Ағымдағы банктік және арнайы шоттардағы теңгемен ақша қаражаттарын есепке алу. 3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Курстық жұмыс

 

Тақырып: Ағымдағы банктік және арнайы  шоттардағы теңгемен ақша қаражаттарын есепке алу.

 

 

 

 

 

 

 

Орындаған:

Ғылыми жетекшісі:

 

 

 

 

 

 

 

 

Жоспар

 

 

        Кіріспе………………………………………………………………...….. 3

 

 

1. Ағымдағы банктік және арнайы шоттардағы теңгемен ақша қаражаттарының қозғаласы туралы ақпаратты қалыптастыруда бухгалтерлік есептің маңызы мен ролі.... 4
2. Банктегі шоттарды ашу, жүргізу және жабу тәртібі........... 6
3. Ағымдағы банктік және арнайы шоттарда ақша қаражатының қозғалысын құжаттау.................................11

3.1.Төлем тапсырмаларымен  есеп айырысу...........................11

3.2.Чектермен есеп айырысу................................................12

3.3.Төлем-талап тапсырмалары арқылы есеп айырысу...........16

4. Ағымдағы банктік және арнайы шоттарда ақша қаражатының синтетикалық және талдау есебі.................19
0. 4.1.Кассадағы теңгемен ақша қаражатының есебі.................19
0. 4.2.Ағымдағы банктік және арнайы шоттардағы теңгемен 
0.          ақша қаражаттарының есебі...........................................24

4.3.Ақша қаржысын, құнды қағаздарды және есеп берудің бланкілерін түгелдеу......................................................27

     5.Ағымдағы  банктік және арнайы шоттарда 

        ақша қаражаттарының есебін жетілдіру...........................29

 

 

 

Қорытынды..........................................................................31

 

Қолданылған әдебиеттер.......................................................33

 

Қосымшалар.........................................................................34

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Еліміздің экономикасындағы өзекті мәселелерінің  бірі – бухгалтерлік есеп және есеп беру жүйесін халықаралық стандарттар  мен нормалар талаптарына сәйкестендіру. Ол, әрине, халықтың жағдайын жақсартуға және мемлекетіміздің экономикасы тұрақты өсуіне әсер етеді.

Бүгінде бухгалтерлік есеп басқару жүйесінде ең басты орын алады. Ол кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттап және басқарушылық шешімді  қабылдау үшін негіз бола отырып, тұтынуды, таратуды, айналысты және басқа да өндіріс процесін шынайы көрсетіп береді.

Бұл курстық жұмыстың басты мақсаты ұлттық валютада банктік  шоттардағы және арнайы шоттардағы ақшаны  есепке алуды сипаттап, оның маңызы мен мақсатын ашып көрсету. Сонымен  қатар, ақша қаражаттарын халықаралық қаржылық есеп стандарттары бойынша есепке алудың ерекшеліктерін көрсету.

Курстық жұмысты жазу барысында көптеген қиыншылықтар кездесті. Солардың бірі ана тілімізде жазылған әдебиеттердің тапшылығы. Сонымен  қатар, Қазақстан Республикасының халықаралық есеп стандарттарына толығанан көшуіне байланысты, бұрынғы Бас есеп жоспарының бухгалтерлік есеп шоттарынан халықаралық есеп шоттарына көшу көптеген қиыншылық туғызды. Осы жұмыста пайдаланылған әдебиеттердің ішінде Радостовец В.К., Міржақыпова С.Т., Нурғалиева Р.Н., Күйімжанов Қ.К., Мырзалиев Б.С. оқу құралдары мен халықаралық қаржылық есеп стандарты үлкен көмек болды. Сонымен қатар Қарағанды экономикалық университетінің бухгалтерлік есеп және аудит кафедрасының оқытушылары ұжымының   «Бухгалтерлік есеп принциптері», «Бухгалтерлік есеп принциптері 2», «Басқарушылық есеп», «Негізгі құралдың бухгалтерлік есебі» оқу-тәжірибелік құралдары қолданылды.

 

1. Ағымдағы  банктік және арнайы шоттардағы  ақша қаражатының қозғалысы туралы  ақпаратты қалыптастыруда бухгалтерлік есептің маңызы мен ролі.

