Батпақты жерде өсетін өсімдіктің биологиялық ерекшеліктері

Мазмұны

Кіріспе.....................................................................................................................3

Әдебиеттерге шолу................................................................................................5

І-тарау. Батпақты жерде өсетін өсімдіктің биологиялық ерекшеліктері

1.1.Батпақты жерде өсетін өсімдіктерге   

жалпы сипаттама..........................................................................................6

1.2. Қияқөлеңдер тұқымының биологиялық маңызы...............................9

1.3. Жасыл мүк пен шымтезек мүгінің биологиялық ерекшеліктері.....14

Қорытынды............................................................................................................17

Пайдаланылған әдебиеттер..................................................................................18

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Жер бетінің ылғалға мол бөлігін батпақтар алып жатыр. Олар көбінесе жер бедірінің өзгеріске ұшыраған, су жиналып және тұрып қалған жерлерде пайда болады. Судың мол болуы, оның түбінде шырымеген органикалық заттардың, әсіресе әртүрлі өсімдіктер қалдықтарының сақталуының, торфтың түзілуіне әкеледі. Сондықтанда ондай жерлерде ауа жетпегендіктен жартылай құбылысы жүреді. Батпақтарда шалғын тәрізді бұрыңғы Кеңес Одағының көлемінде 190 млн-ға жуық батпақты жерлер бар, ал Қазақстан көлемінде орманды жерлерінен үлкен өзен көл болйларынан кездестіруге болады. Жалпы су қоймаларының батпаққа айналуы әртүрлі жолмен қалыптасады.

Ең жиі кездесетін жағдай ол су-батпақ өсімдіктерінің су түбінде тамырының қаулап өсуі. Өйткені олардың дамуына тұрып қалған улы табанына жиналған майлы тұңбалар су қоймасының тығыздануына ықпал жасап шылақ, қоға, тұңғиық, мүйізжапырақ, сарытұңғйық, қамыс т.б. сияқты өсімдіктердің басып кетуіне жол ашылады.

Олардан қалған қалдықтар су түбінде көбейіп су саязданып атпаққа айнала бастайды.батпақтардың орналасу орны мен сумен қоректену түрлеріне байланысты батпақтар: төменгі, жоғары, өтпелі болып үш топқа бөлінеді.

Олардың әрқайсысын, экологиялық жағдайлары мен өсімдіктерінің құрамына қарай, бір-бірінен ажыратуға болады:

1. Төменгі батпақтар-өзен бойларында, жер асты буларының шығып жатқан жерлерінде судың жиналып немесе ызаланудан пайда болады. Бұл жердегі жер асты сулары минералды заттарға бай болады және жердің бетіне шығып жатады.

2. Жоғары батпақтар-негізінен ағаш және бұталар қаптаған су арықтарда кездеседі. Олардың жер асты сулармен ешқандай қатысы жоқ, қоректену жауын-шашыннан құралған сулардан болады.

3. Өтпелі батпақтар-торфтың массасының тез дамуына байланысты, жер асты су бетіне көтеріле алмайды, сондықтанда онда өсетін өсімдіктер судың аз мөлшерімен минералдың жетіспеуіне бейімделген. Олар негізінен сфагнум мүгі, ұлпабас, қазанақ, мүкжидек т.б. түрлерден құралады.

Батпақтардың осындай ерекшеліктеріне қарамастан онда өсетін өсімдіктердің құрамдарына қарай шөпбасқан, мүкбасқан, ағаш басқан батпақтар болып үшке бөлінеді. Осындай ерекшеліктері бар батпақтарды еліміздің Солтүстік облыстарында жиі кездестіруге болады.

Курстық жұмыстың мақсаты: Батпақты жерде кездесетін өсімдіктердің ерекшеліктерін анықтау.

Курстық жұмыстың міндеттері:

1.Батпақты жерде өсетін өсімдіктерге  жалпы сипаттама беру.

2. Қияқөлеңдер тұқымының биологиялық  маңызын анықтау.

3. Жасыл мүк пен шымтезек мүгінің  биологиялық ерекшеліктерін бақылау.

Зерттеу әдісі: Бақылау.

Зерттеу объектісі: Батпақты өсімдіктер.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Әдебиеттерге шолу

1766 жылы И.Г.Ломан бірінші торфтық  классификациясын шығарды. Кейін 1810 жылы Г.Н.Эндельман батпақты жерлердің  кептірілуі туралы кітабын жарыққа шығарды. Онда ол торфтық жаңғыштығын ажыратып жазды.

