Қазақстан Республикасында несиенің әлемдік даму тенденциясы

                                                        Мазмұны

 

Кіріспе……………………………………………………………….......3

 

I.  Нарықтағы несие қатынастарының қалыптасуы

1.1 Несиенің мәні мен қажеттілігі........................................................................5

1.2 Несиенің формалары және несие заңдары....................................................7

1.3 Несиелеуді ұйымдастыру және банктегі несие беру      процесі....................................................................................................................9

 

ІІ. Банктің негізгі қаржылық-шаруашылық қызметін талдау

2.1«Банк Центр Кредит» АҚ-ның даму тарихына жалпы сипаттама................................................................................................................12

2.2«Банк Центр Кредит» АҚ-ның 2006-2007 жылдар аралығындағы активті және пассивті операцияларының құрылымын талдау…………………….......14

2.3 Экономиканы және халықты  несиелендіру……………………………......16

 

ІІІ. Қазақстан Республикасында несиенің әлемдік даму тенденциясы

3.1 Қазақстан Республикасындағы несиенің даму болашағы..........................23

3.2 Әлемдік несиенің дамуының қазіргі тенденциясы...................................... 25

 

Қорытынды .........................................................................................................29

 

Қолданылған әдебиеттер тізімі.........................................................................30

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                     КІРІСПЕ

 

Несие дегеніміз  бір тұлға басқа тұлғаға құнды  натуралды немесе ақшалай нысанмен қайтару талабымен және әдетте пайыз(%) төлеумен уақытша пайдалануға табыстаған кезде қалыптастыратын экономикалық қатынастардың сомасын білдіреді. Нарық экономикасы жағдайында коммерциялық және банк несиелері деп бөледі.

Тікелей банктік несиелендіруде қарыз несие берушімен тікелей қарыз алушыға ұсынады. Несие беруші банк, ал қарыз алушы – шаруашылық субъектісі болып табылады. Банкаралық несиеде несие беруші де қарыз алушы да банктер болып табылады, яғни бір банк басқа банкіге несие береді.

Коммерциялық  несиелендіруде несие берушіде және қарыз алушы да шаруашылық субъектілері болады, яғни бір кәсіпорын басқа  кәсіпорынға тауар нысанында  несие береді, бұл мәміле вексельмен рәсімделеді, яғни қарыз алушы несие  берушіге тауар нысанында несие  алуын растайтын құжат- вексельді  береді. Одан әрі несие беруші осы вексельдің кепілдігіне қарыз (ссуда) ақша бер деп банкіге барады. Осылайша коммерциялық несие банкілік несиеге түрлендірілді.

Несие жүйесінің  негізгі буыны – банктер. Банк – бұл аса ірі несие кәсіпорыны. Банктер мемлекет пен кәсіпорындардың, акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің, мектептер мен ауруханалардың, институттар мен бала бақшалардың және халықтың уақытша бос ақшаларын шоғырландырып, оларды іс-жүзіндегі капиталға айналдырады және оны несиеге беру арқылы несие үшін ақы алып, табыс табады. Сонымен қатар банк төлем, есептеу, несие беру, сақтандыру және т.б. көптеген сан алуан операциялар жүргізеді.

Несиенің  екі нысаны белгілі: ақшалай және тауарлай. Сәйкесінше несиелендірудін  екі түрі бар: бастапқыда шаруашылық субъектілерінің несиелік қатынастары  банкпен қатынастар секілді пайда  болатын тікелей банктік несиелендіру және несиелік қатынастар алғашқыда  шаруашылық субъектілерінің арасында пайда болып, соңынан банкпен  қатынастарға трансформацияланатын жанама несиелендіру.

Несиелік  операциялар – бұл несие беруші мен қарыз алушының арасындағы біріншісінің екіншісіне төлемділік, мерзімділік  және қайтарымдылық шарттарында  белгілі ақша қаражаттары соммасын ұсынуы бойынша қатынастар. Банктік  несиелік операциялар активті және пассивті болады. Активті несиелік операциялар банктер мен қарыз  алушыларға қарыз ұсынғанда, ал пассивтер, керісінше, банк қарыз алушы ролінде,ал клиенттер– несие беруші ролінде  болғанда пайда болады. Сәйкесінше несиелік операциялардың екі нысаны болады: қарыздық және депозиттер.

