Қазақстандағы көп партиялық жүйенің қалыптасуы

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік  университеті.

Тақырыбы: «Қазақстандағы көп партиялық жүйенің қалыптасуы»

            Тексерген:   Аменов А.Ж.

Орындаған студент: «Есеп және    аудит – 104»

тобының студенті Сулейменова Г.С.

Орал 2012ж.

Жоспар

І.  Кіріспе.

ІІ. Негізгі  бөлім. Қазақстандағы көп партиялық  жүйенің қалыптасуы.

1. Саяси партиялардың пайда болуы, мәні және қызметтері.
2. Саяси партиялардын жіктелуі
3. Қазақстандағы көппартиялықтың қалыптасуы
4. Қоғамдық-саяси ұйымдар мен қозғалыстар

ІІІ. Қорытынды.

IV. Пайдаланға  әдебиеттер.

Кіріспе.

  Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін көппартиялықтың қалыптасуының шынайы кезеңі басталды. Партия рөлінің күшеюі әлеуметтік топтардың саяси бағыттарының және әлеуметтік-экономикалық реформаларға ықпал етуге тырысуымен анықталды.

Жаңа тұрпаттағы алғашқы саяси партиялар қатарында  «Социал-демократтар» партиясы, «Алаш» ұлттық еркіндік партиясы, Қазақстанның «Халық конгресі» партиясы, «Республикалық» партия болды.

1991 жылдан бастап, қоғамдық бірлестіктердің қызметі  «Қазақ КСР-дегі қоғамдық бірлестіктер  туралы» Заңмен реттеле бастады.  Заңға сәйкес, 1991 жылдың 30 желтоқсанына  дейін республика аумағында қызмет  ететін барлық қоғамдық бірлестіктердің қайта тіркеуден өтуі талап етілді. Партия мен қоғамдық қозғалыстардың дамуы мен жұмыс істеу ережесі бүгінде 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясымен, сонымен бірге ҚР «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңымен (1996 ж.) және «Саяси партиялар туралы» Заңымен (2002 ж.) реттеледі. Атап айтсақ, Ата Заңның 5-бабында:

1. Қазақстан  Республикасында идеологиялық және  саяси әр-алуандылық танылады. Мемлекеттік  органдарда партия ұйымдарын  құруға жол берілмейді.

2. Қоғамдық бірлестіктер  заң алдында бірдей. Қоғамдық бірлестіктер ісіне мемлекеттің және мемлекет ісіне қоғамдық бірлестіктердің заңсыз араласуына, қоғамдық бірлестіктерге мемлекеттік органдардық қызметін жүктеуге жол берілмейді, – деп жазылған.

Қазақстанда қоғамдық және саяси-қоғамдық қозғалыстардың дамуын 6 негізгі кезеңдерге бөліп көрсетуге болады:

– 1986 жылдың күзінен 1989 жылдың басына дейін (бейресми бірлестіктердің  құрылуы, клубтық құрылымның дамуы);

– 1989 жылдың басы мен 1991 жылдың тамызы (көпұлтты және бірұлтты партиялардың, қозғалыстардың және ұйымдардың қалыптасуы);

– 1991 жылдың қыркүйегі  мен 1998 жылдар аралығы (КОКП таратылуы, КСРО-ның күйреуі, тәуелсіз Қазақстан  Республикасының қалыптасуы, дифференциацияның  өсуі және республика азаматтарының  саяси белсенділігінің дамуы, жаңа партиялар мен қоғамдық бірлестіктердің қалыптасуы және тіркелуі);

– 1998 жыл мен 2002 жылдар аралығы (партиялық жүйенің  ары қарай дамуы, сайлау заңына өзгерістердің  енгізілуі, жаңа қоғамдық-саяси бірлестіктердің  пайда болуы;

– 2002 жылдан 2007 жылға дейін («Саяси партиялар туралы» жаңа Заңның қабылдануына байланысты партиялық жүйе конфигурациясының өзгеруі, мемлекет пен БҰҰ ара-қатынастарының жаңа форматы);

– 2007 жылдан бүгінге  дейін (ҚР Конституциясына түзетулердің енгізілуі, пропорционалды сайлау жүйесінің енгізілуі, «Саяси партиялар туралы» Заңға өзгерістердің енгізілуі).