 

Барлық кәсіпкерлер  мен ұйымдар өзінің ақшасын тиісті банк мекемелерінде сақтайды және келесідей міндеттемелер бойынша есеп айырысуларды жүзеге асырады:

• осы банк мекемелері  арқылы аударымдар жасаумен есеп айырысу тәртібінде;
• Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің нормативтік құжаттарымен белгіленген жағдайлар мен шектерінде қол ақшамен есеп айырысу арқылы.

Қол ақшаларды сақтау және есеп айырысуларды жүзеге асыру  үшін кәсіпкерлер мен ұйымдар  Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктерінде келесідей шоттар ашулары мүмкін:

• шаруашылық есеп айырысудан тұратын дербес балансқа ие, Қазақстан Республикасы Әділет Министрлігі органдарында мемлекеттік тіркеуден өткен заңды тұлғалар есеп айырысу шоттарын;
• жергілікті бюджетке қарайтын мекемелерге, олардың  бюджеттен тыс қаржылары бойынша бюджеттік мекемелерге, өндірістік  және коммерциялық қызметпен айналысатын қоғамдық ұйымдар мен жеке тұлғаларға – ағымдық шоттар;
• Қазақстан Республикасы бюджетінде тұратын мекемелерге – бюджеттік  шоттар;
• Ұлттық банк мекемелеріндегі және корреспонденциялық келісімдер негізінде бір-біріне есеп айырысу ережелеріне сәйкес, екінші деңгейдегі банктерге – корреспонденциялық шоттар;
• сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыратын және өнімдерді валютаға өткізетін ұйымдарға валюталық шоттар;
• арнайы мақсаттарға пайдаланатын қол ақшаларды айрықша сақтайтын ұйымдар мен мекемелерге арнайы шоттар ашылады.

Қазақстан Республикасында  валюталық – несие қатынасы, сондай-ақ Қазақстан теңгесі мен шетел  валютасын Қазақстан ұйымдарының қолдану саласы мен тәртібі бірқатар заң актілерімен  және нұсқаулық материалдармен реттеледі.

Қол ақшаның есебін жүргізу  міндеттері «Бухгалтерлік есепке алу  және қаржылық есеп беру туралы» ҚР заңына сәйкес келесідей түрде құрылуы тиіс:

• ұйымды, сондай-ақ өзге мүдделі тұлғаларды қолдағы ақшамен оның қозғалысы туралы толық және сенімді ақпараттармен қамтамасыз ету;
• мемлекеттік органдарды, кәсіпкерлер мен ұйымдардың ақша, есеп айырысу және валюталық операцияларды жүзеге асыруы кезінде Қазақстан Республикасы Заңдарын сақтауын бақылау үшін қажетті ақпараттармен қамтамасыз ету.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Банктегі шоттарды ашу, жүргізу және жабу тәртібі.

 

Кәсіпорындардың банктердегі арнаулы шоттарында жасалатын операцияларының есебі 1070 "Арнайы шоттардағы ақша қаражаты" деген бөлімшесінің шоттарында жүреді. Олардың қатарына келесі шоттар кіреді:

1071 "Аккредитивтегі ақша қаражаттары" шоты. Бұл шотта аккредитивтегі ақша қаржыларының қозғалысы есепке алынады. Аккредитив — клиенттің тапсыруымен өзі келісімге отырған контрагенттің пайдасына берілген банкісінің сөзсіз орындалуы тиісті міндеттемесі. Ол бойынша аккредитив ашқан банк (банк-эмитент) жабдықтаушыларға төлем жасай алады немесе осындай төлемдерді олар аккредитивте көзделген құжаттарды ұсынған жағдайда басқа банкілердің жүзеге асыруына өкілеттік бере алады.

Аккредитивтің келесі түрлері  ашылады: жабылатын (депоненттелген); қайтарып алынатын немесе қайтпайтын; дәлелденген және трансферабельдік (аудармалы) болып бөлінеді.

