Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Қарағанды
мемлекеттік техникалық университеті
КО және БӘД кафедрасы
«Педагогика» пәні бойынша
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Оқушылардың білім сапасына
көрнекі құралдардың тигізетін
әсері»
5В012000 – «Кәсіптік оқыту» мамандығы
Комиссия мүшелері:
_____________________
_____________________ |
Тексерген:
п.ғ.к.,
доцент Мухаметжанова А.О.
___________
_________
(күні)
(қолы)
|
|
___________
_________
(күні)
(қолы)
|
Орындаған: ПО-10-2 топ студенті
Рымханова А.Ж
___________
_________
(шифр)
(қолы)
|
Қарағанды
2011
МАЗМҰНЫ
Кіріспе………………………………………………………...............
.3
1 Шағын мектептің тарихы мен қазіргі
жайы көрнекі құралдардың
пайдалануы…………………………………………..........
.................... 7
1.1 Көрнекілікпен оқыту принципі
жəне оларға байланысты оқу
ережелері..................................................................................................10
2 Оқыту
құралдары ....................................................................21
2.1 Оқу əдіс, тəсіл жəне ережелері
түсінігі мен мəні…………………23
2.2 Оқу əдістерін
топтастыру ………………….……………………..25
3 Тараудың
атауы .…………………………………………55
3.1****………………………………………………………55
3.2****………………………………………………………60
Қорытынды
…………………………………………………65
Пайдаланылған
әдебиеттер тізімі .....………………………68
Қосымша
(лар) ……………………………………………..70
Білім - әлеуметтік тәжірибенің бірінші
элементі болса, оның екінші элементі
- әлеуметтік тәжірибедегі іс-әрекет тәсілдерін
оқушыға үйрету, білімді қолдануға дағдыландыру,
дәлірек айтсақ адамзат жасаған іскерлік
пен дағдыларды меңгерту.Білім мазмұны
балаларға "Нені оқыту керек?" — деген
сұраққа жауап береді. Бала тағдыры көбіне
оның білімінің саны мен сапасына байланысты.
Білім беру мазмұнының теориялық мәселелерін
және оны іріктеу жолдарын В.В.Краевский,
И.Я.Лернер, В.С.Леднев, М.Н. Скаткин, т.б.
зерттеді.И.Я.Лернердің анықтамасы бойынша
"білімнің мазмұны дегеніміз - оқушыға
берілетін білім, іскерлік және дағды
жүйесі, шығармашылық іс-әрекет, әмоциялық
қарым-қатынас тәжірибесі".
Ең бастысы, білімнің мазмұны жеке тұлғаны
жан-жақты үйлесімді дамыту керек. Білім
құрылымы төрт бөліктен тұрады. Білім
жалпы білімнің мазмұнындағы негізгі
элемент, болмысты тану, табиғат, қоғам
және ой заңдарын ашу нәтижесі, әлеуметтік-тарихи
тәжірибе процесінде адамдардың жыйнаған
тәжірибесі.Бағдарламаның бөліктері:
1) пәнді оқудағы мақсат, оқушылардың білім,
біліктілік және дағдыларына қойылатын
негізгі талаптар, оқыту нысандары және
әдістері туралы жазылған түсінік хат;
2) зерделенетін материалдың тақырыбы,
оның мазмұны; 3) жекелеген сұрақтарды
оқуға керекті шамамен берілген уақыт;
4) мазмұнның негізгі бөліктерінің тізімі;
5) пәнаралық байланысты жүзеге асыруға
берілген нұсқаулар; 6) оқу жабдықтарының
және көрнекі құралдардың тізімі; 7) ұсынылатын
әдебиеттер.
Білім көзіне орай
топтастырудың жəне бір реті - бұл көрнекілік
əдістер. Көрнекі əдістерді пайдалану
барысында ақпараттық материалды игеру
оқу процесінде көрнекі құралдар сүлбе
(схема), кесте, сурет, модельдер, приборлар,
техникалық құралдарды тікелей қолдануға
тəуелді. Бұлардың бəрі оқушының сезім
тетіктеріне ықпал жасауға негізделіп,
сөздік жəне практикалық əдістермен бірге
пайдаланылады.
Оқудың практикалық əдістері - оқушының
іс-əрекетіне, оқу қызметтеріне негізделеді.
Бұлардың басты міндеті –тəжірибелік
ептіліктер мен дағдылар қалыптастыру.
Мұндай топтастыруда жаттығу, лабораториялық
жəне тəжірибелік əдістері бірігеді.
