Банктің тартылған қаржылары

Жоспар

Кіріспе

І бөлім. Қаржылық есеп беруді дайындау ұйымдастыру

1.1.Банк балансын ашып көрсету.

1.2. Кірістер мен шығыстар жөніндегі есеп беруді ашып көрсету.

1.3. Ақша қозғалысы туралы есепті және капиталдағы өзгерістер туралы есепті ашып көрсету.

ІІ бөлім. Есеп берудің басқа да түрлерін ашып көрсету.

2.1. Банктің шартты және мүмкін міндеттемелері жөніндегі есеп.

2.2. Қаржылық автивтер мен міндеттемелердің мерзімін өтеу жөніндегі есеп

2.3. Түсіндірме жазбаларды  және есеп саясатын ашып көрсету.

Қорытынды

Қосымшалар

Қолданылған әдебиеттер

Мазмұны

Кіріспе

              Қаржылық есеп беруді ұсыну пайдаланушыларды банктің қаржылық жағдайы, қызмет нәтижесі  және есептік кезеңдегі оның жағдайының өзгеруі туралы маңызды, қажетті және  анық ақпаратпен қамтамасыз етеді.

              Екінші деңгейлі банктер үшін жылдық қаржылық есеп берудің келесі нысандары белгіленген:

-         бухгалтерлік баланс (№1 нысанада);

-         табыс және шығыс туралы есеп (№2 нысанада);

-         ақша қозғалысы туралы есеп (№3 нысанада);

-         капиталдағы өзгеріс туралы есеп (№4 нысанада);

-         түсіндірме жазбалары.

Сонымен бірге бұлардың құрамына тоқсан сайынғы қаржылық есептің қолданыстағы нысаны кіргізілген. Банктер сонымен қатар, ай сайын және әр күндік балансты да ұсынады. Банктер баланстарды, оған қосымшаларды және қосымша мәліметтерді екінші деңгейлі банктердің есептік – статистикалық ақпараттарын жинақтайтын және өңдейтін «Статистика»  жүйесі арқылы Ұлттық банктің есептеу жұмыстары Департаментіне ақпараттарды өздерінің қолдарында бар электрондық байланыс құралдары бойынша жіберу жолымен,  сол сияқты банкілік қадағалау Департаментіне қағаз жүзінде ұсынады.

              Банктер, есептеу жұмыстары Департаментіне әр күндік балансты 2 жұмыс күні ішінде, ай сайынғы балансты есепті кезеңнен кейінгі айдың ішінде ұсынады. Оннан асатын филиялдары бар банктер әр күндік балансты 3 жұмыс күні ішінде, ай сайынғыны есепті кезеңнен кейінгі айыдң 5 жұмыс күні ішінде ұсынады.

              Қорытынды айналымдарды ескере отырып, жылдық есеп беруді ұсыну мерзімін Ұлттық банк белгілейді.

              Екінші деңгейлі банктердің бухгалтерлік есептілігі, жылдық бухгалтерлік баланс, табыстар мен шығыстар туралы есеп түрінде қажетті аудиторлық бекітуден өткенне кейін міндетті түрде, есепті жылдан кейінгі жылдың  1 мамырына дейін жариялануы керек.

              Жарияланғаны жөніндегі мәліметтер банктік қадағалау Департаментіне есептік жылдан кейінгі 15 мамыран кешіктірмей ұсынады. Қаржылық есептілікті дайындамас бұрын банктер жылдық есеп беруді дайындау кезіеңінде қорытынды операциялар жүргізілуі қажет:

-         жіктелген активтер және шартты міндеттемелер бойынша толық көлемде провизия құру;

-         шетел валютасына, тазартылған қымбат металдарға және бағалы қағаздар құнына, оның ішінде баланстан тыс шоттарға қайта бағалау жүргізу;

-         филиялдар мен аралық корреспонденттік шоттарды, Қазақстан ішіндегі банктерде, сол сияқты одан тысқары жерлерде ашылған корреспонденттік «Ностро» шоттарын салыстырып тексеру, ал қорытынды айналымдар жүргізілген жағдайда тиісті бухгалтерлік жазуларды құрастыру;

-         негізгі құралдары және материалдарды түгендеу нәтижесіне сәйкес баланстық шоттар бойынша бухгалтерлік жазуларды бейнелеу;

-         банк ережесіне сәйкес сыйақы демалыс еңбекақысы және т.б. жалақы бойынша есептеулер жүргізу және сәйкес бухгалтерлік жазуларжасау.