Несие –  банктердің дамыған нарықтық экономикадағы  алатын табысының негізгі көзі. Қазақстан Республикасының қазіргі уақыттағы экономикалық жағдайы, оның ішінде несиелі ақша жүйесінде үлкен өзгерістер болып отыр. Несие толығымен экономикамен және оның жеке секторларымен тығыз байланысты. Сондықтан да бүгінгі таңда Қазақстанда күрделі өзгерістер болуда, яғни елдің экономикасының дамуы мемлекеттің несие саясатымен тікелей байланысты. Осы жерден байқайтынымыз несие қазіргі уақыттағы экономиканың тірегі болып табылады. “Несие” деген сөздің өзі, латын тілінен аударғанда “сенім” деген мағынада, ол белгілі-бір тұлғаның мойнына алған міндетін орындауға сенім көрсетуге дегенді білдірсе, екінші жағынан, несие, банктердің филиалдарымен несиелік мекемелердің қанат жаюымен ұштасып, сол арқылы қазақ даласының қойнауының капиталын кеңейтуге мүмкіндік береді.

Банктің несие операцияларының негізгі мақсаты – банктің несие ресурстарының құрылуы мен бөлінуіне сипаттама бере отырып, талдап оны ел экономикасына тиімді ету. Несиенің мәні мен қажеттілігін, формалары мен түрлерін, жеке және заңды тұлғалар үшін несиенің өте қажеттігін, олардың төлем қабілеттілігін, қайтарымдылығын, тиімділігін, несиенің даму болашағын қарастыру.

Несиенің  даму болашағы төмендегі мәселелер  бойынша қарастырылады:

• Несиенің мәні, қажеттілігі және оның формалары
• Несиенің формалары және несиенің заңдары
• Несиелеуді ұйымдастыру және банктегі несие беру процесі
• Банктің негізгі қаржылық-шаруашылық қызметін талдау
• «Банк Центр Кредит» АҚ-ның даму тарихына жалпы сипаттама
• «Банк Центр Кредит» АҚ-ның 2006-2007 жылдар аралығындағы активті және пассивті операцияларының құрылымын талдау
• Экономиканы және халықты несиелендіру
• Қазақстан Республикасындағы несиенің даму болашағы

Аталған мәселелерді шешу жолы мерзімді баспалардан (газет, журналдар) және оқулықтардан алынған  мәліметтер негізінде іске асырылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. НЕСИЕНІҢ МӘНІ, ҚАЖЕТТІЛІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ФОРМАЛАРЫ

 

1. Несиенің қажеттілігі және оның мәні

 

Ақшадан кейін ізінше несиені ойлап шығару – адамзаттың данышпандық табысы. Себебі несиені пайдалану нәтижесінде  шаруашылық қажетін және жеке қажеттілікті өтеу уақыты қысқарады. Қарыз алушы  кәсіпорынның несие алу арқылы өз өндірісін кеңейтуге, ал жеке тұлғаның өз ісін ұлғайтуға, не болмаса қажетті  заттарды болашақта емес қазір алуға  мүмкіндік туады.

Несиенiң  мәнiн анықтаған кезде бiрқатар әдiстемелiк принциптердi ұстану керек, несиелердiң барша түрi формалардан  тәуелсiз оның мәнiн көрсетуi керек:

• несие мәмiлесi тұтасымен алғанда несиенiң мәнiн ашуы керек. Егер бiр мәмiледе несие қайтарылмаса, онда өзiнiң қайтарылатын қасиетiн жоғалтатыны бiлдiреді.
• несиенiң мәнiн талдауда несиенің құрылымын, қозғалыс сатыларын, несиенiң негiзiн қарастырған жөн. Несиеде өзгермейтін, тұрақты болып қалатын жайт – құрылым. Өзге экономикалық категориялар сияқты несие де бір-бiрiмен өзара әрекетке түсетiн бiрнеше элементтен тұрады. Ондай элементтерге ең алдымен несиелiк қатынастың барлық субьектілері, сондай-ақ жоғарыда анықтағанымыздай, бұл субьектілерге несие берушi мен қарызға алушылар жатады. Оларды бөлуге және бөлек қарастыруға болмайды. Оларды бiрге қарасты жағдайда ғана несиенiң мәнiн анықтауға болады.