Жаттығулар
– материалды игеру не игерілгеннің
сапасын көтеру мақсатында оқу əрекеттерін
(ақыл не қызметтік) көп мəрте қайталаумен
орындау.
Жаттығулар
ауызша, жазба, графикалық жəне оқу-еңбектік
болып ажыралады.
Ауызша
жаттығулар оқушылардың сөйлеу мəдениетінің,
қисынды ойлау, ес, зейін, таным мүмкіндіктерінің
дамуына ықпал жасайды. Жазба жаттығулардың
басты міндеті игерілген білімді бекіту
жəне олар бойынша қажетті ептіліктер
мен дағдыларды қалыптастырып, қолдануға
бейімдеу. Оқу-еңбектік жаттығулар ерекше
əдістер тобын құрайды. Бұларды пайдалану
нəтижесінде оқушылар теориялық біліктерін
еңбек іс-əрекеттерінде қолдануға үйреніп,
еңбек құрал-саймандарымен, лабораториялық
жабдықтармен қатынас жасауға дағдыланады,
құрастырушылық-техникалық ептіліктерін
дамытады. Оқушылардың өзіндік əрекеті
мен дербес жұмыс істеуіне байланысты
қалаған жаттығу қайта жасау, дағдылану,
шығармашылдық сипатына ие. Оқу процесінің
белсенділігін көтеру, оқу тапсырмаларының
сапалы орындалуына түсіндірмелі жаттығулардың
тиімділігі орасан. Бұлардың мəні – оқушы
орындап жатқан əрекетіне сипаттама береді,
осыдан жаттығу ісі мен білімі көтеріңкі
саналылықпен меңгеріледі. Лабораториялық
жұмыстар əдіс ретінде оқушылардың өз
бетінше арнайы приборлар мен құралдарды
пайдалана отырып, тəжірибе не эксперимент
жүргізуіне негізделген. Жұмыс дара не
топта жүргізіледі. Бұл əдісті қолдану
барысында оқушылар жоғары белсенділік
жəне дербестікпен қатысып, зерттеу істеріне
етене араласуға мүмкіндік алады.
Шағын
мектептің тарихы мен қазіргі
жайы көрнекі құралдардың
пайдалануы.
Жастарға
жалпы орта білім беруді жүзеге асыруда
негізгі және орта мектептермен қатар,
бастауыш мектептердің, оның ішінде шағын
комплектілі мектептердің атқаратын ролі
орасан зор. Жалпы шағын жинақты бастауыш
мектеп жаңадан пайда болған құбылыс
емес. Оның негізі бастауыш білім беру
жөнінде белгілі педагогтар К.Д.Ушинский,
Л.Н.Толстой жасаған оқыту методикасында
жатыр. Қазақстан топырағына бұл құбылыстың
келуі қазақтың тұңғыш педагогі Ы.Алтынсариннің
есімімен байланысты. Содан бері қанша
уақыт өтсе де шағын жинақты мектептер
өмір сүруде.Шағын жинақты мектептер –
қазақтың шағын ауылының іргесі, ұйытқысы,
оның әлеуметтік экономикалық дамуының
өзегі. Республикамыздың экономикалық
және географиялық ерекшеліктеріне байланысты
орталықтан шалғай, алыс жерлерде орналасқан
қазірдің өзінде Қазақстанда 75-80% шағын
комплектілі мектептер бар. 2007 жылы республикадағы
барлық шағын жинақты мектептердің ішінде
1014 – бастауыш, 979 – негізгі және 2413 –
орта мектептер жұмыс жасайды. 2004 жылмен
салыстырғанда, ШЖМ 58%-ға өсіп, оның саны
жалпы білім беретін мектептердің 55,4%
құрады. Мұндай мектептер негізінен ауылдық
жерлерде орналасатыны белгілі. Мұндай
мектептердегі оқушылар саны 423,6 мың, оның
ішінде бастауыш сыныптарда 12,3 мың, 46,8
мың – негізгі және 364,4 мың оқушы орта
мектептерде оқиды. ШЖМ жүйесінің өзгеру
динамикасы шағын жинақты бастауыш және
негізгі мектептердің қысқарып, орта мектептердің
көбейіп келе жатқанын байқатады.