1873-98 жылдары И.И.Жилинскийдің бастаған  экспедициясының негізгі мақсаты  Полесьедағы батпақты жерлерді  кептіру болатын.

Г.И.Танфильев батпақты жердің өсуі мен оның географиялық орналасуына зерттелуіне үлкен үлес қосты. Бірінші батпақты аудандастыруы туралы еуропалық бөлігінен А.В.Фомин (1898 жылы) берді.

20-ғасырларда батпақты оқытуының  дамуы мына ғұламалардың есімімен  байланысты. В.С.Доктуровскийдің және  В.Н.Сукачеваның батпақты жүргізу  туралы жариялаған болатын.

Доктуровский алғаш рет БОР-да тозаңдау әдісін қолдануы және торфтық жерлерінің дамуын зерттеді. В.Н.Сукачев, Р.И.Абомен және т.б батпақты тереңдетіп зерттеу жүргізді.

Д.Л.Герасимов және В.В.Кудряшов екеуі батпақты оқытуға үлкен үлес қосты. Д.Л.Герасимов олардың географиясымен территориясын және торфтық құрылысын, оның қалындығының, торфтық жинақталуынан болатынын зерттеген.

В.В.Кудряшов болса торфтық өсуі және дамуы жайлы теория құрған болатын. Шет елдердің ғалымдарымен және германия ғалымдары 20 ғасырдың басында К.А.Вебер батпақты жүргізуі туралы сұрақтарына жауап іздеген болатын.

1884 жылы Д.Лескереннің батпақ  туралы мәліметі және француз  голландиялық ботаниктердің де  батпақ туралы мәліметі маңызды  болған. Батпақ топырақ шалшықтанған  кезде немесе суаттардың өсімдіктердің өсіп кетуінен құралады. Біркелкі қлиматта шашақтану сулардың деңгейі топырақ бетіне жақын кезде болады.     

 

І-тарау. Батпақты жерде өсетін өсімдіктің биологиялық ерекшеліктері

1.1.Батпақты жерде өсетін  өсімдіктерге жалпы сипаттама

Барлық қандыгүлдер сонымен қатар батпақ қандыгүлі улы және батпақты қолдану кезінде ерекше сақтықты талап етеді. Жер тиімді, мол ылғалды, ол жерде органикалық заттардың жиналуы жүреді, кейін шымтезекке айналады. Торфты батпағы енсіз ұғымда, яғни тар ұғымда батпақпен теңестіреді және мол ылғалды жер учаскесін анықтайды. 30 см тереңдікте торфтік қабатпен жабылған. Шалшықтанған жерлерде 30 см тереңдіктен торфтік қабатпен жабылмаған, мол ылғалды жер көлемі жоқ, мүлде шымтезегі болмайтын жерлерді айтады.

 Батпақты жерлерді кептіргеннен  кейін торфті тыңайтқыш ретінде  және отын, малдардың астына төсеу  үшін қолданады. Сонымен қатар  торфтен бірқатар химиялық өнімдер алынады ( аммияк, деготь және т.б.). Аз бөлінген торфті плиталарды құрылыста қолданады. Негізінен солтүстік жарты шарда батпақтар топтастырылған. Олар көбінесе орманды зоналарда таралған. Жалпы жер асты көлемі 350 млн км кв. БОР шекарасында батпақты жерлер солтүстік Еуропаның бөлігінде, Полесьеда батыс Сібірде, Камчатка бөліктерінде  және т.б. жерлерінде кеңінен таралған. Батпақты жерлерді және торфтік табиғатын Ресейде зерттеген М.В.Ломоносов.Шалшықтану суаттарда әр түрлі жолдармен жүреді.

Суаттардың түбінде бірінші саз батпақты немесе құндық және планктондық, пентоздық қалдықтарының тұнуы барысында құралады. Бұл қалдықтар сапропельді құрайды. Суат таяздайды, онда өсімдіктер қоныстанады, бірінші батырылған, кейін нуьнин тәрізді қалқып жүреді, ал сабақтары су астында батып тұрады. Өсімдіктерден бөлінген қалдықтар сапронильді торфты құрайды. Бастапқы өзеннен кейін суы және суаттық батпаққа айналып жатқан көрінісі байқалады. Суаттардың үсті былқылдақ клеммен тамырланып кеткен, шөптесін клеммен жабылады және мүктермен.