І бөлім. Қаржылық есеп беруді дайындау ұйымдастыру

1.1.Банк балансын ашып көрсету.

             
              Бухгалтерлік баланс қаржылық есептің басты нысаны болып табылады: Ол есепті күндегі банктің қаржылық жағдайы туралы ақпаратты ұсынады.

Банктің жылдық бухгалтерлік балансына қойылған талаптар Қазақстан Республикасының екініші деңгейлі банктерінде қаржылық есептілікті құрастур жөніндегі ұсыныстарда көрсетілген.

Баланс қорытынды айналымдарды және қаржылық есептіліктің жиынтық балансын ескере отырып құрылады. Банк мұндай жіктеулерді өзінің активтер мен пассивтері үшін таңдап алуына болады. Алынуға тиісті және  төленуге тиісті сомалар «12 ай ішіндегі» және «12 айдан кейінгі» болып бөлінеді. 12 ай ішінде алынбайтын активтер ұзақ мерзімді, ал  алынатындары  ағымдағы деп аталады. Банк өзінің активтері мен міндеттемелер ұзақ мерзімді және қысқа мерзідімді деп бөлуіне болады. Егер ол жасалынбаса активтер мен міндеттемелер олардың өтімділік тәртібі бойынша ұсынылады. Сол сияқты 12 ай ішінде және одан да көп мерзімде реттелінетін немесе өтелетін сомаларды бөлу қажет.

Баланста көрсетілтені қысқа мерзімді активтерге мыналар кіреді:

-         жай операциялық цикл ішінде өткізуге, сатуға немесе тұтынуға ұсынылатын активтер:

-         12 ай ішінде өткізуге ұсынылатын және негізінен сатуға арналғанактивтер:

-         Оларды пайдалану бойынша шектеу болмайтын ақша қаражаттары және олардың баламалары.

Баланста көрсетілген қысқа мерзімді міндеттемелер құрамына кіретіндер:

-         қалыпты операциялық цикл ішінде төлеуге тиістілері;

-         12 ай ішінде орындалатын.

Төлемі 12 ай ішінде жүргізілетін ұзақ мерзімді пайыздық міндеттемелер, келесідей жағдайларда баланстар «Ұзақ мерзімді» ретінде жіктелуі мүмкін:

-         бастапқы мерзім 12 айдан көп.

-         міндеттемелерді қайта қаржыландыру емеуріндері бар:

-         емеуріндер шартпен бекітілген.

Таза активтердегі еншілеск компаниялардың аздық үлесі жылдық бухгалтерлік баланста міндеттемелер мен меншікті капиталдан бөлек «аздық үлес»  бабында  көрсетіледі және еншілес компанияның бас банкке жатпайтын таза активтерінің көлемін бейнелейді. ЖЫлдық бухгалтерлік баланста құру және тиісті аздық үлестің есептемесі халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарының талабына сәйкес жүргізіледі.

1.2. Кірістер мен шығыстар жөніндегі есеп беруді ашып көрсету.

              №2 – нысаны кірістер мен шығыстар жөніндегі есеп беру қорытынды айналымдары  және қаржылық есеп кестесін ескере отырып жасалған баланстың негізінде құрастырылады.

              Банктің табыстары мен шығыстары жөніндегі есепті ашып көрсету немесе оның қаржылық есептіліге ескертулер бухгалтерлік есептің басқа да стандарттардың талабына сәйкес ұсынылатын ақпаратқа қосымша оның шығыс және табыс баптарын өздеріне  қосуы тиіс, бірақ мұнымен шектелмеуі керек:

-         сыйақы түріндегі және ұсақ (аналогты) табыс;

-         сыйақы түріндегі шығыс және ұқсас (аналогты) шығыс;

-         девидент түріндегі табыс;

-         комиссиондық және алым түріндегі табыс;

-         комиссиондық және алым сомасын төлеу шығынадары;

-         шығындарды шегергендегі бағалы қағаздарды сату нәтижесінде алынған табыс;

-         шығындарды шегергендегі басқа да бағалы қағаздар бойынша табыс;

-         басқа да операциялық табыс;

-         қарыз алу мен байланысты шығындар;

-         жалпы әкімшілік шығындар;

-         басқа да операциялық шығындар.