Ы.Алтынсариннің басшылығымен ұлттық
мектептердің қазақстандық үлгі
жүйесі пайда болды. Ол басшыларға
жазған баяндама хаттарында «қазақтардың
тұрмыс-тіршілігіне ыңғайлы, мектептің
көшпелі болуы қажет, жазда
ауылдармен бірге жайлауда, ал
қыста қыстауда болғаны жөн»
− деп, дәлелдеген. Ол 1986 жылы 5 болыстық
мектеп ашты: Торғайда (Қараторғай
мектебі), Николаевскіде (Убалан
мектебі) және жетіқара мектебі,
Илецкіде (Буртин мектебі). Ал ХХ
ғасырдың басында ауылдық жерлерде
білім алудың жинақталған мектептер
жүйесінің негізі қаланды. Сол
кезде ауылдағы алғашқы қазақ
мектептерінің көбі шағын жинақты
бастауыш мектептер болғаны байқалады.
1916 жылы олардың саны – 727, ондағы
оқушы саны –22414 болды. 1920-1921 жылдары
шағын жинақты мектептердің саны
екі есе өсті. ХІХ ғ. ІІ-жартысында
Қазақстанда әр түрлі типтегі
орыс-қазақ мектептері көптеп
ашыла бастады (басым көпшілігі
- шағын комплектілі мектептер). Ақмола
мен Семей облыстарында - мектеп-интернаттар
мен ауыл шаруашылық бастауыш училищелері,
Торғай мен Оралда – ауылдық, облыстық
(1-кластық, 2-кластық – оқу мерзімі – 6
жылдық) орыс-қазақ училищелері, Жетісу
мен Сырдарияда - орыс-түземдік училищелер,
Ішкі Ордада – старшындық және бөлімшелік
училищелер ашылды.
ХХғ. бас
кезінде «Бұратана халықтарға арналған
бастауыш училищелер туралы» (1906) ережеге
сай Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстарындағы
және Ішкі Ордадағы барлық қазақ мектептері
1-кластық орыс-қазақ училищелеріне
айналдырылды. ХХ ғ. бас кезінде Қазақстандағы
мектептердің жанынан 32 кәсіптік бөлімше
және 270 қол еңбегін оқытатын кластар
ашылды. Түркі тілдес ұлттық мектептердің
оқу бағдарламаларына қатысты алғашқы
ескертпелер 1906 жылғы «Россияның шығысында
тұратын бұратана халықтар үшін ашылған
бастауыш училищелер» туралы ережелерде
берілген. «Ережеде» оқу жоспарлары
ғана емес, оқу бағдарламалары, әдістемелік
нұсқаулар да берілген (арифметика
бойынша да қосымшалар бар). Бірдей
ортақ типтік бағдарламалар болған
жоқ, жер ерекшеліктеріне қарай
мектеп директорлары бағдарламаларды
не қысқартып, не кеңейтіп, өз жағдайларына
қарай үнемі өзгертіп отырды.Сонымен
бірге, бірдей оқулық та болған жоқ. Орыс,
орыс-татар, кейінірек башқұрт, латыш,
украин, өзбек, татар, чуваш халықтарына
арналған кітаптар пайдаланылды.Жалпы
осы уақытқа дейін шағын жинақты
мектептерде оқу-тәрбие жұмысының
мамзмұнын жақсарту, оқушылардың
білім деңгейін мемлекеттік стандарт
дәрежесіне көтеру сияқты мәселелері
бірқатар ғалымдарымыз бен әдіскерлеріміздің
назарын аударған. Олардың еңбектерінде
бірнеше сыныпты бір мезгілде
қатар оқытудың тиімді жолдарын іздестіру
(Ж.Аймауытов, Ғ.Бегалиев, Ж.Қаржасбаев,
М.Бүрлібаев, Ғ.Сүлейменов, А.Асқарбаева),
сабақты ұйымдастырудың өзіндік
ерекшеліктері мен әдіс-тәсілдерін
анықтау (Б.Құлмағамбетова, А.Асқарбаева,
Г.М.Храпченков, Қ.Аймағамбетова); «Қазақ
тілі», «Ана тілі», «Математика», «Айналамен
таныстыру» пәндерін оқытудың мазмұны
мен практикалық бағытын белгілеу
(Ш.Әуелбаев, А.Асқарбаева, Б.Құлмағамбетова);
бір пәндік, бір тақырыптық сабақтардың
тиімділігін дәлелдеу (М.Сайпин, З.Бейсенбаева,
Е.Шапаева, О.Сатқанов, Б.Катембаева);. осы
үлгідегі мектептер үшін болашақ
мұғалімдерді дайындау мәселелері (З.Әділғазинов)
қарастырылады. Шағын жинақты бастауыш
мектеп мәселесін зерттеуге белсене
араласқандардың бірі – Ғ.Сүлейменов.
