Азот диоксиді	8х10-5	1,5х10-4
Неон	1,2х10-3	1,8х10-4	Озон	10-6-10-5	2х10-6
Гелий	7,2х10-5	5,2х10-4	Күкірт диоксиді	-	2х10-8
Криптон	3,3х10-4	1х10-4	Көміртек оксиді	-	1х10-5
ксенон	3,9х10-5	8х10-6

 

Атмосфера биогеоценоздың  компоненті ретінде топырақ бетіндегі, топырағы және топырақ қуыстарындағы ауа қабатарын құрайды.

    Атомосфералық  ауа түрлі газдардың қоспасы.  Оның құрамында 78,08% азот, 20,9% оттегі,0,93% аргон, 0,03% көмірқышқыл газы бар.Ал қалған 0,01% басқа неон, гелий, мектан, радон ксенон,тағы басқа газдардың үлесіне тиеді. Жер бетіндегі оттексіз тіршілік жоқ. Ол жасыл өсімдіктердің тіршілік әрекеттеріне нәтижесінді түзіледі. Өсімдіктер су мен көмірқышқылынан фоттосинтез процесі кезінде оттекті бөледі. Ал басқа барлық тірі организмдер оттекті тек пайдаланушылар болып есептеледі. Көмірқышқыл газы атмосфераға тірі организдердің тыныс алуы, иотын түрлерінің жануы, органикалық заттардың ыдырауы мен шіруі кезінде бөлнеді. Ауаның құрамындағы көмірқышқыл газы мөлшерінің көбеюі адам мен жануарлар организімге әсер етеді.

    Табиғат үшін  атмосфералық ауаның маңызы ерекше және әр түрлі. Ол, біріншіден,фотосинтез ұшін көмірқышқыл газының және тыныс алу үшін оттектің көзі. Ол тірі организмдерді космостық сәулелерден қорғайды, Жерде жылуды сақтайды, климатты зерттейді, зат алмасудың газ тәрізді өнімдерін қабылдайды, планета су буларын тасымалдайды, бұлт, жауын-шашын түзілетін және басқа да метеорлогиялық процесстер жүретін орын, ұшатын организмдер үшін тіршілік ортасы болып есептелінеді, топырақтың құнарлығына әсер етеді т.с.с.

   Ғалымдардың пікірінше,  қазіргі заманғы атмосфераның шығу тегі екінші реттік және ол Жердің қатты қабықшасынан планета түзілгеннен кейін бөлінген газдардан түзілген. Жердің атмосферасы түрлі факторлар: атмосфералық газдардан космос кеңістігіне бөлінуі, вулкандардың әрекетінен газдардың бөлінуі, күннің ультракүлгін сәулелері әсерінен малекулалардың ыдырауы, атмосфера компоненттері мен жер қабығының жыныстары арасындағы химмиялық реакцялар нәтежесінде бөлінетін газдар әсерінен үлкен эволюциянын басынан кешірді.

    Атмосфераның  дамуы геологиялық және геохимиялық  процестермен, сол сияқтытірі организимдердің  тіршілік әрекеттерімен тығыз  байланысты. Атмосфера Жердің беткі  қабатын оның қалың қабаттарына өту кезінде көпшілігі жанып кететін матеориттердің зиянды әсерлерінен сақтап тұрады.

   Атмосфера құрамының  қалыптасуына үлкен әсер ететін  тірі организмдердің тіршілік  әрекеттері өз кезегінде осы  атмосфералық жағдайларға тікілей  байланысты. Атмосфера тірі организмдерге зиянды әсер ететін Күннің ультракүлгін сәулелерінің көп бөлігін ұстап қалады. Атмосфералық оттегі өсімдіктер мен жануарлардың тыныс алу процесіне қатысса, ал көмір қышқылы өсімдіктердің қоректенуіне қатысады.   

  Климаттық факторлар, әсіресе, жылу режимдері мен ылғалдылық адамдардың денсаулығы мен тіршілік қызметіне әсер етеді.Сонымен  қатар  адамның тіршілік әрекеті атмосфераның құрамы мен климатқа үлкен әсер етеді. Планетадағы оттегі тірі заттар арқылы 5200-5800 жылда толық жаңарады.Ал оның бүкіл массасын 2000 жылда тірі организмдер сіңірсе, көмірқышқылын- 300-395 жылда сіңіреді.