Банктік операцияларды жүргізу нәтижесінде банктің алатын негізгі табыстарының үрлеріне сыйақы, қызмет көрсеткені үшін алым, комиссиондық және бағалы қағаздар операцияларының нәтижесі жатады. Табыстың әрбір түрі банк қызметінің тиімділігін бағалауға мүмкіндік алатындай бөлек ашып көрсетіледі.

              Банктің банктік операцияларды жүргізу нәтижесінде пайда болатын шығындарының негізгі түрлерінде сыйақы, комиссиондық қарыздар бойынша шығындар инвестицияның баланстық құнының төмендеуімен байланысты шығындар сонымен бірге әкімшілік шығындар да жатады. Шығындаордың да әрбір түрі банк қызметінің тиімділігін бағалауға мүмкіндік алатындай бөлек қарастырылады.

              Сыйақы түірндегі табыс мынадай жағдайларда танылады:

-         мәміле жасаумен байланысты банкке экономикалық табыстың түсу ықтималдығы бар болсы:

-         табыс сомасы жоғары деңгейлі сенімділікпен бағаланған болса.

Мәмілеге сәйкес, банктерде контрагенттің ақшасын пайдаланғаны үшін  кезінде шығындар пайда болатын жағдайларды ғана сыйақы түріндегі шығын танылады.

              Активтерден (міндеттемелерден) алынған нақты табысты (шығысты) есепке алатын уақыт  арақатынасы негізінде сыйақы түріндегі табыс (шығыс) танылады.

              Банктің табыстары мен шығыстары Қазақстан Республикасы «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілігі» Заңының 5 бабына сәйкес бухгалтерлік есептің негізін қалайтын барлық принциптерін ескереді. Төлемі келесі жылдары жүргізілетін жыл үшін банктің табысы мен шығыстары жылдың аяғында есептелінеді. Төменде көрсетілетін операциялардан туындайтын табыстар мен шығыстар таза негізде анықталады:

-         сатып алуға арналған бағалы қағаздардың шығуы және олардың баланстық құнындағы өзгерістер;

-         шетел валютасымен және қымбат металдарымен жүргізілетін дилингтік операциялар;

-         сатуға жарамды, сол сияқты және өтеуге дейін ұсталатын құнды қағаздардың шығуы және капиталға инвестиция салу.

Қазіргі сәтте табыстардың құрамына қосылып қойылған сомаларды алу мүмкіндігіне қатысыт күмәнділік пайда болса олар табыстың бастапқы танылған сомасына түзету жүргізу арқылы танылады.

              Банк өзінің активтеріне және баланстан тыс міндеттемелеріне  сыныптама жүргізіп, оларға қарсы Қазақстан Республикасы Ұлттық банк белгілеген шарттар бойынша провизияға және резервтерге қажетті соманы анықтайды. Провизиялар толық сомадан қалыптастырылуы керек және табыстың бар жоқтығына тәуелсіз байланыссыз банк шығынына жатқызылуы керек. Қазіргі сәтте шығындардың құрамында тұрған сомаларды банктің төлемеуі немесе қолданбауы жөніндегі сенімділік бар болатын болса, ола шығындарың бастапқы танылған сомасына түзету ретінде танылады.

              Бұрын есептен шығарылып тасталған дебиторлық борыштар қайтарылға жағдайда, келіп түскен сомалар ағымдағы жылы олар қай шоттардың есебінен шығарылса, сол баптардың орнын толтырады. Табыстар мен шығыстар жөніндегі есепте аздық үлесі 1001 символы бойынша таза табысты азайтатын көрсеткіш ретінде бөлек бапта көрсетіледі. Бас банк пен еншіліс компания арасында кредиторлық және дебиторлық қарыздар болатын болса, бас банктің немесе еншілес компнаияның борышраны сол сияқты табытар шығыстар және девиденттер бойынша топішілік операцияларды алып тастаған дұрыс.

1.3. Ақша қозғалысы туралы есепті және капиталдағы өзгерістер туралы есепті ашып көрсету.

              Ақша қозғалысының есебінде есептік  кезеңдегі банктің қолма-қол ақша санының өзгеруі туралы ақпараттарды және ақша сомасының көбею көзі, сол сияқты оларды пайдалану бағыты жөнінде  көрсетілуі керек.