1990 жылдың басы  мен орта шенінде ұйым ретінде  тіркелген саяси партиялар үгіт-насихат,  жақтастарын іріктеу және саяси  іс-қимылдарға тарту кезеңінде  болды. Орталық ұстанымдағы анағұрлым көрнекті партиялар қатарында Қазақстанның «Социалистік» партиясы, Қазақстанның «Халық Конгресі» партиясы, Қазақстанның «Халық Бірлігі» Партиясын атауға болды. Қазақстанның саяси партиялары, қозғалыстары, қоғамдық бірлестіктері Жоғарғы Кеңестің XІІ және XІІІ шақырылымдағы сайлауларына, сонымен бірге 1990, 1994, 1995 жылдардағы Парламент мәжілісінің сайлауларына қатысып, олардың кейбірі еліміздің жоғарғы өкілдік органында депутаттық фракцияны құрады. Атап айтар болсақ, 1995 жылғы депутаттық корпуста Қазақстанның халық бірлігі партиясы, Қазақстанның халық Конгресі партиясы, Халықтық-кооперативтік партия, Қазақстанның қайта өрлеу партиясы, «Лад» қозғалысы және т.б. болды.

   1998 жылы  басталған партиялардың және  қоғамдық қозғалыстардың дамуының  жаңа кезеңі саяси белсенділіктің кенеттен болған дүмпуімен ерекшеленді. Бұған бірнеше факторлар ықпал еткен болатын. Бірінші – Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1998 жылдың 30 қыркүйегіндегі «Елдегі жағдайлар және ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары: қоғамды демокртияландыру, жаңа жүзжылдықтағы экономикалық және реформалар туралы» деп аталатын Қазақстан халқына Жолдауы. Онда демократияландырудың негізін салушы жеті элементтердің қатарында қоғамның саяси жүйесіндегі партиялардың рөлін күшейту аталды: «Саяси партиялар демократияның құрылысын қалайтын негізгі «құрылыс материалы», біз құқықтық қатынастарда да барлық мүмкіндікті жасауымыз қажет, партиялар өсіп, нығаюы үшін олардың қоғамдағы орнын бекітуіміз керек», – деп тұжырымдады .

   Партиялық жүйенің ары қарай дамуы үшін маңызды жайт парламентте партиялардың пропорционалдық өкілдерін енгізу туралы ұсыныс болып табылады. Бұл Қазақстан Республикасының Парламентінің 1998 жылғы 7 қазандағы елдің Негізгі Заңына енгізілген өзгерістер мен толықтыруларында іске асты. Аталған түзетулерге сәйкес, Парламенттің Мәжілісінде партиялық тізім бойынша сайланған депутаттар үшін қосымша он орын берілді.1999 жылы өткен Қазақстан Республикасының Парламентінің Мәжілісіне сайлау депутаттық мандат үшін партияаралық бәсекелестіктің алғашқы тәжірибесіне айналды. Бұл жылғы Мәжіліс сайлауына тоғыз партия қатысты. 1999 жылдың қазанында партиялық тізім бойынша дауыс беру өткізіліп, сайлау қорытындысы бойынша Парламенттің төменгі палатасы - Мәжілістен 10 орынды «Отан», Коммунистік, Аграрлық, Азаматтық партиялары жеңіп алды.

   Партиялық  жүйенің қалыптасуының және дамуының  жаңа кезеңі біріншіден, 2002 жылы  саяси партиялар туралы заңның  қабылдануымен, екіншіден, 2004 жылғы  парламенттік сайлауға партиялардың  қатысуымен байланысты болды.

   2002 жылы 15 шілдеде Қазақстан Республикасының  «Саяси партиялар туралы» жаңа  Заңы қабылданды. Заңда партиялардың  қызмет ету тәртібінің жаңа  шарттары бекітілді: партиялардың  құрылу, қызметін уақытша тоқтату  және мүлде тоқтату тәртіптерін  құқықтық реттеу; партияны қаржыландыру; сайлау процесіне қатысу. Заңға сәйкес, азаматтардың, әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін мемлекеттік биліктің өкілді және атқарушы, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында білдіру және оларды қалыптастыру ісіне қатысу мақсатында олардың саяси еркін білдіретін Қазақстан Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігі саяси партия деп танылады /2/. Саяси партия саны бір мың адамнан кем емес Қазақстан Республикасының азаматтары тобының бастамасы бойынша құрылады. Саяси партияны мемлекеттік тіркеу үшін оның құрамында партияның барлық облыстардағы, республикалық маңызы бар қала мен астанадағы әрқайсысында кемінде жеті жүз партия мүшесі бар құрылымдық бөлімшелерінің (филиалдары мен өкілдіктерінің) атынан өкілдік ететін кем дегенде елу мың партия мүшесі болуға тиіс.