   Жер атмосферасының газ құрамы ерекше. Егер Юпитер мен Сатурнның атмосферасы негізінен сутек пен гелийден, Марс пен Венераның атмосферасы - көмір қышқыл газынан тұрса, Жердің атмосферасы азот пен оттектен тұрады, сол сияқты аз мөлшерде аргон, көмірқышқылы газы, неон және басқа тұрақты, ауыспалы компоненттер бар. Атмосфераның ең маңызды ауыспалы компоненті-су буы. Су буының негізгі массасы тропосферада, өткені атмосфераның қабаттары жоғарылаған сайын онын концентрациясы азая береді.

    Атмосфералық  процестерге, әсіресе стратосфераның  жылу режиміне озон үлкен әсер  етеді. Озон стратосферада жинақталып, күн радиациасының ультракүлгін  сәулелерін сіңіреді. Ендік пен жылдың мезгіліне байланысты озонның бір айдағы орташа мөлшері өзгеріп отырады, оның қалындығы 2,3-5,2мм аралығында болады. Жалпы табиғатта озонның мөлшенрі экватордан полюстерге қарай жоғарылайды. Қазіргі кезде адамның шаруашылық тіршілік әрекетінің әсерінен атмосфераның озон қабатының бұзылу байқалуда. Мысалы, озон қабатының бұзылуына әсер ететің фреонда(хладондар) деп аталатын галогенді қосылыстар.Бұл қосылыстар бөлме температурасында  қайнайды, өте ұшқыш, Жердің бетінде химиалық инертті, мұзатқыш қондырғыларда қолданылады. Фреондар стратосфераға көтеріліп, фотохимиалық айырылу реакциясына түсіп біздің планетамызды ультракүлгін сәулелерден сақтайтын, озон молекулаларын ыдырататын, химиялық реакциялардың катализаторы болып саналатын хлор аниондарын бөледі.   

  Қазіргі кезде озон қабатының жағдайына қатаң бақылау-мониторинг жүргізілуде. Озон қабатының бұзылуының үлкен зардаптарға әкелуәне байланысты бірқатар елдер қазіргі ткезде фреондар өндірісі мен оны пайдалануды қысқартып отыр, деген мен де жалпы әлемде бұл көрсеткіш әлі де жоғары күйінде қалғандықтан олардың атмосферадағы концентрациясы да жылдан жылға ұлғайып отыр.

    Көптегн бақылаулар  бойынша озон қабаты атмосферада біркелкі таралмаған. Солтүстік  жарты шар атмосферасында оңтүстікке қарағанда фреондардың концентрациясы 8-9% жоғары.

         

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.  Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер

 

         Өндірістің қарқындап дамуына  және отын түрлерін кең масшабта  жағуға байланысты атмосферадағы  бос оттектің қоры азайып,ал көмірқышқыл газының мөлшері жоғарылауда. Нәтежесінде табиғаттағы көміртектің айналуын бұзылды деуге болады. Академик А.П. Виноградов зерттеулер нәтежесінде көмірқышқыл газының концентрациясы жыл сайын 0,2% ға ұлғайып отырғанын анықтады. Адамзат қоғамында адам баласы отты ең алғаш рет қолданған күннен бастап осы күнге дейін түрлі жану процестерінде 273млрд. тонна оттегі жұмсаған болса, соның 246млрд. тоннасы,яғни(90% ға жуығы) соңғы жарты ғасырда ғана жұмсалған. Көміртек айналымынын бұзылуы  мен атмосферада көмірқышқыл газының концентрациясының жоғарылауы Жердегі барлық химиялық тепе-теңдікке үлкен әсер етеді.

        Атмосфера табиғи және жасанды (антропогендік) жолмен ластанады.

        Табиғи ластану. Атмосферада үнемі белгілі мөлшерде  шаң болады. Шаң табиғатта жүретін табиғи процестер нәтижесінде түзіледі.

    Шаңның үш түрі болады: минералдық (органикалық емес ), органикалық және космостық.Тау жыныстарының үгітілуі мен бұзылуы, вулкандар атқылауы, орман, дала,тофтардың өртенуі, теңіз беттерінен судың булануы шаңнын түзілуіне себеп болады.Органикалық шаң ауада аэропланктондар- бактериалар, саңырауқұлақтардың спорлары мен өсімдіктердің тозаңдары тағы басқа түрінде және өсімдіктер мен жануарлардың ыдырауашу, шіру өнімдері түрінде болады.Космостық шаң жанған метеориттердің қалдықтардына түзіледі. Табиғи ластанудың бір түрі космостық шаң атмосферадағы жанған метеориттер қалдықтарына түзіледі, 1 жыл ішінде оның мөлшері 2-5 млн тоннаға дейін жетеді. Табиғи шаң жер атмосферасының негізгі құрам бөлігі болып табылады.  