              Ақша қозғалысы жөніндегі есепті дайындау кезеңінде пайданың көбею көздерін және олардың пайдалану  әдістерін бөліп көрсету қажет. Сондықтан банктің таза табысы – тапқан табысы – егер есепті кезеңде  ақша нысынанда алынса ақша  көзі болып табылады, ал шығындар, егер де олар есепті кезеңде  ақша нысанында  жүргізілсе онда ақшаның азаюымен байланысты болады.

№3 нысанның «Таза табыспен байланысты  ақшалардың қозғалысы» қосымшасында таза табыстың сомасын түзетулерді ескее отырып бейнелеу  керек.

              Ақша қозғалысы мен байланыссыз, алынған таза табыстар мен шығыстардыңкөлемінде келесі баптар бойынша қажет:

-         амортизациялық аударымдар;

-         провизияны құруға кеткен нақты шығындар сомасы;

-         есептелген, бірақ алынбаған табыс сомасы және сыйақы түріндегі жұмсалмаған шығындар;

-         сыйақы төлеумен және алумен байланысты емес, алынбаған табыс немесе кетпеген шығындар сомасы.

Сонымен қатар, таза табыс банктің  және оның  еншілес ұйымының қаржылық жылды аяқтау нәтижесіне байланысты  аздық үлесінің сомасына датүзетілуі қажет. Ақша қаражаттары қозғалысының есебі, олардың  операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметтері бойынша жіктей отырып, (тікелей және жанаа әдістерді пайдаланып) кезеңдегі ағымының көрсетуі керек.

Банктің операциялық қызметі.

              Операциялық қызмет нәтижесінде пайда болатын ақша ағымының көлемі, банктер өз қарыздарының өтеуі үшін, девиденттерді  төлеу үшін, операциялық  мүмкіндіктерді сақтау және қаржыландырудың ішікі көздерін қолданбай-ақ жаңа инвестицияларды жүзеге асыру үшін жеткілікті ақша ағымын өндірістің операциялардың деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Ақшаның алғашқы опеарцяилық ағымын нақтыбаптары туралы ақпараттар басқа ақпараттармен қосылғанда операциялық қызметтен түсетін болашақтағы ақша ағымын болжау үшін  өте тиімді.

              Бұл ағымдар таза тбасты және шығынды анықтау кезінде есепке алынатын операциялар мен басқа да оқиғалардың нәтижесі болып табылады. Операциялық қызметтен түскен ақша ағымына келесілер мысал болады:

-         банктік қызметтен байланысты ақша түсімдер және төлемдер:

-         лицензиясы бар банктердің ҚР Заңдарымен рұқсат етілген операцияларды жүргізумен байланысты ақша түсімдері және төлемдері;

-         тауар және қызметтер үшін жабдықтаушыға төлемдер;

-         қызметкерлерге олардың атынан төлемдер;

-         ақшалай төлемдер немесе табыс салығын қайтару, егер олар қаржылық немесе инвестициялық қызметпен үйлеспейтін болса;

Қарыздарды ұсыну және салымдарды тарту банктің табыс әкелетін негізгі қызметіне жататындықтан операциялық қызмет ретінде жіктеледі.

              Операцялық қызметтен түскен ақша ағымын банк, есеппті кезеңнің табыстары мен залалдарына ақша ағымын болдырмайтын операциялардың, өткен немесе болашақ кезеңдердің операциялық ақшалай түсімдері мен төлемдерін есептеу немесе кейінге қалдыру және инвестициялық немесе қаржылық ақша ағымдары мен байланысты табыстар немесе шығыстар баптарының нәтижелерін ескере отырып, түзетулер енгізілетін әдісті қолдану арқылы ұсыну қажет:

-         есепті кезеңде болған қордағы  және операциялық дебиторлық және кредиторлық қарыздағы өзгерістер;

-         тозу резерв құруға аударымдар, кейінге қалдырылған салықтар, өткізілмеген табыстаржәне шетел валютасындағы операциялар бойынша залалдар, тәуелді ұйымдардың бөлінбеген пайдасы аздық үлесі сияқты ақшалай емес баптар;

-         инвестициялық немесе қаржылық ақша ағымының пайда болуына алып келетін басқа баптар.