Несие берушi — несиелiк мәмiленiң қарыз  ұсынатын жағы. Мұны iске асыру үшін онда ақшалай қаражаттың белгiлi бiр  қоры болуы керек. Ол ақша өзiнiкi болуы  немесе басқа бiреуден  қарызға алған болуы да мүмкiн.Қазiргi уақытта қарызға ақша ұсынатын негiзгi несие беруші – банк болып табылады. Ол кәсiпорындардың, ұйымдардың, кеңселер мен халықтың уақыша бос қаражаттарын шоғырландырып, оларды қарызға алушыға уақытша пайдалану үшін  несие түрiнде ұсынады. Бұл ретте банктен алған несиенi тек қарызға алушы ғана емес, сондай-ақ соңғысы да меншік иесiне тартылған ресурстарды қайтаруға мiндеттi. Бұл арада банк бiр жағдайға несие берушi болса, екiншi жағдайда — қарыз алушы болып көрiнедi.

Қарыз алушы — несиелiк қатынастар жағы, несие алып, алған қарызды қайтаруға міндеттi жағы. Қосымша ақшалай қаражатқа уақытша мұқтаждығы туғандар карызға ақша алушылар болып табылады. Қазiргi заман талабына сай қарызға алушылар — кәсiпорындар, кәсiпкерлер, халық, мемлекеттер мен банктер болуы мүмкiн. Алайда, қарызға алушы карызға алынған қаражаттың меншiк иесi болып табылмайды, өндiрiс саласында, айналымда оны ол өз қалауымен қолданады. Несиелiк мәмiледе қарызға алушы несие берушiге тәуелдi, оған несие берушi өз талаптарын қояды. Алайда, карызға алушы мен несие берушi несие қатынастарының толық құқықты жақтары болып табылады. Олар міндеттi түрде қатысуы керек және бұл жағдайда олар орындарын ауыстыруы мүмкiн. Несие берушi — қарызгер болуы мүмкiн. Несие берушi мен қарызға алушы өзара іс-әрекеттерiнде қарама-қайшылықтың бiрлiгi сипатын көрсетедi. Несиелiк мәмiленiң қатысушылары ретiнде олар оның қарама-қарсы жақтарында тұрады. Олардың мүдделерi де бөлек, несие берушi неғұрлым жоғары пайыздық несие бергiсi келеді, қарыз алушыға мүмкiндiгiнше арзан несие алып, қосымша қаржылар табу муддесi болады.Несие берушілер мен қарызға алушылардан басқа несие қатынасы құрылымының элементі алыс-берістің объектісі – құнның негізгі бөлігі сияқты өзіндік өтелмеген құны – несиелеген құн болып табылады.

Несиенің  мәні қатынастардың несиенің – қайтару, төлемдік, мерзімдік, қолма-қол ақша, мақсатты сипат сияқты маңызды принциптерімен анықталады.

Несиенің  қайтарылу принципі – қарыз алушының несиені пайдаланғаннан кейін несие  берушіге уақытында қайтару қажеттілігімен сипатталады.

Несиенің  төлемділігі – қарыз алушыға  берілген несиенің уақытында қайтарылуын  және одан табыс түсіруге несие беруші де, оның тиімді пайдалануына қарыз алушы да ынталы болады.

Несиенің  жеделдік принципі қарыз алушыға  кез келген тиімді уақытта емес, несие келісімшартында белгіленген  уақытта қайтару қажеттігін көрсетеді.

Несиенің  мақсатты сипаты несие берушіден  алынған қаражаттың мақсатқа сай  пайдалану қажеттілігін білдіреді. Бұл принциптердің барлығы бір-бірімен өзара байланысты және олардың бір уақытта қызмет етуі несиенің мәнін анықтайды. Осы принциптердің біреуі бұзылса, онда несие қатынасының мәне кетіп, несиенің дербес экономикалық категория сияқты өзіне тән қасиеттері жоғалады.