  Табиғи шаң бөлшектері органиқалық немесе бейорганикалық болуы мүмкін, олардың радиосы шамамен 10^-3-10^-4  см болады және топырақ пен тау жыныстарының үгітілуі, вулкан атқылауы, орман, дала,торфтардың өртенуі немесе су беттерінен булану нәтежисенде түзілуі мүмкін.

  Атмосфераның төменгі қабаттарындағы шаң сусыз шөл далалардан пайда болады немесе аэропланктондар- бактияры, өсімдік спорлары, саңырауқұлақтар, өсімдіктер мен жануардың қалдықтарының шіру, ыдырау өнімдерінен түзіледі.

    Мұхит үстіндегі  ауа атмосферасында магний, натрий, кальций тұздардың майда кристаллдары  болады, олар су шашырандылар  ауада құрғап қалғанда түзіледі. Әдетте табиғи жолмен ластану  биогеоценоздар мен онда тіршілік ететіңн организмдер үшін аса көп зиян келтірмейді.

    Атмосфералық  шаң Жер бетіндег жүретін кейбір процесстер үшін белгілі роль атқарады. Ол су буларының конденсациялануы үшін, олай болса жауын- шашының түзілуіне әсер етеді. Бұнымен қатар күн радияцасынсіңіріп тірі организмдерді күннің зиянды сәулелерінен қорғайды. Академик В.И. Врнадский атмосфералық ауа планетамыздың химиясында маңызды роль атқарады деп жазды.

   Жер бетіндегі  заттардың биологиялық ыдырауы,  оның ішіндегі топырақ бактерияларының  тіршілігі күкіртсутек, аммиак, көмірсутектер, азот, көміртек оксидтерінің орасан зор мөлшерінің түзіліне әкеліп соғады.

    Жасанды  ластану. Атмосфераны ластаушылардың ең негізгілері транспорт түрлері, әсіресе автомобильдердің жанармайларының жану өнімдері болып табылады. Француз ғалымы Ж. Детридің есептеулері бойынша, автомобильдерден бөлінген газдардың құрамында көмірқышқыл газы -9%, көміртек оксидтері-4 көміртекті -0,5% оттек -4 % сутек-2%  альдегидтер -0,004, азот оксидтері-0,06% күкірет оксидтері -0,006% барлығы 200 ге жақын компонентер бар екенің анықтады. Қоршаған ортаға көміртек, күкірт және азот оксидтерімен бірге бензиннің құрамына кіретін кацерогенді заттар, мысалы 3,4 – бензопирен мен қорғасын өте зиянды әсер етеді.

    Атмосфераға  транспорттардан бөлінген газдардың  құрамында 25-27 қорғасын болатыны анықталған. Және оның 40 диометрі 5мкм ге дейін болатындықтанауада ұзақ уақыт сақталып, онымен бірге адам организмне түсетіндігі белгілі болды.Қазірге кезде бүкіл әлемде шамамен 500 млн аса автомобиль жүріп тұрса, үлкен қалалардағы атмосфералық ауаның тазалығын сақтау адамзат үшін қаншалықты маңызды екенің түсінікті. Мысал , Лос-Анджелес қаласының ауасын үнемі 2,5 млн автомобиль, Парижде-90 мың, т.с.с. ластайды. Ал әрбір мың автомобильден күнінен ауаға 3000 кг көміртек оксидтері, т.с.с.  оттынын толық емес жану өнімдері бөлінеді.

  Бұл физико- химиялық қоспалар тыныс алу кезінде адам мен жануарларға аса зиянды болып табылады.  

        Ауа бассейнін күкіртті газбен және шаңмен ластаушы жылу электр станциялары. Қуаты орташа жылу электр станциясы бір сағатта 80 т көмір жағып, атмосфераға шамамен 5 т күкіртті ангидрид және 16-17 т күл бөледі.Атмосфералық ауаның тазалығына үлкен әсер ететін жағылатын отынның сапасы,жағу әдістері,газ тазартқыш қондырғылар мен қалдық бөлетін трубалардың биіктігі.ЖЭС газға көшіру зиянды қалдықтар мөлшерін біршама азайтады.