Жабылатын (депоненттелген) аккредитивті ашқан кезде банк-эмитент орындаушы банкке аккредитивтің сомасына тең ақша сомасын (жабылатын) оның билігіне беріп, ал ол өзінің міндеттемесінің әрекет ету мерзімінде осы акцияны мүмкіндігінше аккредитив бойынша төлем жасау үшін пайдаланатын жағдаймен келіседі.

Қайтарып  алынатын аккредитивті банк-эмитент бенефициармен алдын-ала келіспей-ақ (мысалға, келісім-шартта қаралған жағдайды сақтамаған жағдайда) жоюы немесе өзгертуі мүмкін. Қайтарып алынатын аккредитив жағдайында барлық билікті өзгерту туралы жағдайды төлеуші тек банк-эмитент арқылы бенефициарға бере алады. Бірақ өзгерту мен жоюдың алдында орындаушы банк, аккредитив жағдайына сәйкес, бенефициар қойған және бенефициар банкісі қабылдаған құжаттарды төлеуге міндетті.

Қайтпайтын (немесе қайтарып алынбайтын) барлық жағдайын орындаған кезде аккредитив бойынша төлем жасауды қатаң түрде өз міндетіне алады. Қайтпайтын аккредитив бенефициардың келісімінсіз өзгертуге немесе жоюға жатпайды.

Бенефициар аккредитивтің  пайдалануын өз мерзімінен бұрын тоқтата алады, егер де бұндай жағдай шартта қаралса.

Дәлелденген аккредитив — бұл банк-эмитент болып саналмайтын  басқа орындаушы банктердің қосымша  кеплідігі бар болса ғана жүзеге асатын аккредитив.

Трансферабельдік (аударма) аккредитив - бұл бенефициардың өзінен басқа (екінші бенефициар болып саналатын) бірнеше тұлғаның немесе аккредитивті толық немесе ішінара пайдаланатын мүмкіндігін қарастыратын аккредитив.

Аккредитив тек бір  ғана бенефициармен есеп айырысуға  арналуы мүмкін. Аккредитив бойынша есеп айырысу тәртібі және оның мерзімі бенефициар мен төлеушінің арасындағы келісім-шартта белгіленеді. Сондай-ақ келісімнің ішінде: банк-эмитенттің атауы, аккредитивтің түрі және оны пайдалану тәсілі, аккредитивтің ашылғаны жөнінде жабдықтаушыны хабардар ету тәсілі, аккредитив бойынша каржы алу үшін бенефициар ұсынған құжаттардың толық тізімі және нақты сипаттары, тауарларды тиегеннен кейін құжаттарды ұсыну мерзімі, оларды рәсімдеуге қойылатын талаптар, басқа қажетті құжаттар мен шарттары болуы қажет.

Аккредитивтің қандай түрге  жататындығы анық болуы керек, яғни қайтарып алынатын ба, жоқ әлде қайтарып алынбайтын ба? Егер де бұндай белгілері  анық болмаса, онда ондай аккредитивтер  қайтарып алынбайтын болып саналады. Сондай-ақ аккредитивтің пайдалану  тәсілі де анық болғаны жөн: ұсынған азаматта төленетін немесе бөліп-бөліп төлеуге болатын және аудармалы вексельді акцептеу немесе негоциациялау үшін пайдаланатын болып бөлінеді.

Аккредитив бойынша  қаржы алу үшін бенефициар тауарларды тиеген соң, тауарлардың тиелгені жөнінде және басқа да аккредитивтің шарттарында көзделген құжаттарды қызмет етуші банк мекемесіне ұсынады. Аккредитив бойынша төлемді растайтын құжаттар жабдықтаушы арқылы банкке аккредитивтің мерзімі өткенге дейін ұсынылуы және аккредитивтің барлық шарттарының орындалғанын айғақтауы керек. Осы шарттардың біреуі бұзылған жағдайда аккредитив бойынша төлеу жүзеге асырылмайды.

Бенефициар банкісі  аккредитив бойынша қаржының дұрыс  пайдаланылуын бақылайды, сол үшін аккредитив беруші оған аккредитив сомасынан белгіленген көлемде делдалдық ақша төлейді. Аккредитив ұсынылған тапсырыста делдалдық ақшаның сомасы жеке көрсетіледі.