Жанама әдісті қолдану кезіндегі операциялық қызметтен түскен таза ақша ағымы табыстар мен шығыстар  жөніндегі есепте ашып көрсетілген табыстар мен шығыстарды және есепті кезеңдегі қорлардағы операциялық қызметтен пайда болатын алынуға және төленуге тиісті сомалардағы өзгерістерді бейнелеу жолымен ұсынылуы мүмкін.

№3 нысанының 2- «операциялық қызмет» қосымшасында несие алу мен және депозит тартумен байланысты түскен нақты ақша  сомасы, айналымға шығарылған құнды қағаздар, басқа да міндеттемелер және оларды орналастырудың ақшалай нәтижесі көрсетілуі керек.

Банктің инвестициялық қызметі.

              Инвестициялық қызметтен түсетін ақша қозғалысын бөлек көрсетудің қажеттілігі мұндай ағымдар жөніндегі ақпаратардың болашақтағы табыс пен ақша ағымын қамтамасыз ету үшін жұмсалатын шығындардың бағытын көрсетеіндігімен байланысты.

              Жалпы түсімдердің және банктің инвестициялық қызметінне шығуынан ақшалардың негізгі түрлері болып табылатындар:

-         негізгі құралдарды, материалды емес активтерді және басқа да ұзақ мерзімді активтерді сатып алу үшін төлемдер;

-         негізгі құралдар, материалдқы емес активтерді және басқа да ұзақ мерзімді активтерді сатудан түскен  ақшалай түсімдер;

-         басқа да заңды тұлғалардың үлестік және борыштық құралдарын және біріккен кәсіпорындарға қатысу үлесін сатып алуға арналған төлемдер;

-         Басқа да заңды тұлғалардың үлестік және борыштық құралдарын және біріккен кәсіпорындарға қатысу үлесін сатудан түскен ақшалай түсімдер

Белгілі бір баптарды хеджерлеумен (сақтандырумен) байланысты ақша ағымын  сыныптау , хеджерленетін баптармен байланысты ағымдарды сыныптауға ұқсас.

              Инвестициялық қызметпен байланысты ақша ағымы жоғарыда аталған активтерді сату кезінде ғана болуы мүмкін. Еншілес және қауымдасқан ұйымдардың капиталына банктің салған инвестицияғабайланысты ақша қайтымының нақты сомасы бағынышты борыш.  

ІІ бөлім. Есеп берудің басқа да түрлерін ашып көрсету.

2.1. Банктің шартты және мүмкін міндеттемелері жөніндегі есеп.

              Шарты және мүмкін міндеттемелер – бұл болашақ кезеңде пайда болуы мүмкін және оларбойынша банк белгілі бір тәуекелділік шегетін банктің міндеттмелері және талаптары.

              Банктер, едәуір көлемдегі айыппұлдар немесе шығындар төлеу қауіпі пайда болмаса өз қалауы бойынша кері қайтара алмайтын кері шақырылмайтын қарыздар бойынша шартты міндеттемелердің сипаты мен сомасын, сол сияқты баланстан тыс баптардан пайда болатын, келесілерге жататындарды қоса алғандағы шартты міндеттемелер мен талаптардың сомасын ашып көрсетуі керек:

-         кепілдік алушылар алған, бірақ қандай да бір себептерден өтелмеген қарыздар сомасын өтеуге банк кепілдеме беретін, тікелей несиелендірудің  ауыстырғыштарына, оның ішінде борыштар бойынша кәдімгі кепілдіктер, кепілдіктерді қабылдауға (акцепт) басқа банктер берген кепілдіктер, қарыздар мен бағалы қағаздар бойынша қаржылық кепілдік ретінде қолданылатын резервтік аккредитивтер;

-         тауарлардың немесе сатушының көрсетеін қызметінің бекітілген стандарттарға сәйкестігі жөніндегі сатып алушыларбойынша кепілдіктерді, тендер өткізіліп отырылған келісім шарт бойынша өзінің міндеттемелер орындау жөніндегі сатушының тендр өткізген сатып алушыға кепілдігін егер де сатушы тендірді ұтып алса; сатып алынған құрал жабдықтарға белгілі бір уақыт ішінде сатушының қызмет көрсетуі жөніндегі сатып алуға берілетін кепілдіктерді қоса алғандағы банктің операцияларымен  байланыстыбелгілі бір шартты міндеттемелер мен талаптарға және банктің жекелеген операцялларына қатысты резервтік аккредитивтер;