Адамзаттың  өз өрісінде несие ақшадан соң  өмір шындығына қосқан, асқан тамаша жаңалығы ретінде бағаланды. Несиенің шаруашылық саласында қаржы-қаражатқа деген тапшылықты жедел жоюға, сұранысты ойдағыдай қанағаттандыруда ерекше маңызы бар.Қарыз беруші өзінің басы артық ақша қоры есебінен басқа бір субъектінің сұранысын қанағаттандыра алады. Ал қарыз қаржы алушы өзінің ақша қорын несие алу есебінен молайта отырып, өндірістік мақсаттарын түбегейлі шеше алады. Жеке азаматтар да, ірі бірлестіктер де, мемлекеттің өзі де несие қызметін пайдалануға құығы бар.

Қазіргі заманда несие экономиканың тірегі, экономикалық дамудың басты бір  тұтқасы ретінде танылып отыр. Несие алушы жеке азаматтар да, кәсіпорындар да өзінің кезек күттірмейтін шаруасын жедел шешу мақсатында несие  мүмкіндігіне жүгінеді. Мысалы, қазір  нарыққа көшкен Қазақстан жағдайында да несие алу арқылы жеке меншік шағын кәсіпорындар, тамақтандыру, тігін, тағы басқа орындар ашып, пайда  табушылар қатары арта түсуде. Осы тұрғыдан алғанда да несие экономикалық қажеттіліктен туындаған құбылыс әрі экономиканың қайсы саласында да, меншік түрінің қайсы түрінде де болсын аса тиімді қаражат қоры болып отыр.

 

2. Несиенің формалары және несие заңдары

 

Несие формасы  — бұл несие қатынасының сырттай нақты көрініс табуы. Ол несие қатынасының мәнi мен ұйымдастырылуын синтездейдi. Несие қатынасының формасы мен мазмұны ажыратымсыз әрі диалектикалық жағынан бiртұтас болады. Несие қатынасының формасы оның мазмұны мен дамуына сәйкесуi керек.

Таңдап  алынған жiктеу өлшемiне қарай несиенiң  мынадай ең маңызды формаларын бөлiп көрсетуге болады. (1-сурет)

• қызмет ету саласына қарай — ұлттық және халықаралық несие;
• несие мәмілесінің объектiсiне қарай — ақшалай және тауарлық несие;
• несие қатынасының субъектiсiне қарай — банктiк, коммерциялық, халықаралық тұтынушылық несиелер.

Сурет – 1 Несиенің негізгі формалары

 

Жоғарыда  қарастырылған несие формаларының көптеген түрлерi болады. Несие түрлерi — бұл оның несиелердi жiктеу үшiн пайдаланатын, экономикалық-ұйымдастырушылық белгілерi бойыша ең детальданған сипаттамасы, яғни, несиенiң iс-тәжiрибедегі нақты қосымшасы.

Несиенiң  айрықша түрiне жылдам сатылатын  мулiкпен немесе құқықпен қамтамасыз етiлген, қысқа мерзім ссуда мөлшерi бойынша  тiркелетiн ломбардтық несие жатады.

Ломбардтық  несиенi негiзгi әр алуан түрлерiне кұнды қағаз кепiлдiгiмен, талап кепiлдiгiмен берiлетін несиелер жатады. Қарыз алушы ломбардтық несиені өз қалауынша шектеусiз пайдалана алады.

Жаңартпалы  несие (ағл. Revolve- айналыста болу, кезең  сайын ауыстырып отыру) – ссуда капиталының ұлттық және әлемдiк нарықтарында жаңғыртпалы несие. Ол белгiленген берешек лимитi шегiнде және өтеу мерзiмi шегінде несие келiсiмiне қатысушы елдер арасында қосымша келiсімсөзсiз автоматты түрде берiледi.

Несие желiсi қарыз алушының алдындағы несие ұйымының оған несие келiсiмшартының белгiленген әрекет етуі кезеңi iшінде белгілі бір мақсатқа және келісілген мөлшерде несиені беру жөніндегі заң тұрғысынан рәсімделген міндеттемесі. Несие желісінің ашылуы несие беруші мен қарыз алушының ұзақ уақытқа созылатын тығыз ынтымақтастығын білдіреді.

Несие заңдарын бiлу және соның негiзiнде тиiмдi несие  механизмiн ретке келтiру өндiрiс  қорларының айналыстары мен айналымдарының бiркелкi еместiгiне байланысты бос тұрған қаржыларды орынды пайдалануға мумкiндiк  бередi.