Бенефициар банкісі (атқарушы банк) аккредитивті төлеу кезінде  жабдықтаушының аккредитив бойынша  барлық шарттарын сақтағанын тексереді, сондай-ақ шоттар тізбесінің дұрыс рәсімделгенін, ондағы бенефициардың қолы мен мөрінің белгіленген үлгіге сай болуын тексеруге міндетті.

Егер аккредитивтің  шарттарында уәкілетті сатып  алушының келісімі көзделген болса, онда акцептік жазбаның бар болуы  және уәкілдің қолының ұсынылған үлгіге сәйкестігі тексеріледі.

Сатып алушының уәкілі жабдықтаушыдан тауарды қабылдап алар кезде шот  тізбесінде тауардың тиелген күні, тауарлы-көлік құжаттарының нөмірі, тауарды байланыс мекемелері арқылы жөнелткен жағдайда пошта квитанциясының нөмірі, қабылдау, қабылдау-өткізу құжаттарының нөмірі немесе толтырылған күні және тауар жөнелтілген көліктің түрі көрсетілмесе, шот-тізбесін төлеуге беруге болмайды. Жабдықтаушы арқылы банкіге реестрдің (шот-тізбесінің) үш данасы ұсынылады, олардың ішінен бір данасы мемориалды ордер ретінде пайдаланылады, үшінші данасы шот-тізбесінің қабылданғанын білдіретін қолхат ретінде жабдықтаушыға беріледі де, ал екінші данасы тауарлы-көлік құжаттарының хаттамасымен және банкінің белгісімен жабдықтаушыға тапсыру үшін банк-эмитентке жіберіледі. Аккредитивті қолма-қол ақша түрінде төлеуге рұқсат етілмейді. Егер аккредитивтің шарттарымен уәкілетті сатып алушының акцепті көзделген болса, онда аталған тұлғалар атқарушы банкіге келесі құжаттарды: төлқұжат немесе оны алмастыратын құжат; банкіде жоқ болған жағдайда өз қолының үлгісін (қолдың үлгілері карточкасының бланкісіне толтырылады); іс-сапар куәлігі немесе аккредитив ашқан ұйым берген сенімхатын ұсынуға міндетті.

Аккредитив есебінен төлеу үшін акцептелінген шоттар тізбесінде (реестрінде) немесе тауарлы-көлік құжаттарында (накладнойында) уәкілеттік берілген тұлға акцепт жөнінде жазбаны береді.

Аккредитивтің мерзімінің өтуіне байланысты жабдықтаушыға қызмет көрсететін банктегі аккредитив жабылады. Аккредитивтің жабылғаны жөнінде атқарушы банк банк-эмитентті хабардар етеді. Жабдықтаушыға қызмет көрсететін банкте пайдаланылмаған сомалар оның көрсетуімен қаржылар алынған шотқа қайтадан аударылады; сатып алушының өзімен тұтастай немесе бөлшектеп кері қайтарылған аккредитивтің сомаларына банк-эмитенттен мәлімдеме келіп түскен күні кемітіледі. Аккредитивтің жабылғаны жөнінде банк-эмитентке хабарлама жіберіледі.

Банктің кінәсінен жіберілген кемшіліктерден басқа барлық бенефициарға түскен шағым банктің қатысуынсыз тараптардың өз арасында қаралады.

Егер аккредитив қысқа  мерзімге берілген немесе ұзақ мерзімге берілген несиелердің есебінен ұсынылған  болса, 3010 "Қысқа мерзімді банк қарыздары" шотында, ал егер аккредитив есеп айырысу  шотынан ұсынылған болса, 1040 "Ағымдағы банктік шоттардағы теңгемен ақша қаражаты" шотында аккредитивтің ашылуы мүмкін, ол кезде жоғарыдағы шоттар (1040, 3010) кредиттеледі де, 1070 "Арнайы шоттардағы ақша қаражаттары" шоты дебеттеледі. Жабдықтаушылар шотын төлеу 1070 шоттың кредиті бойынша және 3310 "Жабдықтаушылар мен мердігерлерге қысқа мерзімді кредиторлық берешек" шотының дебеті бойынша көрсетіледі; пайдаланылмаған аккредитивті тұтастай немесе бөлшектей кері қайтару 1040, 1050, 1051, 3010 шоттарының дебеттерінде және 1070 шоттың кредитінде көрсетіледі.