-         қысқа мерзімді өз-өзінен жойылатын міндеттмелер және осындай қарыздардың негізіннде алынған тауарлар қамтамасыз ету ретінде пайдаланылатын құжаттамалық қарыздар сияқты, тауарлардың қозғалысынан пайда болатын саудалық операциялар бойынша талаптар;

-         банктің бухгалтерлік балансында танылмаған сату және қайта сатып алу келісімдері;

-         туынды құралдарды  (своптар, опциндар, фьючерстер) қоса алғандағы сыйақы мөлшерлемелеріне және валюталық бағамға қатысы барбаптарға;

-         басқа да шартты міндеттемелерге , борыштық міндеттемелерді шығару бағдарламаларына және борыштық міндеттемелерді кепілді түрде орналастырудың автоматты түрде жаңарып отыратын бағдарламаларына;

Көптеген банктер қазіргі кезде баланстық есепте актив немесе міндеттеме болып табылмайтын мәмілелер жасайды, нәтижесінде күтпеген жағдайлар мен міндеттемелер пайда болады. Бұндай баланстан тыс баптар көбінесе банк қызметінің маңызды бөлігін құрайда және біршама тәуекел деңгейін алып жүреді. Бұл баптар басқа да тәуекелдерді көбейтеді немесе азайтады, мысалы баланстық есепте  активтер мен міндеттемелерді хеджерлеу. Баланстан тыс баптар, сатып алушының атынан жүргізілетін операциялардан пайда болуы мүмкін.

              Қаржылық есептіліктің пайдаланушылары күтпеген жағдайлар және зор шығындар шегу мүмкіндіктері тән болатын олардың өтімілігі мен төлем қабілеттілігіне ұсынылатын талаптардан туындайтын банктің шақырылмайтын міндеттемелер іжөнінде білулері керек.

              Сонымен қатар, пайдаланушылар банк жүргізген баланстық есеп беру құраныма кірмейтін операциялардың сомасы және мәні туралы баламалы ақпараттарды талап етеді. Әрбір бап бойынша банк шартты міндеттеменің сипаттамасын қысқа түрде ашып көрсетуі керек.

              Өтелуге жұмсалатын ресурстардың кез келген есептен шығу мүмкіндігі алысау болса сол сияқты ол мақсатты болса:

-         шартты міндеттемелерді  қаржылық әсерінің бағалаушылық маңызы;

-         сомасы немесе істен шығу уақытына қатысты белгісіздік;

-         орнын толырудың кез-келген мүмкіндігі.

Экономикалық пайданың түсу ықтималдығы бар болатын болса банк, есептік күндегі  шартты талаптардың қысқаша сипаттамасы және қажет болған жағдайда, олардың  қаржылық әсер етуінің  бағалаушылық көлемін ашып  көрсету керек.

              Шартты талаптарға қатысты  мұндай ашып көрсетулерде табыстың пайда болуы  мүмкіндігі  жөнінде шатастыратын ақпараттар болмауы керек. Шартты талаптар мен шартты міндеттемелерді ашып көрсету  іс жүзінде  пайдасыздық  есебінен байланысты жүргізілсе  онда олар көрсетілуі керек. Егерде кейбір немесе барлық ақпартты ашып көрсету  банктердің басқа жақпен  шарты міндеттмелер немесе шартты активтер бойынша даулаусыз кезінде жағдайына біршама кері әсер тигізу мүмкін болса, банк мұндай ақпаратты  ашып көрсетпеуі керек, бірақ фактімен және ақпараттың  ашылмау есебімен бірге, даудың  жалпы сипатын көрсетуі керек.

2.2. Қаржылық автивтер мен міндеттемелердің мерзімін өтеу жөніндегі есеп

              Банк баланстың есепті құрастырған күні келісімшартта қарастырылған өтеу мерзіміне дейін қалған кезеңге  негізделген өтелу  мерзімі бойынша топтастырылған активтер мен міндеттемелердің талдаудың ашып көрсетуі керек. Өтелу мерзімі бойынша жекелеген актвитер мне міндеттемелер келесідей топтарға бөлінеді:

-         1 айға дейін;

-         1 айдан 3 айға дейін;

-         3 айдан 1 жылға дейін;

-         1 жылдан 5 жылға дейін;

-         5 жылдан жоғары.