Оның 1963 жылы «Қазақстан мектебі журналында
«Аз комплектілі бастауыш кластарда
сабақ кестесін қалай жасау керек
?», 1965 жылы «Екі комплектілі мектепте
оқу процесіне басшылық ету туралы»,
1968 жылы Р.Мұраталиевпен бірлесе
отырып жазған «Аз комплектілі мектептерде
оқу процесін ұйымдастыру туралы» мақалалары
басылды. Ғалым алғашқы мақаласында аталған
мектептер үшін сабақ кестесін құрудың
бірнеше нұсқасын ұсынды. Ал келесі мақаласы
1 және 2, 2 және 4-сыныптарды қатар оқытудың
әдістері мен тәсілдерін көрсетуге арналды.
Мұнда автор алдымен шағын жинақталған
мектептерде жұпталған сабақтардың, негізінен,
3 түрі болатындығын айтады: 1) екі сыныпта
да жаңа материал өтілетін сабақ; 2) бір
сыныпта жаңа материал, ал екіншісінде
пысықтау не қайталау (немесе оқушылардың
білімін тексеру) жұмысы жүргізілетін
сабақ; 3) екі сыныпта да бұрынғы өтілген
материал пысықталатын не қайталанатын
(немесе бір сыныпта бақылау жұмысы алынатын)
сабақ. Одан әрі қарай әрбір түрге байланысты
сабақты жоспарлаудың және өткізудің
үлгісін мысалдармен түсіндіреді. Р.Мұраталиевпен
бірлесіп жазған мақаласында көрнекі
құралдар, әсіресе, шағын жинақты мектептер
үшін өте қажет деп есептеп, оларды қолдану
жолдары туралы пайдалы ұсыныстар білдіреді.
1870 жылғы
26 наурызда жарияланған «Россияда
тұратын басқа ұлттарға білім
беру шаралары туралы заң»
мен «Басқа ұлттарға арналған
бастауыш училищелер туралы»
ереже (1906, 1907, 1913) Қазақстан мен
Орта Азиядағы ұлттық бастауыш
мектептерде бастауыш оқуды ана
тілінде оқытуға рұқсат берді.
ХІХ ғ. 70-жылынан бастап орыс-қазақ
мектептеріндегі бастауыш оқу
қазақ тілінде жүргізілетін
болды.Орыс-қазақ мектептерінде
арифметиканы оқыту бір орынға
қарайтын оқу мекемелері басшыларының
пікірі бойынша ауызша және
жазбаша санауға, арифметикалық
амалдарды орындауға үйрету міндеттерін
шешуге тиіс болды. Арифметика
ғылым ретінде қажет деген
пікірге ерекше көңіл бөлінді.
ХІХғ. екінші жартысы мен ХХғ.
бас кезінде Ресейдің бастауыш
мектептерінде оқытылатын арифметика
бойынша 200-ден астам әр түрлі
оқулықтар, оқу құралдары, есеп
жинақтары басылды. Қазан төңкерісіне
дейінгі Қазақстанда аса кең
тараған К.П.Арженниковтың, В.А.Евтушевскийдің,
Г.М.Вишневскийдің, А.И.Гольденбергтің,
К.П.Бурениннің, А.Ф.Малиннің, Н.И.Паульсонның,
С.И.Шохор-Троцкийдің кітаптары еді.
Бұдан басқа орыс-қазақ училищелеріндегі
ұлт мектептеріне арналған Н.А.Бобровниковтың,
С.М.Граменицкийдің, Т.Г.Лубенцтің, И.С.Михеевтің
т.б. кітаптары пайдаланылды.Қазақ
ССР Оқу министрлігінің 1987 жылы 10
маусымда «Республикадағы шағын
комплектілі мектептердің қазіргі
жайы және олардың жұмысын
жақсарту шаралары жайында» қарары
қабылданды. Ал 1975 жылғы 9 желтоқсанда
Қазақ ССР Оқу министрлігі
Коллегиясының шешімі бойынша
ШЖМ үшін орыс, ана тілі, табиғаттану
мен математикадан әдістемелік
құралдар дайындау Ы.Алтынсарин
атындағы Педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу
институтына тапсырылды. Осы тапсырманы
орындау үшін Бастауыш білім беру әдістемесі
1974-78 жж. «ШКМ-тегі оқыту мазмұны мен әдістемесін
жетілдіру» атты зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Шағын жинақты
бастауыш мектепте математиканы оқыту
әдістемесі де кез-келген ғылым саласы
сияқты екі жағдайда дамиды. Оның біріншсі
- әдіскер, психолог, педагог сияқты
ғалымдардың зерттеу жұмыстарының
нәтижесінде жүзеге асса, екіншісі
– кейбір мұғалімдердің шығармашылық
тәжірибелерін оқып үйренудің, оларды
ғылыми түрде негіздеу, жалпылау арқылы
жүзеге асады.