Банктерге комиссиондық төлемдері төленген кезде 7210 шоты дебеттеледі  де, 1040 шоты кредиттеледі.

1072 "Чек кітапшаларындағы ақша қаражаттары" шоты бойынша есеп айырысу чек кітапшаларындағы чектер арқылы есепке алынады. Чек — бұл өзінің шот есебінен қаражатты алушының (чек ұстаушы) шотына белгілі бір соманы аудару жөніндегі арнаулы қағазға (бланкке) толтырған клиенттің (чек берушінің) өзіне қызмет көрсететін банкке берген жазбаша тапсырмасы.

Чек кітапшасы бойынша  депоненттелген сомасы берілген кезде 1072 дебеттеліп, 1050, 1051, 1040, 3010 шоттары кредиттеледі.

Кітапшалардағы чектерге төлем жасалуы үшін чектер чек  ұстаушылар арқылы банкке чек реестрімен ұсынылады. Чек кітапшаларын есеп беруге жабдықтаушыларға (экспедиторларға) және басқа тұлғаларға беру кезінде 2940 "Өзге ұзақ мерзімдегі активтер" шотының, "Өздеріне берілген чек кітапшалары бойынша есеп беретін тұлғалар" деп аталатын аналитикалық шоты дебеттеліп, 4240 "Өзге ұзақ мерзімді бағалау міндеттемелері" шотының  «чек кітапшалары бойынша есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу" деп аталатын аналитикалық шоты кредиттеледі. Төленген чектердің сомасына 4240 шоты дебеттеліп, 1072 шоты кредиттеледі.

1073  "Банктердегі арнайы шоттардағы қолма-қол қаражат" шотында айрықша сақтауды талап ететін қаражаттар есепке алынады. Бұлар үкіметтің жәрдемі ретінде алынған қаражат, жергілікті бюджетпен мақсатты қаржыландыру, мектепке дейінгі балалар мекемелерін қаржыландыратын кәсіподақ және басқа да ұйымдардың қаражаты, мәдени-ағарту мекемелерінің, демалыс лагерьлері, ата-аналардың балаларын балалар мекемесінде ұстауға жұмсайтын қаражаттары, кәсіпорынның өтініші бойынша жеке шоттан күрделі қаржыны қаржыландыруға шоғырландыратын және жұмсалатын қаражаттар. 1074 "Басқа да" шотында субъектінің құрамына кіретін филиалдардың, құрылымдық бірліктердің ақша қаражаттары көрініс табады, онда ағымдағы шығыстарын (еңбек ақы, кейбір шаруашылық шығыстары, іс-сапар шығыстары т.б.) жүзеге асыру үшін жергілікті банк мекемелерінде ағымдағы шотын ашады.

Шотты ашу үшін міндетті түрде өтініш толтырылады. Оның нұсқасы төменде келтірілген (2-қосымша).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Ағымдағы  банктік және арнайы шоттарда  ақша қаражатының қозғалысын  құжаттау.

 

  3.1. Төлем тапсырмаларымен есеп айырысу.

 

Төлем тапсырмалары, онда көрсетілген соманы бенефициардың пайдасына ақшаны жіберушіге кызмет көрсететін банк - алушының ақшаны аударғаны туралы тапсырмасы болып табылады. Қызмет пен жұмысты және тауарлы - материалдық құндылықтарды өтеу үшін есеп айырысу кезінде, сондай-ақ қызмет пен тауарға алдын-ала төлем жасаған кезде, аванстық төлемдер жасаған кезде төлем тапсырмаларын пайдаланады.