   Зиянды гадарды  авияциялық транспорт та бөледі.Ж.детридің  есептеулері бойынша, реактивтері  самолеттер ұшу кезінде бір  сағатта 0,7 кг –м³ альдегидтер,6,5 кг көміртек оксиді, 1,7 кг көміт сутектер 4,3 кг азот оксидттері, 6,3 кг-м³ қатты бөлшектер бөледі екен.

   Атлант мұхиты  арқылы қшып өтетін бір реактивті  самолет, 8 сағат ұшу кезінде осы  уақытта 25 мың га жердің орманы бөлетін оттекті жұмсайды екен.

   Атмосфераны антропогенді  ластану жолдары жылу энергетикасы, мұнай, газ өндеу өнеркәсіптері, транспорт, термоядролық қаруларды сынау, тағы басқа арқылы жүреду.Бұларың әр қайсысы құрамы ондаған мың компонеттерден тұратын түрлі қоспаларды атмосфераға бөліп шығарады.Ауа кеңістігін  ластайтын қосылыстар көміртек оксидтері, күкірт пен азот қосылыстары, көмірсутектер мен  өндірістік шаң тозан.1 жыл ішінде атмосфераға 200 млн тонна көміртек оксиді     (СО), 20 млрд тонна көмірқышқыл газы,150 млн тонна күкірт оксиді, 53 млн тонна азот оксидтері, 50 млн тонна түрлі көмірсутектер бөлінеді. Биосфераның ауыр металдармен ластануы-ғылыми техникалық прогресстің аса маңызды проблемаларының бірі болып отыр. Кейбір есептеулер бойынша бүкіл адамзат қоғамы кезеңінде 20 млрд тонна темір өндірілген болса, оның түрлі техника, құрал жапдықтар, қондырғыладағы мөлшірі 6 млрд тонно ғана, олай болса 14млрд тонна темір қоршаған ортаға таралып, ластап отыр деуге болады. Бұдан басқа жыл сайын өндірілген сынап пен қорғасынның 80-90% биосфераға таралған. көмір жанған кезде күл және түрлі газдармен бірге қоршаған ортаға таралатын кейбір элементтердің мөлшері олардың өндірілген мөлшерінен де асып түседі. мысалы, магний – 1,5 есе, молибден – 3 есе, мышьяк – 7 есе уран, титан – 10 есе, аллюминий, иод, кобальт – 15 есе, сынап – 50 есе, литий, ванадий, стронций, берилий, цезий, - 100 деген есе, геллий мен германий – мыңдаған есе, иттрий – 10 мыңдаған есе, т.с.с.

   Ауаның ластануы  адамның денсаулығына, экожүйелердің  қалыпты жұмыс істеуіне, т.с.с.  көптеген организмдерге зиянды  әсерін тигізеді.

    Ауа бассейнінің мөлдірлігінің өзгеруіне атмосферадағы көмірқышқыл ғазының үлкен әсері бар. Жыл сайын атмосферадағы оның мөлшері 0,4 % артып отыр, қазіргі атмосферадағы көмірқышқыл газының мөлшері 0,032 %. Кейбір есептеулер бойынша атмосфепадағы көмірқышқыл ғазының мөлшері әр 23 жыл сайын 2 еселеніп отырады. Көмірқышқыл газы инфрақызыл сәулені – жылу сәулесін сіңіреді, оның мөлшері белгілі бір концентрацияға жеткенде қоршаңан ортадағы жалпы температураның жоғарылауына әкеліп соғуы мүмкін. Атмосферадағы озонның мөлшері  (көлем бойынша) 2х10 %, бірақ ол Жер бетін күн радиациясынан қорғап тұрады және бактерицидтік қасиеті бар.