Қазақстанда қазақ бастауыш мектептері
төл оқулықтармен қамтамасыз ету
мәселесі әріден келе жатқан, нақтырақ
айтсақ, бастауыш қазақ халқының ұлы
ағартушысы Ы.Алтынсариннің өзінен
алатыны, бір жарым ғасырға жуық
уақыт бойы күн тәртібінен түспеген
мәселелердің бірі.
«Ы.Алтынсарин орыс - қазақ
мектептері үшін математика оқулықтарын
таңдап алуға зор маңыз беріп,
сол кездегі орыс бастауыш мектебінде
қолданылып жүрген оқу-құралдардың
ең жақсыларын енгізуге тырысты»-дейді
Б.М.Қосанов. ХХ-ғасырдың басында М.Әуезов,
А.Байтұрсынұлы бастаған қазақ оқымыстылары
бұл істі жаңа сатыға көтереді. Басқа
салалардың мамандары бола тұра, олар
мектепті оқу құралдарымен қамтамасыз
етудің зор маңызын түсініп, осы
іске бел шеше кірісті. Соның нәтижесінде
Қазан төңкерісіне дейін-ақ математика
пәндерінен төл оқулықтар қазақ
балаларының қолына түсе бастады. 1920-1930
жылдары математика пәнінен оқулықтар
мен оқу-әдістемелік құралдар дайындауға
М.Дулатұлы, С.Қожанұлы, К.Жәленұлы, Қ.Сәтбаев
т.б атсалысты. Сөйтіп, сол заман
тұрғысынан қарағанда, қандай да деңгейде
болмасын білім дәрежесі көтеріліп,
жүйеленіп бір ізге түсе бастады.
1930 жылы жеткіншек ұрпақтың
санасын өз қажетінше қалыптастыруға
бағытталған Мәскеу шенеуніктерінің
қаулылары Қазақстандағы қауырт
дамып келе жатқан бұл істі
пышақ кескендей тыйды. Яғни, математика
құралдары тек қана орталыққа
дайындалып, жергілікті жерлерде
олардың аудармаларын ғана пайдалануды
міндеттеді. Мұндай әрекетке ғалым-педагогтар
тарапынан қарсылық болды.
1970-1980 жылдары шағын жинақты бастауыш
сыныптағы оқыту әдістемесін
зерттеуге белсене кіріскен ғалымдарымыздың
бірі – Б.Құлмағанбетова. Ол мақалаларында
мұғалімге көмек ретінде әдістемелік
нұсқаулар беруді мақсат ете
отырып, қазақ тілі сабақтарында
өздігінен орындалатын жұмыстардың
түрлері мен оны ұйымдастыру
жолдарын көрсетуге баса мән
береді.
1974 жылы Б.Құлмағанбетованың «Аз
комплектілі мектепте сабақты
ұйымдастыру» деген еңбегі жарық
көрді. Бұл еңбекте мынандай
мәселелер қарастырылды: 1) аз комплектілі
мектептердің қазіргі жайы; 2) аз
комплектілі мектептерде жұмыс
түрлерін ұйымдастыру; 3) аз комплектілі
мектептерде сабақты ұйымдастырудың
әдіс-тәсілдері; 4) аз комплектілі
мектептерде тіл дамыту жұмыстарын
ұйымдастыру. Автор алдымен шағын
жинақты бастауыш сыныпта сабақ
беретін мұғалімдердің іс-тәжірибелеріне
шолу жасай келіп, әрбір сыныпта
оқылатын тақырыптарды, оларға қатысты
материалдарды, көрнекі құралдар мен әдістемелік
жаттығуларды орынды пайдаланып, жұптасқан
сабақтардың құрылысын, өздік жұмыстардың
түрлерін, көлемін, оған кететін уақытты
т.с.с дұрыс белгілеп алса, мұндай мектептердегі
оқу-тәрбие жұмысы нәтижелі болады деген
қорытынды жасайды.