Төлем жасаушы банкке белгіленген нысандағы бланкілердегі  төлем тапсырманы ұсынады. Тапсырмаларға  қоса төлем жасаушы банктің талап  етуі бойынша салынатын салықтың шот-фактуралары және төлемдердің мақсатын растайтын басқа да құжаттары бірге тапсырылады. Төлем тапсырмалары жазылып берілген күннен бастап 10 күн бойы күшінде болады (жазылған күні есепке алынбайды). Төлем тапсырмалары төлем жасаушының шотында қаражат болғанда ғана орындауға қабылданады. Төлем құжаттарын электрондық түрінде де, қағаз ретінде де ұсынуы мүмкін. Бұл құжаттардың данасын әрбір банк өздері дербес анықтайды. Негізінен алғанда, олар екі данада толтырылады, біріншісі банкте қалдырылады да, оның электрондық көшірмесі бенефициарға жіберіледі, ал екіншісі иесіне, яғни ақшаны жіберушіге қол қойылып, штамп басылып қайтарылады.

Төлем тапсырмасын толтыру  кезінде келесі реквизиттер (көрсеткіштер) көрсетіледі (3-қосымша):

• төлем тапсырмасының нөмірі;
• төлем тапсырмасының жазылған күні;
• жеке теңестірілген немесе теңдестірілген (идентификацияланған) коды (ЖТК немесе ИИК)
• жіберуші мен бенефициардың банк шоттарының нөмірі;
• бенефициардың коды (БК немесе КБЕ) және жіберушілердің коды (ЖК иемесе КОД) — бұл кодтар екі символдан (белгіден) тұрады: біріншісі — резиденттік белгісін, ал екіншісі — экономиканың секторын көрсетеді.

Бенефициар — аудару жасалған кезде ақша қаражатын алушы.

Төлем құжатына кез келген жөндеудің түрін жасауға рұқсат етілмейді. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасындағы жасалған келісімдері бойынша төлем тапсырмалары: жедел мерзімді, мерзімінен бұрын және мерзімі кейінге қалдырылған болып бөлінуі мүмкін.

Жедел мерзімді төлем мынадай нұсқаулар бойынша жүзеге асырылады: аванстық төлем, яғни тауар тиелгенге дейін; тауар тиелгеннен кейін, яғни тауарлар үшін шоттарды тікелей акцептеу жолымен; ірі мәмілелер кезіндегі ішінара төлемдері.

Мерзімінен  бұрын немесе мерзімі кейінге  қалдырылған төлемдер шарттық қатынастар аясында тараптардың қаржылық жағдайына зиян келтірмейтіндей етіп жасалуы керек.

Субъектілер жеке өздеріне тиесілі қаражатты (зейнетақы, алимент, жалақы, іс-сапар шығыстары, авторлық қаламақы) жекелеген азаматтардың атына: жалақы төлеуге арналған банк мекемелерінде  аударым алушының атын, оның нөмірін, сондай-ақ, егер қаражат шотқа аударылуға тиіс болса, онда ол орналасқан банктің аты мен нөмірін көрсетеді. Тапсырмаға қаражат алушылардың тізбесі қоса беріледі, онда кім, қандай мақсаттарға ақша алатыны көрсетіледі. Байланыс кәсіпорындары кәсіпорындарға жолданған әрбір аударым алушы бойынша барлық аударымдардың жалпы сомасына төрт дана етіп жазылатын төлем құжаттары келіп түскеннен кейін төлейді.

 

3.2. Чектермен  есеп айырысу.

 

Чек беру - төлемді жүзеге асырудың бір тәсілі болып табылады, онда төлем чек беруші аттас төлем құжатын ұстаушыға беру жолымен жасайды. Чек беру өз мәні бойынша чекті ұстаушының ақшалай міндеттемесін орындау болып табылмайды, бірақ ол соны орындау үшін жазылған болса да, аталған міндеттемені орындау тек чек бойынша ақшаны алатын кезде ғана болады. Чектер жабылатын және жабылмайтын болып бөлінеді. Біріншісі — депозиттермен қамтылған, ал екіншісі — қамтылмаған болып бөлінеді. Бұл кезде чектердің төленетіндігі жөнінде банктердің кепілдік беруі мүмкін, оның ішінде жабылмайтын чектер бойынша да чекті қолданумен байланысты банк пен чек берушінің міндеті мен құқығы, чекті қолдану туралы жасалған келісім-шарттың негізінен шығады, яғни бұл келісім-шартта, банк өз клиенттеріне чек берушіге (заңды және жеке тұлға) чегін төлеуді, яғни чек берушінің міндетін өзіне алады, ал клиенттер өз кезегінде банк белгілеген (демек чектерді беру мен пайдалану) ережелерін сақтауға міндетті. Чек ұстаушылардың құқығы чек берушіден чекті алған кезінен бастап пайда болады. Чектерге, есеп айырысу шотының төлем құжаттарына қол кою құқығына ие тұлғалар қолдарын қояды және қолдарында кітапша иесінің мөрінің таңбасы болуы керек. Чектер жарамсыз болып қалатындықтан чекте жазылғандарды түзету және өшіруге болмайды. Егер чекті толтыру кезінде қателіктер жіберілсе, онда чекте және чектің түбіртегінде қиғашынан "бүлінген" деп жазу жазылады, мерзімі қойылады және кітапша иесінің қолы койылады.