Өтелу мерзімі созылып кетекн, әрбір аралық төлем шартты айтылған және төлемге немесе алынуға ұсынылған кезең ішінде бөліп таратылады. Активтер мен  міндеттемелерді  өтеу мерзімдер және міндеттемелерді олардың өтелу шамасына қарай пайыз әкелетін ыңғайлы құндар бойынша ауыстыру қабілеттілігі банк өтімділігін бағлауда және оны пайыздық мөлшерлеме және айырбас валютасы  бағамының өзгерісіне бейімделгіштігін бағалаудағы негізгі фактор болып табылады.

Қарыздар мен аванстардан пайда болатын шығындар.

              Мерзімі өткен, шектемелі және есептен шығарылған қарыздар туралы есеп өз кезегінде  бірнеше кестеден тұратын, мерзімі өткен, шектелемі және есептен өткен, шектемелі және есептен шығарлған  қарыздардың санын және жағдайын көрсететін қаржылық құжаттыбілдіреді. Мерзімі өткен қарыздың кесетесі  шарты көрсетілген мерзімдер бойынша пайызды есептеу жүргізіп отырылған баланстық баптардың жағдайын келесі топтарға  бөле отырып көрсетеді.:

-         1 айға дейін;

-         1 айдан 2 айға дейін;

-         2 айдан 3 айға дейін;

-         3 айдан 6 айға дейін;

-         6 айдан 9 айға дейін;

-         9 айдан 1 жылға дейін;

-         1 жылдан 2 жылға дейін;

-         2 жылдан жоғары.

Шектемелі қарыздар кестесі  шартты көрсетілген мерзімі бойынша  өтелу күннің  жеткендігіне байланысты  пайызбен есептеу тоқтатылған, баланстық баптардың жағдайын келесі топтарға бөле отырып көрсетеді:

-         мерзімі өтпеген қарыздар;

-         2 айға дейін;

-         2 айдан 3 айға дейін;

-         3 айдан 6 айға дейін;

-         6 айдан 9 айға дейін;

-         9 айдан 1 жылға дейін;

-         1 жылдан 2 жылға дейін;

-         2 жылдан жоғары.

Есептен шығарылған қарыздардың  кестесі төмендегідей:

-         кезең басындағы қарыздардың  кестесі төмендегідей;

-         қайтадан құрылған резервтерден;

-         есептен  шығарылған қарыздардан;

-         есептен шығарылған қарыздарды  резервтің көбеюі ретінде қайтарудан;

-         кезең аяғындағы  резервтерден.

Банк келесілерден  ашып көрсетуі керек:

-         өндіріліп алыну үмітсіз қарыздар шығын ретінде танылып есептен шығарылуына негіз болатын есеп саясатын;

-         кезең ішінде банк қызметінің нәтижесінде болатын зияндарды жабу үшін  құрылған резервтегі өзгеріс туралы нақты мәліметтерді;

-         күдікті қарыздың есебінен орны толтырылған есептен шығарылған қарыздардан  болған  шығындарды есепті кезеңде  шығындар деп танылатын сомалардан;

-         баланстық есеп күніндегі  шығындарды  жабуға кеткен  резервтік жиынтық сомасын;

-         олар бойынша пайызбен есептелінбейтін, баланстық есепке қосылған қарыздардың жиынтықс омасын.

Активтерді, міндеттемелерді және баланстан тыс баптарды шоғырландыру.

Банк өзінің авктивтер, міндеттемелр және баланстан тыс баптарының кез-келген  маңызды шоғырлануын ашып көрсетуі керек. Мұндай ашулар гографиялық аймақтар, клиенттер немесе салық топтар бойынша әйтеуір  тәуекелдің басқа да көздерінен жүргізілуі керек.

              Активтердің айтарлықтай шоғырлануы олардың бөлінуі бойынша  және міндеттемелердің көздері бойынша банктің  ашып көрсетілуіне жатады, себебі олар банктерге  қол жеткізуде  активтер  мен ресурстарды  өткізумен байланысты  әлуетте тәуекелдің  қолайлы индикаторы болып табылады. Ашып  көрсетулер  мүмкін болатын  тәуекелдің географиялық  орнына, клиенттерге және салық топтарға  немесе банк қызметкерінің  жағдайында  басқа да көздері  бойынша жүзеге асырылады. Баланстан тыс баптарға да осындай талдау жасап түсіндірудің үлкен маңызы бар. Географиялық аймақтар бөлек елдерден, елдер тобынан және елімідің ішкі аймақтарынан құралуы мүмкін. Клинеттер бойынша ашып көрсету мемлекеттік органдар, сауда және өнеркәсіптік кәсіпорындар сияқты секторлар арқылы жүзеге асырылады. Шетел валютасындағы маңызды сомаларды ашып көрсету валюталық бағамның өзгеруі нәтижесінде  пайда болатын шығындардың тәуекелдік көрсеткіші болып табылады.