Несие заңдарына  ең алдымен несие заңының пайда болуы жатады. Ол несие қатынастарының пайда болуы мен қарыз беру қорының құрылу қатынастарын бiлдiредi.

Несиенiң  пайда болу заңының экономикадағы  тауар-ақша қатынастарының жұмыс iстеуi жағдайында ғана әрекеттiк күшi бар. Нақты несие қатынастары шаруашылық байланыстары баламалық және тепе-теңдiк  қатынастарға негiзделген экономика  салаларында ғана туындайды.

Егер  шаруашылық субъектiсiнiң өзi атқарып  отырған жұмысының нәтижесi үшiн  нақты материалдық жауапкершiлiгi болмаса, несиелiк қатынастардың  дұрыс жұмыс iстеуiнiң, несиенiң қайтарылып келетiндiгiнiң кепiлдiгi болмайды. Несиенiң  пайда болу Заңының бұзылуы экономикадғы қарама-қайшылыққа және инфляцияға әкеп соқтырады.

Несие заңдарының басқа да экономикалық заңдар сияқты жалпыламалық, объективтiк, қажеттiлiк, өте маңыздылық, нақтылық сипаты бар.

Несие заңына тән Заң – оның қайта айналып құйылу заңы. Несиенi басқа экономикалық құндылық категорияларынан бөлектеп тұратын белгiсi мен ерекшелiгi — қайта айналып кұйылушылығы. Егер тарылған құндылық бастапқы субъект несие берушiге қайта айналып келмейтiн болса, онда өзiнiң мәнiн жоғалтып, жеке экономикалық категория ретiндегi несие боп аталудан қалады.

Несиенiң  қарастырылған заңдары мен олардың  ерекшелiктерiн танып бiлудiң тәжiрибелiк  маңызы бар. Олардың бұзылуы: ақша айналысын тұрақсыздандыру, экономикадағы ақша массасының ұлғаюы сияқты аса күрделi экономикалық қиындықтарға ұшыратады. Ұлттық валютаның сатып алушылық құндылығын кемiтедi, инфляцияға келіп соқтырады және т.б.

 

3.  Несиелеуді ұйымдастыру және банктегі несие беру процесі

 

Кәсіпорындар  мен тұрғындарды несиелеу банк қызметінің дәстүрлі түріне жатады. Сол себептен банкті – несиелендіру кәсіпорыны деп атайды. Банк активінің біршама бөлігі бұрынғы кездегідей несиелік операцияларға орналастырылған. Қазақстандағы екінші деңгейлік банктердің орналастырылған қаражаттары 2007 жылы әрбір банктеріне әр түрлі несиеге шамамен 72 % келді. Сондықтан табыс 85 % - ы ұсынылған қарыздарды төлеу түрінде алынған. Банктер бір мезгілде ресурс алғандықтан, өздері де қарыз алады. Коммерциялық банктердің шығындар құрылымын 80 % -ға жуық салымдар мен депозиттер бойынша несиенің пайыз төлеу шығындарды құрайды.

Қысқа мерзімді несие – пайдалану мерзімі  бір жылдан аспайтын несиелер. Олар тауарлы-материалдық құндылықтарға, төлемдердің ағымдағы қажеттіліктері мен шығындарына беріледі.

Ұзақ  мерзімді несиеге 1 жылдан асатын несиелер жатады. Берілген несиелер қаржылық активтерді, айналым құралын, негізгі қорлардың  қалыптасуы үшін қажеттілігіне қызмет көрсетеді.

Қазіргі кезде осы уақытқа дейін қолданылып келген, кәсіпорындардың, ұйымдардың халықты  несиелеу жүйесі енді неғұрлым оңтайлы  жүйе болып табылады. Клиент банкке бекітілмейді, өзі қызметін пайдаланғысы келетін несиелік ұйымды өзі таңдайды. Клиент несиелік шотты тек бір  банкте емес, бірнеше банктерге ашуға  құқылы.

Қалыптасқан несиелік механизм коммерциялық сипатта. Осыған байланысты сауда, экономика  мәтіндеріне ерекше көңіл бөлінуде. Тек несиелеу, кәсіпорындардың уақытша  ақша ресурстарына деген қажеттілігін қанағаттандыру, сондай-ақ несие мекемесінің  өтімділігіне негіз беретін артықшылықтар  маңызды болып табылады. Бұл клиенттердің депозиттер мен несиелеріне және де банкаралық несиеге де қатысты.