Чекті чек ұстаушы  төлеуге чек жазылған күні қабылдайды және төлеуге қабылдаған күннің ертеңіне чек ұстаушы арқылы қызмет көрсететін банкке ұсынылуы тиіс. Чек кітапшасынан алынған чектің күшінде болу мерзімі, жазылған күнін есептемегенде, әдетте, 10 күннен аспайды.

Банк чек берушіден (немесе чек ұстаушыдан) чекті қабылдамауына  болады, егер де мынадай жағдайлары анықталса:

• егер де жазумен жазылған сомасы цифрмен көрсетілмеген болса;
• чектің мерзімі өтіп кетсе;
• төлем кұжаттарында жасанды жазулардың белгілері бар болса (немесе түзетулер бар болса);
• чек әр түрлі қолмен және әр түрлі сиямен жазылған болса;
• чектің қорғалу деңгейі оның талабына сай келмесе (қорғалу деңгейі бестен кем болмауы керек);

-чекте көрсетілген  реквизиттер қате болса;

-чектегі қойылған  қолда үлгі ретінде қабылданған  құжаттардағы қолымен сәйкес келмесе;

• чектің жабу сомалары жеткілікті болмаса;
• чектің басқа да дефектілері бар болса.

Дефектісі бар чектер чек ұстаушыларға қолхат жазылып  қайтарылады. Чектердің дефектілері  табылса, банктің бас бухгалтері ол туралы Клирингтік палатаға хабарлайды, ал олар ондай чектердің өңделуін тез арада тоқтатады. Бұндай дефектісі  бар чектерге акт жасалады, ол акт төрт данада болады:

біріншісі — банкте қалады;

екіншісі — көшірмесімен бірге ішкі істер органдарына  беріледі;

үшіншісі — Клирингтік палатаға беріледі;

төртіншісі— чекті беруші банкке беріледі.

Мерзімі өтіп кеткен чек  кітапшалары пайдаланбауына байланысты чекті беруші банкке қайтарылады.

  Вексельдер арқылы есеп айырысу.

Вексель — біржақты сөзсіз орындалатын ақша міндеттемесін қамтитын қатаң нысанда белгіленген төлем құжаты. Ол жай және аударма болып келеді.

Жай вексель (соло-вексель) — талап етуі бойынша немесе белгіленген мерзімде келешекте вексельде көрсетілген ақша сомасын вексель ұстаушыға төлейтіні туралы вексель ешқандай талқылауға жатпайтын міндеттемесінен тұрады.

Аударма вексель (тратта) — вексель берушінің (трассанттың) үшінші тұлғаға бірінші вексель ұстаушыға (ремитентке) немесе оның бұйрығы бойынша келешекте белгілі бір уақытта, не ұсынған кезде, вексельде көрсетілген ақшаны төлейтіні туралы басқаша ешбір шарт қойылмайтындығы туралы міндеттемесі. Аударма вексель өз табиғаты бойынша "бұйрыққа" ұқсас болып келеді

(4-қосымша).

Төлем құжаттары келесі реквизиттерден (көрсеткіштерден) тұрады:

• төлем құжатының нөмірі және жазылған күні, айы, жылы;
• операцияны жасаған ұйымның толық атауы (коды) және эквайер;
• карточка төлемінің реквизиті;
• төлем сомасы;
• төлем валютасы.