   Депутаттық  мандатқа бәсекелестік үшін конфигурациясын  «Саяси партиялар туралы» жаңа  заң анықтаған партиялық жүйе  форматын құраған 12 саяси партия  қосылды. Партиялар тіркеуден  өткенде қатарында кемінде 50 мың  адам болуының қажеттігі туралы заң нормаларының қолданысқа енуі, барлық партиялардың тіркеуден өте алмауына әкелді. Атап айтсақ, оппозициялық партиялар Қазақстанның Республикалық халықтық партиясы, «Азамат» демократиялық партиясы, «Алаш» ұлттық партиясы, сондай-ақ «Қайта өрлеу», «Ел Дана», «Соотечественник» және т.б. қайта тіркеуден өте алмады.

   2004 жылы  парламенттік сайлауда саяси  одақтардың стратегиясы алғаш  рет заңды түрде жүзеге асты. Партиялық негізде сайлауалды  блоктарды құру 2004 жылы сайлау  туралы заңнамаға өзгерістер енгізілгенде заңдастырылды. Атап айтсақ, мұндай блок Орталық сайлау комиссиясында тіркелуі қажет болды, бір партия тек бір блок құрамында ғана бола алды, сайлау процесінде блок өзге саяси партиялар сияқты құқықтық иемденді.

Төрт партия сайлауға белсене қатысқан екі блокқа бірікті: Аграрлық және    Азаматтық партиялары АИСТ (еңбеккерлердің аграрлы-индустриалды одағы) блогына, ал Қазақстанның Коммунистік партиясы мен Қазақстанның Демократиялық таңдауы халықтық партиясы – «Коммунистердің және ДВК оппозициялық халықтық одағына» бірікті.

   Партиялық  тізім бойынша сайлау қорытындысы:  Отан – сайлаушылардың 60,61% (парламенттегі  10 орынның жетеуі); Ақ жол –  12,04 % (1 орын); Асар – 11,38 % (1 орын); АИСТ  блогы – 7,07 % (1 орын).

2006 жылы саяси-партиялық кеңістік конфигурациясы айтарлықтай өзгерістерді басынан кешірді, бұл партиялардың бірігу процесіне байланысты болатын. Бағдарламаларының және саяси жарғыларының ұқсастығы себепті «Асар» партиясы, Аграрлық және Азаматтық партиялары билеуші «Нұр Отан» («Отан» партиясы атауын «Нұр Отан» ХДП –на өзгертті) партиясына бірікті.

2007 жылы 18 тамызда  Қазақстанда Мәжіліске кезектен  тыс парламенттік сайлау өткізілді,  нәтижесінде «Нұр Отан» партиясының  – 88,41 % көрсеткіштегі жеңісімен  аяқталды.

   2007 жылғы мамыр айындағы Конституцияға енгізілген толықтырулар мен өзгерістер партиялық жүйенің дамуының жаңа кезеңін қалыптастыруда, яғни Конституциялық реформаларға сәйкес, мемлекеттегі саяси партиялардың рөлдері мен мәртебелері артуда.

1. Саяси партиялардың пайда болуы, мәні және қызметтері.

   Саяси жүйеге мемлекетпен қатар саяси партиялар да кіреді."Партия" деген сөз латын тілінен шыққан, бөлу, бөлшек деген мағынаны береді.

Тарихқа белгілі  алғашқы саяси партиялар Ежелгі Грецияда пайда болды. Олардың мушелері аз, тұрақтылығы шамалы, жөнді  ұйымдаспаған шағын топтар болатын. Олар, негізінен, кұл иеленушілердің әр түрлі ағымдарының мүдделерін қорғады. Мұндай партиялар феодалдық қоғамда да болды. Бірақ шексіз әкімшілік билеген дәуірде олардың айтарлықтай маңызы болмады. Еңбекші топтар болса экономикалық бытыраңқылық пен рухани езгінің астында еді. Сондықтан олардың саяси партиялар құруға мүмкіндіктері жок болатын. Олардың мүддесін ара-тұра билеуші топтың алдыңғы қатарлы мүшелері  қорғады.