Бұл кілем бүкіл өзеннің бетін жауып тұрады. Өзендердің жағасындағы торф шайылып су түбіне тұнады. Суат таяздайды, ойпат жер өтпелі және батпақтары жоғарғы болып бөлінеді. Ойпатты жерлер үшін эфтрофтық өсімідктер жатады. Батпақтың орталық бөлігі әрқилы болады. Ойпатты батпақтар шаятын және грунтты болады. Біріншілері өзендердің алқаптарында жағалауларында минералдық қабаттарға бай болып құралады.

Жамбырдың және қардың сулары торфты құмдарға әкеліп араластырып тастайды. Шөпті батпақтар Днепрді, Донда, Волгада, Кубада, Дунайда, Амударияда жытықтығы деп аталады. Батпаққа гүлді өсімдіктер көп масса береді, ал мүктер әлсіз дамыған. Батпақтың грунттық қоректенуі өзеннің төменгі террастарында құралады. Оларға мүктердің мықты кілемімен әлсіз дамыған шөпті өсімдіктер жатады. Өтпелі батпақтарға мезотрофтық өсімдіктер жатады. Қайын, қарағай, қияқ, тегіс кілем, сфагнум т.б. Ал жоғарғы батпақтарға олиготрофты өсімдіктер жатады. Осы батпақтардың суы қышқыл, шай түсті, гүмусовалық компоненттерге байланысты болып келеді .Жоғарғы ортасында көптеп тұнады. Ал шалғайда онша тұнбайды. Флорасы нашар (ағаштардан-қарағай, тал, шіліктерден-багульник, касандра, клюква, шөптен-пушицы, шейхцерия, очеретник). Сфагнумдық мүктерінің кілемін торф 5 мм қалыңдықты құрайды. Бір жылда мүктің өсуі батпақта өсетін құрт-құмырсқамен қоректенетін өсімдіктерден анықтайды. 1000 жылдық торфтен 1 метр өседі.

Ежелгі торфтар 1 млн жыл бұрын пайда болған. Жоғарғы батпақтардың екі типі ажыратылады. Орманды жоғарғы батпағы-қарағай мен ойпатты ярусты бұталарымен, сфагнумды мүктермен жабылған. Жоғарғы батпақтардың 70 см-лік торфы болады. Мұнда да орманды жылына 1 қайын өседі, бірақ олар кішілеу болады, көбіне аздап кездеседі. Жоғарғы батпақтардың фаунасы нашар болып келеді. Батпақтардың ландшафтардағы маңызы және типтерінің әртүрлілігі әр түрлі зоналарға байланысты. Арктикалық тундрада батпақтардың беті, диаметрі 5-20 м түзу бұрыштарға бөлінген. Оңтүстікке қарай тундра, орманды тундра және солтүстік орман зонасы болады. Қыста батпақтың беті қатқан кезде торфтың биіктігі 10 м дейін болады, ешқашан ядросы қатпайды. Тундрада шалшықтану 50 пайыздық және одан да көп болады. Мұнда торфты қамыс, минералды батпақтар түзіледі. Еуропаның және батыс Сібір тайга зоналарында әдетте сфагнумды батпақтар болады. Мұнда торфтың көлемі көбірек болып келеді. Орманды жазықтықта торф эфтрофты болады. Мұндағы батпақтар ірі, шөпті-қамысты, қоғалы болады.        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.2. Қияқөлеңдер тұқымының биологиялық маңызы