Бірқатар  коммерциялық банктер аталған несиені  сатып алып қана қоймайды, сонымен  бірге оны басқа банктерге  сатады. Коммерциялық банктің жұмысына талдау жүргізу оның ақша қаражатын  мобилизациялау мүмкіндігі тек жартылай ғана қолданылатынын көрсетеді. Сонымен  бірге ресурстарды сату фактісін және несиелеу жүйесіндегі жалпы  «сауда» акцептін сөзсіз оң құбылыс ретінде сипаттауға болады.

Қазіргі несиелеу жүйесіндегі ерекшеліктер олардың ресурстарға тәуелділігіне  ғана емес, сондай-ақ ҚРҰБ белгіленген пруденциялық нормативтерге байланысты. Қазіргі несиелеу жүйесінің маңызды белгісі оның шартты негізі болып табылады. Несиелеу бойынша туындайтын сұрақтардың барлығын банк пен қарыз алушы өзара келісіп шешеді. Шартқа сәйкес әрбір жақ белгілі бір міндеттемелерді  мойнына алады, шарт жағдайларын сақтауға жайт, несие шарттары бұрын да жасалған, бірақ олардың экономикалық мәні әлсіз болады. Тек коммерциялық ынта пайда болған кезде, банк пен кәсіпорын арасындағы шарттың бұзылуы сезілген кезде ғана несиелік шарт қарыз берушінің де, қарыз алушының да жауапкершілігін арттыратын күш болып табылады.

Қарыз алушыларға несие беру барысында банктер  «Қазақстан Республикасындағы банктер  және банктік қызметтер туралы» 30.08.1995ж. ҚР Президентінің заң күші бар Жарлықтарын, №1-ші 11.02.1994 ж. «Қазақстан Республикасының экономикасын қысқа  мерзімді несиелеу ережесін» сондай-ақ банктің Жарғысы мен нұсқауларын басшылыққа алады. Несиелер төлем қабілеті бар қарыз алушыларға несиені қайтарудың нақты көздерінің және тұрақты қамтамасыз ету формаларының бар болуына қарай беріледі.

Әр кезеңде  пайдаланатын несиелеу мехенизмінің элементтері  несиелік операциялардың сапалы сипатын  бере отырып, олардың жүзеге асырылу  техникасын білдіреді. Несиелеу процесі  мынадай кезңдерді қамтиды:

• несиеге деген өтінішті қарау;
• несиелік қабілетін талдау;
• несиелік келісім-шарт жасасу;
• несие беру;
• несиелік мәміленің орындалуына бақылау жасау.

I-кезең.  Банкке келіп түскен несиеге  деген өтінішті қарау.

Кез-келген несиелік операциялар осыдан басталады. Мұндай құжаттарда қарыз алушы мен  сұралатын несие туралы негізгі  мәліметтер; мақсаты, мөлшері, түрі, мерзімі, мүмкін болар қамтамасыз ету мүлкі  көрсетіледі.банктің қоятын талаптарына  байланысты өтінішке қосымша, яғни несиелік операциялар сипатына байланысты құжаттар беріледі. Клиенттердің әр түрлі топтары  үшін әр түрлі құжаттар пакеті әзірленуі мүмкін.

Қажет жағдайларда банк қарыз алушыдан несиені қайтаруын қамтамасыз ететін басқа да құжаттар мен мәліметтерді талап ете алады. Сонымен қатар, банкпен тұрақты несиелік қатынаста болатын қарыз алушылар үшін кейбір құжаттар тізімі қысқаруы мүмкін. Қарыз алушы банкке несие алуға өтініш жасаған уақытта, банк несиелеудегі оның мүмкіндігін алдын ала бағалау үшін есеп карточкесін толтыруы мүмкін. Онда: фирманың жетекшісі мен қарыз алушының аты жөні; қызметі және меншік түрі; клиенттің заңды мекен-жайы; есеп айырысу және валюталық шот ашқан банктің аты және реквизиттары; негізгі құрылтайшылары; ол сұрайтын несиенің мақсаты, сомасы және мерзімі; соңғы есептік күнге берілген баланс құрылымы және басқа да көрсеткіштер.