  Атмосфераның  күкіртті  қосылыстармен ластануы қазіргі  таңдағы аса маңызды проблемалардың  бірі болып отыр. Күкірт атмосфераға  5000 жылдан астам уақыт бойы бөлініп отыр. Күкірт оксидтері өсімдіктерге, жануарлар мен адам организміне зиянды әсер етеді. Атмосферада күкірт (IV) оксиді күкірт (VI) оксидіне дейің тотығады да, су буларымен қосылып, күкірт қышқылына айналады. Күкірт қышқылы атмосфералық жауын шашынмен бірге қышқыл жаңбыр  түрінде жерге жауады. Қышқыл  жаңбырлар су экожүйелеріне зиянді әсерін тигізеді, ағаштар мен ауыл шаруашылық дақылдарының өсуін тежейді, сөйтіп үлкен экономикалық шығын келтіреді. Атмосфераға бөлінген ауыр металдар заттардың табиғи айналымына қосылады. Олардың су мен топырақта көп мөлшерде жиналақталуы тіршілікке үлкен зиян келтіреді. Мышьяк пен хром рак ауруларының тууына себеп болады. Ал селенмен уланған организм өлімге ұшырайды.

 

     Атмосфераның радиоактивті заттармен ластануы

 

  Атмосфераның радиоактивті ластануы нәтижесінде радиоцмялық әсер ету байкалатын болғандықтан өте қауіпті болып саналады. Радиоциялық әсер – радиоактивті заттардан бөлінетін радиоактивті сәулелелдің әсері. Бұл сәулелер кейбір химиялық элементердің атом ядроларының ыдырауы кезінде сыртқы ортаға бөлінеді. Бөлінген радиоактивті сәулелер адам организмінің тірі тканьдері арқылы өтіп, биологиялық процесстерді бұзып, организмде түрлеше физикалық, химиялық және физиологиялық, ең соңында патологиялық өзгерістер түғызады.

     Радиоциялық  әселердің шығу көздері баршаға  мәлім, қарапайым қосмостық сәулелердін  бастап, экологиялық катастрофалар  болып табылатын ятролық қаруларды  сынау, атом ядролық станциялардағы  авариялар, т.с.с. Көптеген елдерде  ядролық қкруды сынау жұмыстарының жүргізілуіне байланысты ядролық өндірістің, атом-электр станцияларының дамуына байланысты атмосферада жасанды радиоактивтілік көздері пайда болды.

  Радиоактивті элементерді  өндіру мен атом қондырғыларын,  двигательдерін іске қосу жұмыстары кезіде атмосфераға өте қауіпті радиоактивті заттар бөлінуі мүмкін. ралиоактивті заттар атмосферада тозаң, не аэрозоль түрінде болады, олардың азғандай дозасының өзі адамның нерв системасы, жыныс бездері, асқорыту, тыныс алу органдары, қалқанша без бен гипофиз қызметіне зиянды әсер етеді.

  атмосфера радиоактивті  заттармен әсірісе, атом және  сутекті бомбалардың жарылуы  кезінде ластанады. Атом  жарылысы  кезінде түзілген изотоптардың  жартылай кезіндері түрліше. Әсіресе,  стронций-90 ( жартылай ыдырау кезеңі 25 жыл) мен цезий -137  (жартылай ыдырау кезеңі 33 жыл ) өте қауіпті.

  Радиоактивті изотоптар  өсімдіктердің қклдықткры, жануалардың  қалдық өнімдері арқылы да  таралады. Олардың тасымалдуында  қоректік тізбектер де біршама  роль атқарады. Судағы изотоптар өсімдіктерге сіңіріліп, олармен балықтар өоректеніп, балықтарды жыртқыш балықтар не қорекке пайдаланады, т.с.с.

   1945 жылы августа  Жапонияның Хиросима мен Нагосаки  қалаларында жаралған атом бомбалары ондаған мың адамдардың өмірін қиды, оның зардаптары әлі күнге дейін сақталуда.

   1963 жылы Москва  қаласында бейбітшілік сүйгіш  мемлекеттердің біразы бірігіп,  ядролық қаруды атмосферада, космос  сімге қкол қойды. Бұл келісімнің  адамдардың денсаулығын сақтау  мен бүкіл тіршілікті қорғауда  ұлкен маңызы бар.

   Атом энергиясын  кең масштабта қолдану нәтижесінде  атом өндірісінің қклдықтары  көбеюде. Енді осы қалдықтарды  зиянсыздандыру проблемасы да  туындап отыр. Бұл проблеманы  шешу жолдары турлі елдерде  түрліше жүзеге асуда. Мысалы, АҚШ мен Англия атом өндірісінің қалдықтарын Атлантика

мұхитына тастайды, Франция  ескі ткміржол туннельдеріні сақтайды, ал біздің елімізде жердің терең қабатына көміледі, бұл ең зиянсыз және тиімді жол болып саналады.