   Қазіргі  біздің түсінігіміздегідей  саяси партиялар Еуропада XIX г. Екінші жартысында пайда бола бастады. Бұған сол кезде болған буржуазиялық, революциялар тікелей ықпал етті. Мемлекеттік билiктің ұйымдастырылу түpi және жүзеге асырылуы ретінде парламенттер мен парламентаризм дүниеге келді. Жалпыға бірдей сайлау құқығының енгізілуі бұқара халықтың саясатқа қатысу аясын одан әpi кеңейте түсті. Жұмысшы табының ұйымшылдығы күшейді Олар парламентте өз мүдделерін қорғайтын көпшілік партияларды құра бастады. Саясатқа көптеген адамдар тартылып, әлеуметтік қайшылықтар шиеленіседі. Осыған байланысты саяси партиялардың ролі одан әpi өcтi. Олар саясаттың негізгі субъектісіне айналды.

Бipaқ саяси  партиялар бірден көпшілік партия бола калган жок. Онын ұзақ тарихы бар. Мысалы,  немістің көрнекті саясаттанушысы Макс Вебер саяси партиялардың дамуында мынадай кезеңдерді атап керсетті: 1) аристократиялық уйірмелер; 2) саяси клубтар; 3) көпшілік партиялар.

     Саяси  клубтардың аристократиялық уйірмелерден  айырма- шылығы — олар ең алдымен  буржуазияның муддесін білдіреді.(Ал аристократиялық уйірмелер жер иелерінің мақсатын қорғаған болатын). Олардың тұрақты идеологиялық байланыстары мен дамыған уйымы болды. Мұның бәpi оларға қоғамдық жұмысты кең өpicтeтyiнe мүмкіндік туғызады.

     Ал  көпшілік партиялардың саяси клубтардан ерекшелігі — олар жұмысың тек сайлау кезінде ғана емес, сонымен қатар әдеттегі, дағдылы уақытта да көпшілікке ықпал етуге тырысты. Өз қатарына барынша көбірек адамдарды тартты. Өздерінің угіт- насихат жұмысында саяси ағартушылық, үгіт, тәрбие, мәдени қызметі. с. с. саяси әсер етудің ең бай мүмкіндіктерін пайдаланды.

     Дегенмен, керсетілген үш кезеңді толығымен  Ұлыбритания- ның  eкi партиясы  ғана басынан кешірді. Олар  либералдық (виги) жэне консервативтік (тори) партиялары. Ал қазір oөip cүpiп отыр- ғaн партиялардың көбінің даму жолы қысқа. Олардың біразы eкi сатысынан өтсе, біразы бірден көпшілік партия болып калып- тасты.

     Бірінші  саяси көпшілік партия болып  1861 жылы Англияда либералдық партия  кұрылды. Сонымен қатар мұндай партиялар- дың дамуына жұмысты қозғалысы да зор әсер етіп. Жұмысшы- лардың өзіндік жарғысы, кең тараған жергілікті ұйымдары бар, жазба түрде мүшелік жарна төлейтін, мерзімімен съездер өткізетін партиялары ұйымдасады. Бірінші көпшілік жұмысшы партиясы болып 1863 жылы Жалпы Германияның жұмысшы одағы (Ф. Лассальдың басшылығымен) құрылды. XIX ғ. аяғына қарай Батыс Еуропа елдерінде түгелге жақын көпшілік партиялар пайда болды. Мұндай партиялар басқа континенттерде де құрыла бастады.

     Американың  белгілі саясаттанушысы Дж. Лa Паломбараның ойынша партиялар мынадай 4 белгімен сипатталады: 1) партия белгілі бip идеологияны қорғайды немесе кем дегенде адамды, дүниені ерекше көре біледі; 2) партия — адамдарды жергілікті ұйымнан бастап, халықаралық дәрежеге дейін саясаттың әр түрлі деңгейінде әжеп тәуір ұзақ біріктіретін ұйым; 3) партияның мақ- саты — билікті қолға алып, жүзеге асыру (көбінесе ол коалиция- лық жолмен жасалады); 4) әр партия өзіне халықтың дауыс беруінен бастап, мүше болуына дейінгі қолдауын камтамасыз еткісі келеді.

Саяси партия тапты  немесе әлеуметтік топты ұйымдастыра- ды, олардың саяси сауаттылығын арттырады, жұмысына уйым- шылдық және мақсаттылық  сипат береді. Оның белгілі  бip идео- логиясы болады. Ол идеология саясаттың  басты принциптерін белгілеуге, саяси партияның ұйымдық құрылысы мен практика- лық ic-әрекетін анықтауға негіз болады. Олар партияның бағдар- ламалары мен жарғыларында айқындалады.