1980 жылы Ш.Әуелбаевтың «Қазақ
тілі сабақтарының мазмұны мен
жоспарлау үлгілері» атты еңбегі
жарыққа шықты. Автордың бұл
еңбегі шағын жинақты бастауыш
сынып мұғалімдері үшін қиындық
келтіріп отырған қазақ тілі
сабақтарының мазмұнын анықтау
мәселесін шешуге байланысты
жасалған алғашқы әрекет болып
есептеледі. Өйткені бағдарламада
үлкен тақырыптарға арналған
сағат сандары ғана көрсетіледі
де, әрбір жеке сабақтың мазмұнын
белгілеу үлкен қиындық туғызады.
Сондықтан бұл құралда қазақ
тілі сабағының мазмұны мен
көлемі анықталып, оның толық
жоспарлау үлгілері берілген.
1981 жылы басылып шыққан А.Асқарбаева
мен Г.М.Храпченковтың «Шағын
комплектілі мектептегі оқытудың
мазмұны мен әдістері» деп
аталатын еңбегінің маңызы аса
зор болды. Бұл құралдағы көңіл
аударарлық мәселе – шағын
жинақты бастауыш сыныптарда
ана тілі сабақтарын бір пәндік
жүйемен жоспарлағанда қатар
сыныптарда тақырыбы мен мазмұны
жағынан жақын, бір-біріне ұқсас
материалдарды іріктеп алып, жұптастырып,
бір мезгілде өткізудің тиімді
болатындығы. Осы тұста шағын
жинақты мектептегі оқыту мәселесіне
қатысты әдістемелік нұсқаулар
да пайда бола бастады. Атап
айтқанда: Қ.Аймағамбетованың «Аз
комплектілі бастауыш мектептерде
табиғаттануды оқыту», М.Сайпиннің
«Шағын комплектілі мектептерде
математиканы оқыту» (1984), О.Сатқановтың
«Еңбекке үйрету методикасының
кейбір ерекшеліктері» (1990) атты
еңбектері. Аталған еңбектерде
шағын жинақты мектептердің өзіндік
ерекшеліктері, жеке пәнді оқыту
әдіс-тәсілдері, ұтымды жұмыс
түрлері, сабақ жоспарлары тәрізді
негізгі мәселелер қамтылған.
Олар, негізінен, бір пәннің бір
мезгілде өткізілуін қолдап, соған
сай бір тақырыптық сабақтарды
жоспарлау үлгісін көрсеткен.
1970-1980 жылдары жоғарыда аты аталған
ғалымдар мен кейбір мектеп
мұғалімдерінің қатысуымен «Мектеп»
баспасынан бірнеше көрнекі құралдар да жарық
көрді. Мысалы: «Ана тілінен тіл дамытуға
арналған сюжетті картиналар» (1976), «Аз
комплектілі мектептер үшін грамматикалық
таблицалар» (1979), «Ана тілінен үлестірмелі
картиналар» (1981).Еліміздің тәуелсіздік жолындағы
күресі мен оған ие болуы ұрпақ тәрбиесі
мәселесін жаңа құндылықтар негізінде
ешкімге жалтақтамай, қайта қарауға мүмкіндік
берді.Соның арқасында және мемлекетіміздің
білім саясатын анықтайтын азаматтардың
жігерлі қимылының негізінде Республика
мектептері 1992-1993 оқу жылынан бастап төл
оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерге
көше бастады. 1996-жылғы 26-маусымдағы № 1173-қаулысына сәйкес республика
мектептерін жаңа буын оқулықтары мен
оқу-әдістемелік топтамалармен қамтамасыз
ету мақсатты бағдарламасы қабылданды.
Осының негізінде 1997-1998 оқу жылынан бастап,
барлық тілдегі бастауыш мектептер толығымен
жаңа буын оқулықтарымен қамтамасыз етілді.Бұл
құралдар ҚР бастауыш білімнің мемлекет
стандартының негізінде дайындалған бағдарламаға
сәйкес жазылған, қазіргі кезде негізгі
құрал болып саналады.