Түрлерінің жалпы саны 5600 (120 туыс). Бұлар ұзын немесе қысқа, симподиальды өсіп отыратын тамырсабағы, тығыз түптер-шымдар немесе шоқалақтар түзетін көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Сиректеу түйнектер түзетін немесе біржылдық шөптесін өсімдіктер болып келеді. Дүниежүзінің барлық құрлықтарында кең таралған. Көптеген түрлері тропикалық елдерде өседі. Қоңыржай және салқын климатты белдеулерде кейбір түрлерінің особьтырынң саны көп болады және өсімдіктер жабынының әсіресе батпақты жерлердің, аса маңызды компоненттері болып табылады. Сабақтары ұшқырлы, сиректеу цилиндр тәрізді, ішінің қуысы болмайды, буындары мен буынаралықтары нашар байқалады. Жапырақтары сабақтың жоғарғы жағында орналасады, таспалы немесе таспалы-ланцетті, көп жағдайда шеттері төмен қарай қайырылған, қынапшасы барлық уақытта жабық болып келеді, тілшесі болмайды. Гүлшоғыры жай немесе күрделі масақ немесе агрегатты, жапырақ тәрізді немесе көн тәрізді гүласты жапырақшаларының колтығында орналасқан көпгүлді, сиректеу біргүлд масақтардан тұрады. Гүлінің гүлсерігі болмайды немесе ол редукцияға қатты ұшыраған және 6 немесе саны одан аз, жұқа пленкалардан, сиректеу көп мөлшерде үлпектерден тұрады. Андроцейі әдетте, бір шеңбердің бойына орналасқан 3 аталықтан тұрады. Гинецейі 3 немесе 2 жеміс жапырақшадан тұрады. Гүлтүйіні жоғарғы, 1-ұялы, 1 тұқым бүршігі болады. Аналықтың мойыны 3 немес 2 біршама ұзын, жіп тәрізді болып келген аналықтың аузын жоғары көтеріп тұрады. Гүлдері қосжынысты немесе даражынысты. Соңғы жағдайда өсімдік бірүйлі, сиректеу екіүйлі болып келеді. Бірүлйі қияқөлеңдердің аталық және аналық гүлдері былай орналасады: гүлшоғыры қосжынысты, яғни оның бір жағында тек аналық гүлдері, ал екінші жағында тек аталық гүлдері орналасады. Гүлдің түп жағында түрі өзгерген, жабындық қабыршақ деп аталынатын, гүласты жапырақшасы орналасады. Қияқөлеңнің гүлін, жабындық қабыршақтан басқа, екі гүласты жапырақшаларының бірігуінің нәтижесінде пайда болған қапшықша қорғап тұрады. Қапшықшаның формасы мен мөлшері-маңызды систематикалық белгілер болып табылады. Жемісі ұшқырлы, шар тәрізді немесе формасы жалпайып-жаңшылғандау болып келетін жаңғақша.

Қияқөлең туысы. Жабық тұқымдылардың ішіндегі өзгергіш туыстардың бірі. Түрлерінің жалпы саны 1,5 мың. БОР-дың флорасында 400, ал Қазақстанда 94. тамырсабақты көп жылдық шөптесін өсімдік. Сабақтары әдетте ұшқырлы, сиректеу домалақ болып келеді. Жапырақтары таспатәрізді, қынапшасы жабық болады. Гүлдері даражынысты: аталық гүлдерінің 3 аталығы болады; аналық гүлдері екі тұмсығы бар немесе тұмсығы жоқ қапшықпен қапталған, гинецейінің 2-3 ауызы болады. Гүлдерінің формуласы:

* Р0 А0 G(3);   * Р0 А3 G0

Жемісі ұшқырлы немесе жалпайып-жаншылғандау болып келетін жаңғақша.

Көптеген түрлері солтүстік ендіктің, солтүстік облыстарында кең таралған, мысалы шектамырлы қияқөлең, боз қияқөлең және т.б.

Батпақты жерлердің өсімдіктер қауымдастықтарының негізгі компоненттеріне торсылдақ қияқөлең, үрме қияқөлең, қос аталықты қияқөлең және т.б. Шалғынды жерлерде қияқөлеңдердің мына түрлері жиі өседі: үшкір қияқөлең, түлкі қияқөлең, қоян қияқөлең, қосқатар қияқөлең, түпті қияқөлең және т.б. батпаққа ауысатын ылғалды шалғындарда тік қияқөлең , жағалық қияқөлең, тікенше қияқөлең және т.б. өседі. Шөлейтті аймақтың өсімдіктер қауымдастықтарында аласа қияқөлең, ормандарда-орман қияқөлеңі, жұлдызша қияқөлең, тау қияқөлеңі, түкті қияқөлең және тағы басқалар ерекше басым болып келеді.