     Саяси  жүйеде партиялар үлкен әлеуметтік  жіктердің (топ- тардың, таптардың,  бірлестіктердің) мүддесін көздейді. Партия- лардың өмір сүруінің өзі сол жіктеудің арасында дау-жанжал- дардың тууы мен оларды шешу кажеттігінен шығады.

     Поляктың  белгілі  саясаттанушысы А. Боднардың көрсет- кеніндей, қазіргі қоғамда саяси партиялар мынадай қызметтерді атқарады:

а)қоғамның ipi топтарының мақсат-мүлделерiн анықтау, тұжырымдау және негіздеу;

ә)олардың белсенділігін  арттырып, жинақтау;

б)саяси идеология  мен саяси ілімдерді жасау;

в)саяси жүйелерді, оның жалпы принциптерін, элементтерін, құрылымдарын қалыптастыруға қатысу және т. б.;

г)мемлекетте билік ушін күреске қатынасу және оның жұмы- сының бағдарламасын жасау;

д)мемлекеттік билікті icкe асыруга қатынасу;

е)қоғамдық пікірді қалыптастыру;

ж)жалпы қоғамды, яки оның белгілі бip бөлігін (топты, тапты, жікті) саяси тәрбиелеу;

и)мемлекеттің, кәсіподақтарының, қоғамдық, ұйымдардың аппараты үшін кадрлар даярлау мен ұсыну және т. т.

Сонымен қатар партиялар сайлау науқанын дайындау мен өткізу, өз мүшелерінің санын көбейту, орталық және жергілікті ұйымдардың материалдық ахуалын күшейту, өз еліндегі және шетелдердің мақсаттары жақын партияларымен байланысты нығайтумен үнемі айналысады.

    Қазіргі  демократиялық қоғамдағы партияның  маңызды міндетi азаматтық қоғам  мен мемлекеттің арасындағы байланысты  баянды ету. Партиялар арқылы әр түрлі әлеуметтік топтар  өздерінің саяси талаптарын мәлімдейді Бұрынғы әлеуметтік-эко- номикалық саясатты одан әpi жүргізу немесе оны өзгерту керектігі  жөнінде өздерінің көзқарастарын білдіреді.  Соның ар- қасында қоғамның саяси саласындағы қайшылықтардың басы ашылады, әлеуметтік қопарылысқа соқтырарлық өткip, ойда жоқ шиеленістердің  мүмкіншілігі азаяды.

    Қоғамнын  қай жігіне партияның ықпалы  кушті журіп, олар- дан ұзак  уақыт қолдау тапса, сол топ  партияның әлеуметтік негізін  қалайды. Ал оган сайлау кезінде әрдайым даусын беруші сайлаушылар оның электоратын (латынның сайлаушылар тобы деген сөзінен) құрайды. Еуропадағы социал-демократиялык партиялардың дәстүрлі әлеуметтік негізіне жұмысшылар жата- тын. Либералдық-демократиялық партияларды орта жіктеп қыз- меткерлер, зиялы қауым, ұсақ кісіпкерлер және т. б. қолдайтын. Аграрлық партия шаруаларға сүйенетін. Консервативтік партия- лар ipi меншік иелерін, шаруалар мен орта буындылардың бip бөлігін тірек ететін. XX ғ. ортасынан бастап жағдай өзгерді. Ipi партиялар сайлауда халықтың әр түрлі топтарының даусын жи- нады. Демек, солардың мүддесін де көздейді.

      Сонымен, партия деп мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталған, ортақ мүдде, бip идеология негізінде құралған адамдардң, epiкmi одағын айтады. Партиялар сайлауға, мемлекеттік органдар құруға, мемлекеттік маңызды шешімдер қабылдауға және оларды ic жүзеге асыруга белсене катынасады.

1. Саяси партиялардын жіктелуі.

   Саяси партияларды жіктеп, жуйелеудің көптеген белгілеpi мен өлшемдері бар. Мысалы, институциондық тәсіл партияларды топ- тастырғанда ұйымдастыру ерекшелігін басшылыққа алады, ли- бералдық дәстүр идеологиялық байланыстардың сипатына бас- ты назар аударады, марксистер болса таптық белгілеріне айрық-

ша мән береді. .