Төлем құжаттары (слип) төлем  карточкаларын ұстаушылардың қолынсыз-ақ жасалуы мүмкін, ол кезде олар электрондық  құжаттарын негізге алады. Төлем  құжаттарын жөндеуге, өшіруге рұқсат етілмейді.

Сауда чегі - төлем карточкасын жүзеге асыру кезінде жасалады, яғни төлем жасалып біткен соң, карточканы ұстаушыға беріледі (слиппен де, слипсыз да) және келесі міндетті реквизиттерден тұрады:

• құжат нөмірі және оның жазылған күні, айы және жылы;
• операцияны жүзеге асырушы ұйымның атауы (коды, идентификаторы);
• төлем сомасы; 
• төлем валютасы;
• төлем карточкаларының реквизиттері.

Енді біз төлем карточкасын  әртүрлі жағдайда пайдаланған кезде  болатын шоттар корреспонденциясын мысал ретінде келтірейік.

1-Мысал: Кәсіпорын өзі халықаралық корпоративтік карточкасын шығару мен қолдану үшін банкімен келісім-шартқа отырған. Кәсіпорын сол келісім-шарттың негізінде бірыңғай шот-картасын ашып, сонымен қоса ондаған еңбеккерлеріне іс сапарымен, офисімен, үстеме шығыстарымен есеп айырысу үшін таратып берген. Шот-картасы шетелдік валютада ашылған және ол АҚШ долларымен есептелінеді. Шот-картасына орналастырылған ақша қаражаты 1072 шотының дебетінде көрініс табады. Демек, олардың келіп түскен кезінде: 1072 шоты дебеттеліп және 1040, 1050 шоттары кредиттеледі.

Төлем карточкалары арқылы жұмсалған ақша қаражаттары 1072 шоттың кредитінен мына шоттардың дебетіне жазылады:

• 1250 – қолма-қол ақшаны іс-сапар мен шаруашылық шығыстарына, авиа, темір жол билеттерін сатып алуға арналған кезде;
• 7210, 7110, 8048 - корпоративтік картаның көмегімен орындалған жұмысқа, көрсеткен қызметке, қонақ үйде тұрғанына төлеген кезде;
• 7210 - банкінің комиссиондық төлемдерін төлеген кезде;
• 1310, 1311, 1330 т.б. - карточка арқылы алынған тауарлы-материалдық құндылықтарды төлеген кезде.

Ай соңында барлық карточка ұстаушылары бойынша банк төлемдерінің көшірмесі беріледі.

Төлем карточкасының  көмегімен төленген іс-сапарының  шығыстары алғашқы құжат мәліметтері  бойынша (шоттары, тауар чектері, накладнойы бойынша), оның валюталық трансакциясы (валютамен жасалған операциялар) Ұлттық банкісінің белгілеген бағамы бойынша анықталады. Осыдан бір күнгі екі түрлі валютаның айырмасын табамыз.

Келтірілген мысалдан байқағанымыз, жеке тұлғалардың көрсеткен қызметі, орындалған жұмысы, сатылған ТМҚ-лары төлем карточкаларының көмегімен жүзеге асқан, оның сомасы есеп беретін тұлғаға берілгендей етіп рәсімделмейді, тек есеп айырысу операциясы ғана жүргізіледі, өйткені олар нақты ақшаны алған жоқ. Бірақ, ТМҚ кірістеу немесе есептен шығару үшін бухгалтерияға келесі құжаттарды міндетті түрде тапсырады:

- қаражаттың пайдаланған фактісін растайтын құжаттар (смета, накладной, чек тауары);

- төлем карточкасының пайдаланған фактісін растайтын құжаттар (чектер, слиптер).

Төлем карточкадан қолма-қол  ақшаны алған кезде есеп беретін адамға ақша қаражатын берген сияқты рәсімделеді, операциялар одан әрі қарай жалпы қабылданған тәртіп бойынша көрініс табады.

2-Мысал: Қолма-қол ақшаны және оны есептеумен байланысты уақытын және басқа да шығындарын қысқарту мақсатында кәсіпорын еңбеккерлердің еңбек ақысын төлем карточкасында төлеуді ұйғарған.