Құрғақ жерлердің шөлейттің, шөлдің сонымен бірге көптеген таулы аудандардың қияқөлеңдері жайылымдарда өзінің жұғымдылығы және желінуі жағынан астық тұқымдасынан онша кем түспейтін өсімдіктер. Ылғалды және батпақты жерлердің қияқөлеңдерінің жапырақтары сояуланған болып келеді, сондықтанда оларды малдар нашар жейді. Қияқөлеңдерді жылжымалы құмдарды бекітуге, циновкалар тоқуға пайдаланылады, сонымен бірге оларды сәндік өсімдіктер ретінде өсіреді.

Келтебас туысы. Өзгергіш туыс, жершарының барлық құрлықтарында кең таралған. 80-нен астам түрлері бар. БОР-дың территориясында 25 түрі, ал Қазақстанда 19 түрі кездеседі. Көпжылдық және біржылдық шөптесін өсімдіктер. Олар негізінен ылғалды шалғындарда, көлшіктердің жағасында, батпақты жерлерде сонымен бірге таулардың субальпі белдеуінің шалғындарында өседі. Негізгі өкілі бесгүлді келтебас, ол Кольск жартылай түбегінің солтүстік шығысынан бастап Қырымға және Кавказға дейін, сонымен бірге Сібірдің, Қиыр Шығыстың барлық жерлерінде кең таралған.

Өлеңшөп туысы. Дүниежүзінің барлық құрлықтарында, әсіресе тропикалық және субтропикалық зоналарда кең таралған 400-дей түрі бар. БОР-дың территориясында 19 түрі, Қазақстанда 3 түрі кездеседі. Көпжылдық тамырсабақты немесе біржылдық шөптесін өсімдіктер, көп жағдайда өзендер мен көлдердің жағалауларында, суда және батпақты жерлерде өседі. Өкілдеріне қара өлеңшөп пен орман өлеңшөбі жатады. Бұлардың екеуінде жем-шөптік өсімдіктер.

Ұлпабас туысы. Туыстың құрамында негізінен солтүстік ендікте кездесетін 20-дай түрі бар. БОР-дың флорасында 12 түрі, ал Қазақстанда 3 түрі кездеседі.Қынапшалы ұлпабас батпақты жерлерде, негізінен шымтезекті батпақтарда, тундрада өседі және шымтезектің түзілуінде елеулі роль атқарады. Гүлінің формуласы:  *Р рар   А3   G(3)

Сәлемшөп туысы. Бұл туыстың БОР-дың территориясының негізінен оңтүстік облыстарда өсетін 14 түрі, Қазақстанда 7 түрі белгілі. Аса маңызды түрінің бірі тамақтық сәлемшөп. Оның тамырында тамаққа пайдаланатын тәтті түйнектер түзіледі; сондықтанда бұл түрді субтропиктерде арнайы себеді. Папирус тропикалық Африка мен Сицилияның өсімдігі, ерте кездерде папирустан қағаз жасаған. Сыртқы құрылысы көпшілігінің жерасты өркені құлпынай тектес жуандау, сол арқылы көбейеді. Гүлсабағы жалғыз, үш қырлы жалаңаш, биіктігі 7-35 см-ге дейін жетеді. Жапырағы ұзын, тегіс, қысқа қынапты, ұзындығы 2,5 мм-ді құрайды. Гүлшоғыры шатырлы тең емес, 0,3-10 мм ұзындықта сәулелі жоғары қарай көтерілген борпылдақ масақты. Масағы көпжылдық тік, ұзындығы 20 мм-ге дейін, ал ені 1-2 мм-ге дейін жетеді. Гүлшоғырында 2-3 жапырағы, дінгегі 6-7 мм болады. Дәне үшеу, сұрлау, шамамен 1,5 см ұзындыққа деәін жетеді. Дәне өте төмен, сәуір мен қыркүйек аралығында созылмалы кезеңде өнеді. Қыстан кейін өнгіштігі 50-80 пайызға дейін жоғарылайды. Дәне қол жетерлік жерлерде және батпақты-ылғалды жерлерде өніп шығады. Өмір сүру ұзақтығы-10 жыл. Алғашқы 20-30 күнде олардың өсуі баяу жүреді және оларды осы кезде қопсыту жеңіл болады. Алғашқы жемісі маусым айында піседі. Жер үсті өркені жас құлпынай тектестен ғана дамиды. Жер қыртысы өте 5-6 см тереңдікте орналасқан. Бұл өсімідктердің өніп өсуі шамамен 10 мыңнан 100 мыңға дейін ұрық береді. Мамыр-қазан айларында гүлдейді.