Бұл мәселені терең  зерттеген саясаттанушылардың бipi француз ғалымы М. Дюверже XX ғасырдың 50 жылдарында сайлаушылар мен белсенділер санына байланысты партияларды кадр- лық және бұқаралық деп eкігe бөледі (оларды ұйымдық қалып- тасқан және ұйымдық қалыптаспаған деп те атайды). Кадрлық деп қатарында сайлаушылардың 10%-ынан кемі ғана болатын, мүше саны аз партияны айтады. Бipaқ ол ұйымдастырылуымен және тәртібімен көзге түседі. Онын әрбір мүшесінің партия билеті болады, мүшелік жарналарын уақтылы төлейді жарғысында қаралған тәртіпті мүлтіксіз орындайды. Мысалы, оған Австрия халық партиясы, Англия консерваторлар партиясы, ГФР-дың Христиандық-демократиялық одағы, Жапония либералдық-демократиялық партиясы, Француз коммунистік партиясы, Швеция орталық партиясы жатады. Бұқаралық партияда оны үнемі жақтап дауыс беретін сайлаушылары, мүшелері белсенділері көп болады. Бірақ олардың ресми мүшелері болмайды. Партбилет алып, мушелік жарна төлeмeйдi. Мысалы, мұндайларға АҚШ-тың, республикалық және демократиялық партиялары, Англия лейбористер партиясы т. т. 60 жылдардың аяғында жоғарыда аты аталған Лa Паломбара- нын көрсеткен eкi партиясынан баска әмбебап партиялар (уни- версалдык немесе сайлаушылар партиясы) деген ушінші түрін бөліп шығарды. Олардың ерекшелігі — партияның мүше санын емес, сайлаушылар санын көбейтуге тырысуда. Онда әлеуметтік, этникалық, діни және т.б. өзгешеліктеріне мән берілмейді. Мұндай партиялардың саны соңғы жылдары Еуропа мен Америка елдерінде тез етек алуда.

  Саяси жуйедегі pөлі мен іштей ұйымдасуына байланысты сая- си партияларды төрт түрге топтастырады:

1.Авангардтық  партиялар (лениндік тұжырымдама). Олардың ұйымы жоғары орталықтанумен сипатталады,өзінің барлық мүшелерінен партиянын жұмысына белсенді қатынасуын талап етеді. Мысалы, Үндістаннның ұлттық конгресс партиясы, бұрын- ғы СОКП.

2.Сайлаушылар  партиясы. Олардың негізгі мақсаты уміт- керлердің сайлау алдындағы науқанын ұйымдастыру: қаржы жи- нау, үгіт жүргізу т.т. Оларда тұрақты мүшелік, идеологиялық негіз, ұйымдық құрылым жоқ. Мысалы, АҚШ-таға республика- лы және демократиялық партиялар. Сондықтан американдық азмат "Мен демократиялық партияның мүшесімін"демейді, "Мен демократтар ушін дауыс беремін" дейді.

3.Пapламентік партия. Ол негізгі eкi қызметті атқарады: сай- лауга дайындалу және парламентке бақылау жасау. Мәселелерді алдын ала талқылап, қабылданатын шешімдерді сәйкестеу, келістіру үшін партиялар парламенттер мен муниципалитеттер- де (жергілікті өзін-өзі басқару органы) жіктер (фракциялар) жасайды. Премьер-Министрдің кандидатурасымен укімет құрамы парламенттегі көпшілікке байланысты. Мысалы, Германияда, Италияда, Ұлыбританияда, Францияда солай.

4. Қауымдастық партиясы. Ол адамдарды белгілі бір саяси жолды ұстанғандығына карай емес, ортақ қөзқарас, ұқсас мүшелеріне орай өзара қатынасып, маңызды мәселелерді талқылау үшін біріктіріледі. Мысалы, оларға "Жасылдар" партиясы, балаларды, малдарды, жануарларды корғау партиялары, соғысқа, ядролық қаруға карсы козғалыстар жатады.

Саяси идеологиясына  карай партияларды 5 түрге жүйелеп жүр.

1. Каммунистік партиялар мен солшыл радикалдық багыттғы партиялар. Олар К. Маркстің ілімін басшылыкка алады. Жеке меншіксіз, тапсыз қоғам кұруға тырысады. Басқа партиялар коммунистік партияның басқарушы рөлін мойындауы керек. Мысалы, Кытай, Солтүстік Корея, Куба, бұрынғы КСРО. Батыста мұндай партиялардың айтарлықтай салмағы жоқ.