Негізгі банктік тәуекелдер

              Алдағы уақыттағы шығындарды және ойда жоқта пайда болатын  басқа да тәуекелдіктер қосылатын жалпы банктің  тәекелдердің бар болуынан пайда болатын зияндарды  немесе шартты міндеттемелер мен талаптарды жабуға арналған  резервтер таза бөлінбеген табыс есебінен құрылады және бөлек ашылып көрсетіледі. Мұндай резервтер көлемінің қысқаруы бөлінбеген таза табыстың  көбею есебінен жүзеге асады,  сондықтан ол есепті  кезеңдегі таза табыс пен шығынның  есебінен әсерін тигізбейді. Аталған резервтік банк  несиелік қызмет нәтижесінде  пайда болып шығындарды  жабуға арналған  резервке  қосымша ретінде  құруына  болады. Олардың құру міндеттемелерінің жоғарлауына, активтердің  төмендеуіне, немесе көздеген таза есептеулер мен резервтерге  алып келуі мүмкін және банктің таза табысы мен капиталының көлемін бұрмалауға мүмкіндік береді.

2.3. Түсіндірме жазбаларды  және есеп саясатын ашып көрсету.

              Қаржылық есептілікке түсіндірме жазбалардан банк келесілерді көрсетеді:

-         қаржылық есептілікті  дайындау кезінде  қолданылатын әдістер мен  тәсілдер туралы  және банктің есеп саясатының негізгі жағдайлары туралы мәліметтер;

-         қаржылық есеп берудің  басқа да құрамдас бөліктерінде көрсетілмеген  бухгалтерлік есеп стандарты талап ететін ақпараттарды ашу;

-         қаржылық есеп беруді ұсынылмаған оның анық ұсынылуы  үшін қажетті  қосымша мәліметтер. Түсіндірме жазбаларда бухгалтерлік баланста  табыстар мен шығындар жөніндегі есепте және ақша қозғалысының есебінен көрсетілген сомаларға  нақты талдау немесе  түсіндіріп жазу, соанымен қатар қолданушыларға  пайдал қосымша  мәліметтерде келтіріледі.

Бұл жерде,  қажеттілігі бухгалтерлік есептілікті түсінуге және  оны басқа субъектілердің қаржылық  есептілігімен салыстыра алуына көмектесетін ақпараттарды түсіндірме жазбада  ұсыну тәртібі төмендегідей:

-         бухгалтерлік есеп сатндартына сәйкестігі  туралы ақпараттар;

-         бағалауға және есеп саясатына  негіз болатын  қолданылып отырған мәліметтер;

-         қаржылық  есептіліктің    әрбір бабы  мен нысаны  ұсынылатын тәртіпке сәйкес қажылық есептіліктің нысандарына ұсынылған ақпараттар бойынша қосымша мәліметтер;

-         шартты талаптар  мен міндеттемелр, сол сияқты жасалынған келісімшарттарға сәйкес қабылданға міндеттемелерді қоса есептегендегі  басқа да ашып көрсетулер, және қаржылық әрі қаржылық емес сипаттағы  басқа да  ашылымдар.

Кейбір жағдайларда қажеттілік болғанда  немесе ыңғайлы болу үшін түсіндірме  жазбадағы ақпараттардың  орналасу тәртібі  өзгеруі  мүмкін. МЫсалы, табыстар мен шығындар жөніндегі  есеп беруге  қатысты  сыйақы  мөлшерлемесі жәні әділ құнды  түзету жөніндегі түсіндірмелер бухгалтерлік балансқа қатысты түзету жөніндегі  түсіндірмелер бухгалтерлік балансқа қатысы бар  қажылық акивтер  немесе міндеттемелерді  өтеу мерзімі туралы түсіндірмелермен бірігуі мүмкін. Алайда мұндай жүйелі дәйектілікпен түсіндірмені ұсынуы қаншама тиімді болса соншама сақталынуы керек.