Таралуы Атлантикалық Еуропа, батыс және Шығыс теңіздерінде Орталық Азияда, қоңыржай Арабияда, Африкада, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Аустралия және БОР-дың территориясында да яғни Украина, Кавказ және кіші Азияда да кездеседі.

Экологиясы жылу сүйгіш, ыстыққа төзімді өсімдік. Солтүстік шекарада таралуы қыстық кезенінде төмен температурада яғни жер қыртысы 43-44 0С өтеді. Жер үсті өркені бірінші қыстықтан зардап шексе, жер асты өркені кеш көктемдіктен зардап шегеді. Құмды жерлерде, дымқыл өзен жағалауында, мақта және күріш егілетін егістікте кездеседі. Негізінен балшықты және дымқыл сортты топырақта арамшөп секілді әсіресе шөгінді топырақта жақсы өседі. Жер қыртысы борпылдақ, тұзы аз болған жағдайда өте жақсы өседі. Жарық сүйгіш өсімдік өте ашық жерлерде тамыр сабағының ұзындығы 1,5 ұзарып отырады. Территориясының игеруі: егістік сумен, ең аз мөлшерде қимен тыңайту, құстың нәжісімен, желмен, ауыл шаруашылық құралымен тасу болып табылады.

Шаруашылықтағы маңызы 18 түрдің ішіндегі арамшөбі жергілікті аймақта субтропикалық-тропикалық белдеуде екі ғаламшарды алып жататын бірден бір зиян келтіруші. Жергілікті егін шаруашылығында, бақта, субтропикалық екпе жерлерде арамшөп өз зиянынң келтіреді.

Күресу шаралары терең және дер кезінде сүдігермен 25-30 см тереңдікте айдау; терең және егін себілген жиектердің аралағын күзде жоңышқаны себу және жақсы аграрлық кәсіпті қолдану болып табылады.     

Аласа ұлпабас. Таулы тундрада қияқөлеңді мүкті балшықтарда, мүкті өзен жағалауларында және биік таулы Алтай және Саурда бұлақ жағасында өседі. Қысқа төселмелі тамырсабақты, көпжылдық ұсақ түптер құрады. Сабақтары жуан, дөңгеленген, биіктігі 25 см-ге дейін. Сабақ жапырақтары әдетте екеу, олар өте байқалмайды. Төменгі жапырақтары өте қысқа тақталы, ал жоғарғылары тақтасыз, үрмелі қынапты, сабағын қоршаған. Гүлдері қос жынысты, ажарсыз, үш аталықты бас жағында тығыз масаққа жиналған. Барлық ұлпабастардың ерекшеліктері, әр гүлде көптеген гүл тікендерінің болуы. Гүлдеу мерзімінде олар қысқа, сондықтан онша байқалмайды, ал жеміс салу кезінде қаулап өседі. Гүлшоғырының ұзындығынан бірнеше есе асып, аппақ қалың шар тәрізді «ұлпа» құрады. Алғашқы қарға дейінгі, 1-2 айға ұзақтығы созылатын «ұлпа» ерекше әсемдік беріп тұрады. Сондықтан ұлпабасты құрғақ гүл шоқтарын құрауда пайдалануға болады. Ертеде ұлпаларды қағаз өндірісінде қолданды, сондай-ақ жүннен, мақтадан және жібектен маталар тоқуда қоспа ретінде пайдаланған.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.3. Жасыл мүк пен шымтезек мүгінің биологиялық ерекшеліктері

Бұл кластармағы бір қатардан, бір тұқымдастан тұрады. Оған жалғыз сфагнум туысы жатады. Туысқа 300-ден астам түр жатады, оның 42-сі бұрыңғы одақтас републикалардың (БОР) территориясында кездеседі.