2. Социа-демократиялық (немесе социалистік, леибористік) партиялар. Олар қазіргі капиталисте қоғамды еңбекші халықтың мүддесіне сай үдайы реформалап, өзгертіп отыруға тырысады. Олардың басты кұндылыктары: бостандык, әділеттілік, ынтымактастык, тендік. Оған жататындар: Австриянын, Германияның, Швецияның социалдемократиялык партиялары, Ұлыбританияның лейбористік партиясы және т. б.

Казіргі кезде  адамзатты айнала қоршаған орта күннен-күнге нашарлап, азып-тозып бара жатқаны баршаға аян. Сондықтан Еуропада социал-демократтардың әлеуметтік және экологиялық жағынан жаңарған индустриялық мәдекиеттілік орнатпақта ойлары бар.

3. Буржуазиялық-демократилық партиялар. Олар XIX ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америкада бір кезде пайда болды. Мынандай принциптерді басшылыққа алады: коғамда билік үшін әрқашан ашық күрес жүруі керек, өкіметке жалпыға бірдей сайлау аркылы жету, парламентте көпшілік дауыс алған партия немесе партиялық бірлестік өкіметті билейді, басқарушы партияға (партияларға) қарсы үздіксіз ашық оппозиция жүмыс істейді. Заң алдында бәрінің де тең болғанын, сөз, баспасөз, жиналыстар бостандығын калайды. Мысалы, Германияның еркін демократиялық партиясы, Ұлыбританияның социал-либералдык партиясы және т.б.

4. Консервативтік партиялар. Нсгізінен ірі буржуазияның мүддесін қорғайды. Әлеуметтік теңсіздікті сақтағысы келеді, адамдық және азаматтық ар-намыс, плюрализм, ынтымақтастықты жақтайды. Мысалы, АКШ-тың республикалык партиясы, Германияның Христиандық-әлеуметтік одағы мен Христиандық-демократиялық одағының блогы, Ұлыбританиянын консервативтік партиясы, т.т.

5. Фашистік партиялар. Олар жеке мүддеден мемлекеттік мүдденің басым болғанын, баскаруда катаң орталыктандырылуды, адамның қүқықтары мен бостандықтарын шектеуді қалайды. Ұлтшылдықты уағыздайды. Бұл тоталитарлық немесе авторитарлық жүйеге жол ашады. Фашистік партиялар кезінде Германия мен Италияда болған. Бірак сол елдерде және т.б. жаңарған неофашист ұйымдардың пайда болуы сақтандырады.

Партияларды басты идеологиялық бағытына қарай революциялык, реформистік, консервативтік, реакциялық деп те бөліп жүр. Революциялық партиялар коғамдық өмірді түбегейлі өзгертуге тырысады. Реформистік партиялар коғамда манызды өзгерістер жасамақ, бірақ оның негізгі құрылысын сактап қалмақ. Консервативтік партиялар казіргі әлеуметгік өмірдің негізгі сипат, ерекшеліктерін түрақты сақтап қалмақ. Реакциялық партиялар — қоғам дамуындағы өтіп кеткен формацияларға не дәуірлерге қайтып оралуды көксеушілер.

Кандай саяси тәртіпті қолдауына байланысты партиялар демократиялық, авторитарлық, тоталитарлық болып жіктеледі. Демократиялық партиялар баска партияларға төзімділікпен, түсіністікпен карайды, пікір аралығын жактайды. Идеологиялык факторға онша мән бермейді. Тоталитарлык партиялар, керісінше саяси жүйенің басқа элементтерін өзіне бағындыруға тырысады. Әсіресе идеологияланған, катаң тәртіпке негізделген бірпартиялық мүше құруға тырысады. Авторитарлык партиялар, әдетте, дамып келе жаткан елдерде пайда болады және отаршылыққа карсы бағытталады. Олардың көбі ең алдымен оз елдерінің саяси және экономикалық тәуелсіздігі, әлеуметтік прогресі үшін күреседі.Әрекеттерінде көбінесе күшке сүйенеді.