Көрнекілікпен оқыту принципі
жəне оларға байланысты оқу ережелері
Оқудың
дəстүрлі теориясында аса танымал болғандары
келесі дидактикалық принциптер: саналылық
жəне белсенділік, көрнекілілікпен оқыту,
жүйелілік жəне бірізділік, беріктік,
түсініктілік, ғылымилық, көңіл-күй ескеру,
теория мен практиканы байланыстыру. Саналылық
жəне белсенділік принципі негізінде
ғылым тарапынан анықталған заңдылық
тұжырымдары жатыр. Білім мəні оқушының
өз ақыл-ой белсенділігі арқасында игерілген
терең де əрі өз бетінше ұғынылған білімдерден
құралады. Білімдерді саналы игеру бірнеше
шарттар мен жағдаяттарға тəуелді: оқу
мотивтері, оқушылардың танымдық белсенділігінің
деңгейі мен сипаты, танымдық іс-əрекетті
басқару жəне оқу тəрбие процесін ұйымдастыру,
мұғалім қолданған əдістер мен оқу жабдықтары
жəне т.б. Оқушының өзіндік таным белсенділігі
оқудың маңызды жағдаятының бірі есептеледі,
ол оқу материалын терең əрі берік игеруде
пəрменді ықпал жасайды. Оқудың саналылық
жəне белсенділік принципін іске асыру
барысында келесі маңызды оқу ережелері
сақталуы тиіс:
- алдағы
жұмыстың мақсаттары мен міндеттерін
анық түсіну- саналы оқудың қажетті
шарты: оларды оқушыларға көрсету
маңызы мен мəнін түсіндіру,
болашақтағы қажетін бала санасына жеткізе
білу;
- оқыту барысында
оқушы не, неліктен жəне қалай
істеу керектігін түсінуі, сонымен
оқу жұмыстарын қарадүрсін орындамай,
алдын-ала олардың терең мəн,
мағынасын ұғынуы;
- оқу барысында
танымдық іс-əрекеттің барша түрлері
мен формаларын пайдалану, талдауды
біріктіру тəсілімен, индукцияны
дедукциямен салыстыруды қарама-қарсы
қоя, біріктіру, сəйкестікті жиі
пайдалану, балалардың жасы кіші
болса, индукция тəсілін жиі
қолдану;
- оқушылар
əр сөздің, сөйлемнің, ұғымның
мəн-мағынасын түсінуі; оларды
қолдануда оқушылардың өтілген
білімдері мен тəжірибесіне сүйену,
бейнелі салыстыруларды пайдалану,
мəн-мағынасы жете ашылуы мүмкін
болмаған ұғымдарды сабақта қолданудан
аулақ болу;
- балалардың
бірін-бірі оқыту мүмкіндіктерін
пайдалану, дұрыс шешім табудың
ұжымдық формаларын дамытуға
қажет жағдайларды қамтамасыз
ету, мұғалімнің түсіндірмесінен
гөрі, қасында бірге отырған жолдасының
əңгімелеп бергені тиімді де,
əрі жеңіл, сондықтан сыныптағы
үздік оқушылар қолынан келетін
оқу істерін өз міндетіне алуы,
бала белсенділігін тəрбиелеуде
уақытты да, күш-қуатты да аянбау.
Есте болсын, бүгінгі белсенді
оқушы қоғамның ертеңгі белсенді
мүшесі;
- оқушыларға
белгісіз мəліметтерді бұрынғы
белгілілерімен логикалы ұштастыру:
игерілген мен игеріліп жатқан
білімдердің арасында логикалы
байланыс болмаса, саналы оқу
да болмайды.
- Есте болсын,
оқудағы басты нəрсе –оқытылып
жатқан пəн емес, ол мұғалім
тəрбиесімен қалыптасып жатқан
тұлға. Оқушыны пəнге қосалқы
элемент болмайтындай етіп оқыту
əрі тəрбиелеу, керісінше, оқушыны
сол пəнді мұғаліммен бірге
белсенді игеретін субъект дəрежесінде
тану. Тұлғаны қалыптастыратын пəн
емес, пəнді оқытумен байланысқан
мұғалімнің өз əрекет-қимылы.
- оқушының
бақылайтын деректері мен игерген
білімдері арасындағы айырмашылықтарды
тауып жəне оларды түсіндіруді
талап ететін жағдайлар жасау;
- егер əр
ереже тиімді сандағы мысалдармен
қамтамасыз етілсе жəне сол
ережелердің қолдану ауқымы қаншалықты
кең екендігін оқушы түсінсе,
оқу табысы соғұрлым жоғары
болады.