Шымтезек мүктерінің құрылысы біртектес болып келеді, сондықтанда оларды анықтау қиынға түседі. Олардың гаметофиттері, әсіресе жоғарғы жағынан күшті тарамдалған өсімдіктер. Тарамдалған бұтақтарын жапырақтары қалың болып жауып тұрады. Шымтезек мүктері ылғалдығы өте жоғары болып келетін ортада өмір сүреді. Соған байланысты олардың ризоидтары болмайды және су тікелей сабағына өтеді, ал соңғысы біртіндеп ескіре келе түп жағынан өле бастайды. Сабағының құрылысы күрделі болмайды. Оның ортасын өткізгіштік және артық қор заттарын жинау қызметін атқаратын өзек алып жатады. Өзектің клеткаларының қабықшасы жұқа болып келеді. Өзекті екі қабаттан тұратын қабық қаптап тұрады. Оның бірі арқаулық қызмет атқаратын склеродермалар, ал  екіншісі бойына су жинау қызметін атқаратын гиалодермалар. Гиалодермалардың клеткалары үлкен, өлі клеткалар, олардың қабықшаларының дөңгелек тесіктері болады, солардың көмегімен ергелес жатқан клеткалардың қуыстары бір-бірімен және сыртқы ортамен қарым-қатынаста болады. Кейде бұл клеткалар спираль тәрізді қалыңдап жуандаған жолақтар түзеді. Жапырағы құрылысы және атқаратын қызметі жағынан бір-бірінен айқын айырмасы болатын бір қатар клеткалардан тұрады. Олардың біреулері тірі, хлорофилл дәндері болатын клеткалар, ал екіншілері-өлі, біршама ірі, үлкен клеткалар. Соңғыларының клетка қабықшалары спираль тәрізді жуандап қалыңдаған, көптеген тесіктері бар, құрылысы жағынан гиалодерманың су жинайтын клеткаларына ұқсас болып келеді, оларды гиалинді клеткалар деп атайды.

Гиалинді клеткалар өз бойына көп мөлшерде, тіпті өсімдіктің өз салмағынан 30-40 есе артық суды жинап және оны ұзақ уақыттар бойы ұстап тұра алады.

Гаметофиттері қосжынысты да және даражынысты да болып келеді. Антеридийлері сабақтың бұтақтанған жеріндегі жапырақтардың қолтығында пайда болады. Олардың қасындағы жапырақтар қызғыштау түске боялған болып келеді. Архегонилері қысқарған сабақтардың бұтақшаларында орналасады.

Сперматозоид пен жұмыртқа клеткасының қосылуының нәтижесінде зигота түзіледі, ол диплоидты фаза-спорогонның бастамасы болып табылады. Спорогон аяқшадан және қорапшадан тұрады. Аяқша өте қатты қысқарған, формасы бадана тәрізді болып келеді. Бірақ ол споралар мпісіп жетілер алдында гаметофиттің сабағының жоғарғы ұшының қатты ұзарып өсуінің нәтижесінде қорапшаны жоғары көтеріп шығады. Қорапшаның ортасында дөңгелекк бағана орналасады, ал оның үстінде күмбез тәрізді споргангилері мен спора түзетін үлпалары жетіледі. Қорапшалардың қабырғалары берік, көпқабатты болып келеді.

Оның сыртқы хлорофилл түзетін қабатында көптеген толық жетілмеген устьицалары болады. Қорапшаның спора пісіп жетілген кезде ашылатын қақпақшасы болады, сол арқылы споралары сыртқа шашылады. Элатерасы болмайды. Осылайша жерге түскен споралардан алдымен жасыл түсті табақша тәрізді өскіншелер пайда болады. Содан соң әрбір протонемада көптеген бүршіктер пайда болады, олардан келешегінде ересек гаметофиттер жетіледі. Гаметофит осы өсімдіктің өмірлік циклында үнемі басым болып келеді.

Шымтезек мүгінің құрылысы өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленеді: протонемасы табақша тәрізді өткізгіш шоғы мен ризоидтары болмайды, қорапшасы нашар дифференцияланған.

 Шымтезек мүктерінің табиғаттағы маңызы өте зор. Олар өз бойына көп мөлшерде су жинап, қалың шым түзіп көптеген жерлерді алып жатады. Сөйтіп олар тундра зонасына дейін жететін көптеген кеңістікті батпаққа айналдырады. Батпақты құрғату арнайы агромелиоаративтік шаралар қооланылады. Екіншіден ескі батпақтардың, шымтезектің кені ретінде шаруашылықта маңызы үлкен болады. Шымтезек қабаттарының қалындауы ең қолайлы жағдайларыдың өзінде өте баяу жүреді. Қалыңдығы 1 см болатын шымтезек қабатының түзілуіне шамамен 10 жылдай уақыт қажет.

БОР-да шымтезектік қоры шамамен 160 млярд. Т.т жетеді, ол дүние жүзінің шымтезек қорының 60,8 пайызын түзеді.