Саяси өмірдегі алатын орны, билікті жүзеге асыруға катысына карай саяси партиялар билеуші және оппозициялык(лат. «карсы кою» деген сөзінен шыккан)болып бөлінеді. Билеуші партиялардың колдарына мемлекеттік билік тигендіктен оларға бүкіл қоғам дамуының басты бағыттары мен сипатын айкындауға мүмкіндік туады. Яғни, олар баска партиялардың үстінен билікке не болады. Мұндай мүмкіндігі жок калған партиялар ез мүдделерін басқа жолмен корғайды. Олар бұл максатта өздерінің конституциялық құқығын, парламент мінбесін, бұкаралық акпарат құралдарын пайдаланады. Белгілі бір коғамдық пікір тудырып билеуші партияға сыртгай ыкпал жасайды. Мұндай саяси партияларды оппозициялық деп атайды. Олар басқарушы партияның саясатын сын көзбен бағалайды. Қоғамның даму бағдарламасын жасайды, баска мемлекеттермен карым-катынастарға ездерінің көзкарастарын білдіреді. Жалпы оларға қарсыластық қасиет тән келеді.

   Жұмыс істеу жағдайына,  заңның рұксат етуіне байланысты  партияларды ресми, жартылай ресми,  кұпия деп жіктейді. Егер қоғамдық-саяси  өмірге катынасуына заң жүзінде  рұксат етіліп, мемлекеттік тіркеуден өтсе, ол   ресми партия болып саналады. Ол жұмысын ашық жүргізеді. Бірак формальды түрде рұқсат етілсе, оны толық танылды деуге болмайды. Біраз жағдайларда партияға сырттай мойындаған сыңай білдіріп, шын мәнінде, жұмысына шек қойып, кедергілер жасалады. Мұндай партияларды жартылай ресми деуге болады. Ал егер партияға заң бойынша тыйым салынып, жұмысын астыртын, жасырын жүргізсе, ол құпия партияга жатады. Әдетте, олар үстемдік етіп отырған құрылысты күшпен езгертуді мақсат етіп кояды. Егер қүпия партияны халық, шынымен қолдап, беделі зор болса, оны ресми мойындамағанымен жүмысын тоқтата алмайды. Оның айғақтығын кұпия жағдайда жүріп отаршылдыққа қарсы қажырлы күрес жүргізген көптеген ұлт-азаттык, партиялардың даму жолынан байкауға болады.

   Партиялар жиылып, партиялық жүйені кұрады. Сондықтан оларды жіктеудіңде мәні зор. Партиялық жүйе деп мемлекеттік мекемелерді қалыптастыруға шынымен мүмкіндігі бар, елдің ішкі және сыртқы саясатына ықпал ете алатын саяси партиялар жиынтыгын айтады. Ел ішінде қанша партиялар болуы және олардың қайсысы партиялық жүйеге енуі сол елдін тарихи дәстүріне, әлеуметтік-экономикалық шиеленістер сипатына, негізгі әлеуметтік күштердің арасалмағына байланысты. Оған халыктың бір ұлтты әлде көп үлтты, бір дінге әлде көп дінге бағынуы да әсер етеді.

Билік үшін күреске қатысып  жүрген саяси партиялардын саны жағынан  олар көппартиялық, екіпартиялық және бірпартиялық болып топтастырылады.

Көппартиялық деп мемлекеттік билік үшін күрес барысыңда бірнеше саяси партиялардын әртүрлі мүдделері мен пікір алалығын пайдалана отырып басқару түрін айтады. Онда үш және одан артық партия қатысады. Бұл — адамзаттың коғамдық басқаруда ойлап тапқан өркениетті түрі. Дегенмен, орыстың белгілі саясатшысы Б. Чичерин айтқандай, көппартиялықтың өзіңдік жағымды және жағымсыз жактары бар. Жағымды жағына жататындары — онда саяси мәселелер жан-жакты каралады. Кемшіліктерді кешірмейтін оппозициялық партиялардың болуы үкіметті тиімді жүмыс істеуге мәжбүр етеді. Бюрократияның өрістеуіне тежеу салынады. Партиялы тәртіпке шақырады. Билікбасына кездей-соқ емес нағыз дарынды адамдардың келуіне мүмкіндік тудырады. Ұнамсыз жағына жататындар — өмірдегі көп мәселелерге өз партиясының тұрғысынан ғана қарайды. Бар ойы карсы партияны жеңуге арналып, ол жолда алдау-арбау, өсек-өтірік сияқты жат қылыктар мен тәсілдер пайдаланылып жатады. Дегенмен, қазіргі танда көппартиялық саяси өмірдің тәуір жетілген түрінің бірі болып танылады. Ондайларға Австрия, Бельгия, Дания, Ни-дерландыдағы көппартиялықты жатқызуға болады.