 

Атмосфераның  шумен ластануы

 

    Ғылым мен  техниканың қарқынды дамуы  кезеңінде атмосфераның шумен ластануы да бірқатар зардаптарын тигізуде.Деңгейі шамамен 90-120 децибел болатын шулар адамнын жүйке жүйесіне әсер етіп, есту органдырынын қызметін нашарлатып, тіпті кейбір жағдайларда жүйке-психикалық аурулардын пайда болуына себеп болады.Бұнымен қатар гипертония,асқазаннын  жарасы,  организмнін  эндокриндік системасынын  бұзылуы сияқты аурулардын пайда болуына, нерв клеткаларынын дегенерациялануына әкеп соғады.Үздіксіз қатты су әсерінен перифериялық қан тамырлары таралып, бұлшық еттер мен миға қаннын келіп жетуі қиындайды.Деңгейі 130 децибелден асатын шақыстикалық травмалар туғызады.

   Батыстын бірқатар  елдеерінде әскери айродромдар  маңындағы елді мекендер тұрғындарынын  үнемі ұшып тұратын реактивті  самолеттердін шуынан жүректін миокарды инфаркт, жыныс органдары қызметінін әлсіреуі сияқты аурулар жиелеген.Ал кенеттен болған қатты шу әсерінен жүректін тоқтап қалуы да байқалады.Жануарлардада, әсіресе үй құстарында жұмыртқалар салу, сиырдын сүт беру қабілеті төмендейтіні байқалған.

   Осыған байланысты  шудын әсерін төмендету үшін  біраз шаралыр жүзеге асырылады.Мысалы, үлкен қалаларда жасыл өсімдіктер  шудын деңгейін біршама төмендетеді.олар  түскен шу энергиясынын 20% жұтады.Бұнымен бірге щуды сіңіруші конструкцияларды, экрандар орнату сияқты шараларда атмосфераның шумен ластануынан қорғайды.

 

 

 

 

 

 

         1.3 Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары.

 

  Атмосфераның ластануы адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін әрқашан зиян.Түтіннің құрамындағы газдар қолайсіз метеорологиялық жағдайларда қалын улы тұмандардын түзілуіне әкеп соғады.  Тіпті кейбір  жағдайларда улы заттардын жинақталуы нәтижесінде адамдардың аса қауіпті ауруларымен өліміне себеп болады.Мысалы, Лос-Анджелес қаласында, Калифорнияда, Британ аралдарында, сол сияқты ФРГ мен бірқатар елдерде зиянды улы заттардын жоғары концентрациясынын атмосферада жинақталуы нәтижесіне смог деп аталатын қалын түмандар байқалды.

   Лондонда смогтар XIX ғасырдын санынан бастап- ақ белгілі болған.Әсіресе 1952 және 1956 жылдары болған смогтар елге үлкен зардаптарын тигізді.1952 жылдын 5-9 декабрь аралығында қаланың үстін қаптаған тұман жауып тұрған.Тұманнын құрамындағы зиянды қосылыстардың мөлшері ауада қалыптағы нормадан  5-6 есе көп болып,  12 сағаттан кейін көптеген адамдарда тыныс алу жолдарынын аурулары,  бас ауру , бас айналу, жөтел күшейген.Созылмалы бронхит ауруымен ауыратын адамдардын көпшілігі  смогтың әсерінен қазаға ұшыраған.Ұлыбритания астанасынын үстінде 1956 жылы январьда 96 сағат бойы жауып тұрған смог мыңдаған адамдардын ажалына себеп болған.1968 жылы Лондонда « Ауа тазалығы туралы заң» қабылданғаннан соң атмосфераның ластануы біршама азайған.

   Өндіріс орындарына  шыққан қалдықтар құрамында 140-қа  жуық зиянды заттар болған.Олардын  көпшілігі түссіз, иіссіз болып,  организмге бірден әсер ете қоймайды.Медициналық – санитарлық зерттеулер нәтижесінде адамның денсаулығына зиянды заттардың бірлесіп әсер етуі аса қауіп туғызатындағы белгілі болды.

   Ауаның ластануы  адамның жалпы жағдайын нашарлатып,жұмыс  қабілетін төмендетіп, жөтел, бас айналу, дыбыс жолдарын спазмаларын, өкпенің түрлі ауруларын, организмнің жалпы улануын туғызып, түрлі ауруларға қарсы тұра алу қабілетін төмендетеді.