Түрлерінің жалпы саны 24,6 мыңдай болады. Шымтезек мүктеріне қарағанда біршама көп таралған. Тундрадан және орманды тундрадан бастап шөлейт және шөлді аймақтарға дейінгі әртүрлі экологиялық жағдайларда өседі. Жасыл мүктердің ең негізгі өсетін жерлері яғни олардың айқын басым болып келетін немесе біртұтас өсімдіктер жабынын түзетін жерлері тундра, батпақты жерлер және орнмандардың кейбір типтері. Әрбір жердің өзіне тән түрлері болады. Жасыл мүктер шымтезек мүктеріне қарағанда құрылысы алуан түрлі болып келеді. Жыныстық көбею органдары бір түрлерінде негізгі өсінде, ал екіншілерінде-бүйірлік бұтақтарында пайда болады. Кейібр түрлеріне бұтақтануы айқын байқалмайды.

Жасыл мүктердің ең кең таралған өкілдерінің біріне көкек зығыры жатады. Ол орманда, орманның ашық жерлерінде және батпақты жерлердің шеттерінде өседі.

Гаметофитінің сабағы тік, бұтақталған, биіктігі 15 см, кейде оданда биіктеу болып келеді. Сабағын жапырақтары қалың болып жауып тұрады. Гаметофиттің жер асты бөлігі горизонталь бағытта төселіп жатады, онда ризоидтары пайда болады. Сабақтың ортасында флоэма мен ксилемаға сәйкес келетін, ұзынша клеткалардан тұратын өткізгіш шоқтары болады. Ол склеродермасы мен гиалодермасы бар қабық қабатымен қоршалған болады.

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

Батпақтарда шалғын тәрізді бұрыңғы Кеңес Одағының көлемінде 190 млн-ға жуық батпақты жерлер бар, ал Қазақстан көлемінде орманды жерлерінен үлкен өзен көл болйларынан кездестіруге болады. Жалпы су қоймаларының батпаққа айналуы әртүрлі жолмен қалыптасады.

Жер тиімді, мол ылғалды, ол жерде органикалық заттардың жиналуы жүреді, кейін шымтезекке айналады. Торфты батпағы енсіз ұғымда, яғни тар ұғымда батпақпен теңестіреді және мол ылғалды жер учаскесін анықтайды. 30 см тереңдікте торфтік қабатпен жабылған. Шалшықтанған жерлерде 30 см тереңдіктен торфтік қабатпен жабылмаған, мол ылғалды жер көлемі жоқ, мүлде шымтезегі болмайтын жерлерді айтады. Батпақты жерлерді кептіргеннен кейін торфті тыңайтқыш ретінде және отын, малдардың астына төсеу үшін қолданады. Сонымен қатар торфтен бірқатар химиялық өнімдер алынады ( аммияк, деготь және т.б.). Аз бөлінген торфті плиталарды құрылыста қолданады.

Түрлерінің жалпы саны 5600 (120 туыс). Бұлар ұзын немесе қысқа, симподиальды өсіп отыратын тамырсабағы, тығыз түптер-шымдар немесе шоқалақтар түзетін көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Сиректеу түйнектер түзетін немесе біржылдық шөптесін өсімдіктер болып келеді. Дүниежүзінің барлық құрлықтарында кең таралған. Көптеген түрлері тропикалық елдерде өседі. Қоңыржай және салқын климатты белдеулерде кейбір түрлерінің особьтырынң саны көп болады және өсімдіктер жабынының әсіресе батпақты жерлердің, аса маңызды

Шымтезек мүктерінің құрылысы біртектес болып келеді, сондықтанда оларды анықтау қиынға түседі. Олардың гаметофиттері, әсіресе жоғарғы жағынан күшті тарамдалған өсімдіктер. Тарамдалған бұтақтарын жапырақтары қалың болып жауып тұрады. Шымтезек мүктері ылғалдығы өте жоғары болып келетін ортада өмір сүреді.

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер

1. А.Марченко «В мире растений» журналы-2001 ж. №9
2. В.В.Никитин «Сорные растения флоры» СССР. Л. Наука, 1983 г.454 с.
3. А.Н.Волков «Районы распространения важнейших сорных растений в СССР» 1935. 153 с.
4. Әметов "Ботаника". Алматы 2000ж 285 б.