Тапсырылған құжаттарды оқып үйрену барысында банк қарыз алушының алған ссудасының қайтару қабілетін бағалаудың шешім  қабылдау үшін аса маңызы бар. Бағалау  техникалық-экономикалық есеп негізінде  жасалады.

 

II-кезең.  Қарыз алушының несиелік қабілетін  талдау кезеңі.

Қарыз алушының несиелік қабілеті – қарыз алушының алған ссудасы бойынша қарызды  уақтылы және толық көлемде қайтару  қабілетін бағалаумен сипатталады. Несиені қайтара алмау тәуекелі көптеген факторлар әсерінен болуы  мүмкін, сондықтан да, банк клиентке несие беруге шешім қабылдаудан  бұрын оның несиелік қабілетін талдайды. Бұл көрсеткіш банктің өнімділігіне ықпал етеді.

III-кезең.  Несиелік келісім-шарт жасау.

Қазіргі несиелеудің басты ерекшелігі бойынша  банк қарыз алушының несиелік қабілетін  тексеріп болғаннан кейін, несиелік шарт жасасу үшін несиелеу субъектісімен қатынасқа түседі. Несиелеуге байланысты барлық сұрақтарда банк пен қарыз алушы келісім-шарт негізінде шешеді.

Несиелік  келісім-шарт екі жақтың өзара міндеттемелерін  және жауапкершіліктерін анықтайды. Онда: несиелеу мақсаты және объектісі, несиенің мөлшері, ссуданы беру мерзімі және қайтару шарттары; несиені қамтамасыз ету формасы; несие үшін төленетін  сыйақы мөлшерлемесі; несиенің қозғалысын және клиенттің қаржылық жағдайын бақылау  үшін қарыз алушының беретін құжаттарының тізімі; олардың берілу мерзімдері, сондай-ақ несиелеу процесіндегі банктің бақылау қызметі көрсетіледі.

Несиелік  келісім-шартқа байланысты өз міндеттемелерін  орындамаған қарыз алушыларға қатысты, банк қарыз алушыға әрі қарай несиелеуді тоқтату туралы ескерту жасауға; несиелік шартында қарастырылғандай, беруді тоқтатуға құқығы бар. Қарыз алушы несиелік келісімнің шарттарын жүйелі түрде орындамаған жағдайда банк несиені мерзімінен бұрын қайтаруды талап етуге құқылы.

ІV-кезең. Несие беру кезеңі.

Бұл кезең  ссудалық шот формасын, ссуданы беруді құжаттау тәртібін (қосымша құжаттар толтырылуы мүмкін), ссуданы беру тәсілін  анықтайтын несиелеуді ұйымдастыру  және техникалық шарттарын қамтиды.

Несие беруді құжаттау тәртібі ссудалық шот формаларына  байланысты ажыратылады. Жай ссудалық шот ашылған қарыз алушы қорларының жинақталуына байланысты несиеге деген  өзінің қажеттілігін өтінеді. Осы мақсатта ол банкке несиеленетін тауарлы –  материалдық құндылықтардың төленген нормативтен жоғары қалдығы, олардың  қозғалысы туралы мәліметтер беріп, банк соның негізінде ссудаға  деген қажеттілік мерзімді міндеттемелер  арқылы құжатталады. Арнайы ссудалық шот  бойынша берілген ссуда әр алған  сайын құжатталмайды, себебі, ол шот  ашу барысындағы өтініш-міндеттемесі негізінде жүргізіледі.

 

 

 

 

 

2. БАНКТІҢ НЕГІЗГІ ҚАРЖЫЛЫҚ – ШАРУАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІН ТАЛДАУ

 

2.1. «Банк Центр Кредит» АҚ-ның даму тарихына жалпы сипаттама

 

20 жылдан аса қаржы нарығында өз қызметін жүзеге асырып келе жатқан «Банк Центр Кредит» АҚ-ң даму тарихына қысқаша шолу шалсақ, банк 1988 жылы Алматы Орталық кооперативі банкі атауымен Кеңес Одағында төртінші болып тіркелді. 1988 жылдың 19 қыркүйектегі Кеңес Одағының Мемлекеттік банк басқармасының жиынымен банктің жарғысы бекітілді.

Алғашқы банктің жарғылық қоры 50 мың рубль болды және банктік қызметтерді небары үш адам жүзеге асырды. Алғашында жай қарапайым операциялар жүзеге асырылды, яғни банк кез-келген кооперативтер мен мемелекеттік мекемелерді несиелендіруге құқылы болды. 1988 жылдың қазанында банктің өз есеп шотында 100 мыңнан астам рубль, 1990 жылдың 1 қаңтарында банк капиталы 1,7 млн рубльді құрады.1989 жылы кешенді несиелендіру мен кассалық қызмет көрсетуге 299 кооператив, 23 қоғамдық ұйымдар мен 31 мемлекеттік өндірістер кірді.

1991 жылдың  тамызында банк шұғыл түрде  қосымша капитал жұмылдырумен  байланысты қайта құрылды. 1991 жылдың 12 тамызында Қазақ ССР-ң Мемлекеттік  банкі Қазақ Орталық акционерлік  Центрбанк жаңа атауымен банкті  қайта тіркеп, керекті лицензиясын  тапсырды.

1991 жылы  банк екі негізгі бағытты белгіледі, олар банктік желілерді құру және жарғылық қорды ұлғайту мақсатында акционерлерді жұмылдыру болды. Бұл енгізулер жарғылық қордың 35 млн рубльге жетуіне ықпалын тигізді. Осы бағыттың арқасында 1991 жылдың соңында банк алдыңғы қатарлы қаржы мекемелерінің санына енді.

1992 жылдың 21 сәуірінде банк банктік операцияларды  ұлттық валютада жүргізу туралы  Қазақстан Республикасы Ұлттық  банкінің бас лицензиясына ие  болды. Бұл лицензия ішкі нарықта  шетел валютасын сату және  сатып алуға, шетел банктерімен корреспонденттік қарым-қатынастарды орнатуға, халықаралық қаржы нарығында несие операцияларының халықаралық есебін жүргізуге рұқсат берді. Осы жылдың желтоқсанында банк Қаржы Министрлігінен құнды қағаздармен жұмыс істеуге рұқсат алды.

1993 жылдың  қараша айында еліміздің ұлттық  валютасы енгізілді. Ұлттық валютамыздың енгізілуі ел экономикасының дұрыс реформалануымен банктік жүйенің дамуына оң ықпалын тигізді. Осы жылдарда банктің негізгі мәселесі – банктің жарғылық капиталын ұлғайту болды. Ұлттық валютаны енгізгеннен кейінгі жарғылық капиталдың өсу динамикасы былай болды:1990 жылы -22000 теңге, 1991жылы - 170000 теңге, 1992 жылы - 1 млн. астам теңге, 1993 жылы - 4,5 млн. астам теңге және    1994 жылы - 131 млн. астам теңге болды.

1996 жылы  екінші деңгейдегі банктердің 2000 жылдың соңына дейін халықаралық  стандартқа көшуі туралы бағдарлама  қабылданды. 1996 жылдың 22 қарашасында  банк «БанкЦентрКредит» АҚ болып қайта тіркелді. Осы жылы банк басқарудың жаңа батыстық жүйесін құру және банктік қызметтер нарығында өз үлесін жоғарылату мақсатында банктік реформалау мен қайта құруларға кірісті. Банктік құрылымның жаңа үш деңгейлі жүйесі бекітілді. Олар (HEAD-OFFICE) Бас офис, (BACK-OFFICE) Бэк-офис, (FRONT-OFFICE) Фронт-офис.

(HEAD-OFFICE) Бас офис банктің стратегиясын  және қызметтердің дамуының нақты  бағыт-бағдарын өңдеумен айналысады.

(BACK-OFFICE) Бэк-офис жаңа банктік өнімдердің енгізілуімен және олардың сапаларын жақсартумен айналысады.

(FRONT-OFFICE) Фронт-офис құрылымы банктік өнімдерді сатумен қамтамасыз етеді.

1996 жылдың  маусымында банк Орта Азия  және Қазақстан аймақтары бойынша «Western Union» ақша аудару жүйесінің жалғыз өкілі болып табылады. 1997 жылдың маусымында банктің басқармасымен 1997-2000 жылдарға стратегиялық даму жоспары өңделді.