- игеріліп
жатқан материалдардағы басты
жəне екінші дəрежелі ақпараттарды
табуға жəне ажыратуға үйрету. Оқушыны
ең алдымен өзекті проблемаларды түсініп,
игеретін дəрежеге жеткізу. Сабақта келтіретін
дерек жəне мысалдардың негізгі мəселе
мəнін көлеңкелеп тастамауы.
Көрнекілікпен
оқыту принципі. Оның негізінде келесідей
ғылыми заңдылықтар жатыр: адамның
сезім мүшелері сырттай тітіркендіргіштерді
əртүрлі қабылдайды, адамдардың көбі
көру органдарының аса жоғары сезімталдығына
ие; рецепторлардан орталық жүйке
жүйесіне бағытталған байланыс оптикалық
каналының өткізгіштік қабілеті
өте жоғары; көру органдарынан (оптикалық
канал бойынша) миға келіп түсетін
ақпарат қайта таңбаланбайды, ол
оқушы есінде жеңіл, тез жəне берік
бейнеленіп қалады. Оқу тəжірибесі
көрнекілік принципін қолданудың көптеген
ережелерін іске асырған. Солардың кейбірін
еске салайық:
- сөздік
формада, ауызша не жазбаша
өрнектелген материалдарға қарағанда,
табиғи күйінде берілген заттар
жақсы, жеңіл əрі тез есте
қалатынын ескеріп, оларды оқу
процесінде пайдалану.
- есте болсын,
сəби ойы формалармен, түр-түсті
бояулармен, дыбыстармен, түйсіктермен
өрнектеледі. Осыдан бала санасы
жалпы дерексізденген ұғымдар
мен сөздерден құралмай, оның
тікелей қабылдауындағы нақты
бейнелерді арқау етеді.
- оқушылар
үшін ең маңызды ереже: мүмкін
болғанша сезімдік қабылдауды
пайдалану, дəлірек айтсақ, көз
қабылдауына – көретінді, құлақ
қабылдауына – естілетінді, иіс,
дəм қабылдауға тиісті мүшелерді;
- бір көрнекілікпен
шектеліп қалмау: көрнекілік –
мақсат емес, оқушының ойын дамыту
жəне оны оқыту құралы;
- оқыту жəне
тəрбиелеу барысында есіңізде
болсын: ұғымдар мен дерексізденген
тұжырымдар бала санасына нақты
деректер, мысалдар жəне бейнелер
негізінде жеткізілсе, тез əрі
жеңіл қабылданады; олардың мəнін
ашуға əрқилы көрнекілік түрлерін
пайдалану;
- көрнекілікті
тек сурет ретінде қолданбастан,
оны проблемалық ситуацияларда
өз бетінше білім алу көзі
ретінде де пайдаланған жөн.
Бұл оқушылардың тиімді ізденіс
жəне зерттеу жұмыстарын ұйымдастыруға
мүмкіндік береді;
- көрнекі
құралдар сабақта өтіліп жатқан
заттар мен құбылыстар жөнінде
өте анық жəне дұрыс ұғымдарды
қалыптастыруға жəрдемін беретінін
оқу жəне тəрбие барысында
естен шығармау;
- оқушы бақылауларын
жүйелестіріп, себеп- салдарлармен
сəйкестендіру;
- көрнекі
құралдарды қолдана отырып, алғашқыда
балаларды ондағы берілген бейнелерді
тұтастай қабылдауға, кейін бастысын
жəне екінші дəрежелілерін өз
алдына, содан соң – қайталай
тұтастыққа келтіруге үйрету.
- əртүрлі
көрнекілікті пайдалану, бірақ
көрнекі құралдар санын шектен
асырмау, себебі бұл баланың
зейін шашыраңқылығын пайда етіп,
негізгі мəн-мағынаны қабылдауға
кедергі жасайды.
Жүйелілік жəне
бірізділік принципі келесі ғылыми тұжырымдарды
негізге алады: қоршаған орта болмысының
айқын бедерлері мида нақты бейнеленсе
ғана, оқушы шынайы білім топтай
алады; ғылыми білімдер жүйесін қалыптастырудың
басты тəсілі – белгілі жолмен
ұйымдастырылған оқу; ғылыми білімдер
жүйесінің бірізділігі оқу материалының
ішкі логикасымен жəне оқушылардың
танымдық мүмкіндіктерімен байланысты;
жеке элементтерден тұратын оқу
процесінің тиімді əрі жоғары нəтижеге
жетуі ол процесте орынсыз үзілістердің,
ескерілмей қалған қажетті сəттердің
болмауына жəне бірізділіктің қандай
да себептермен бұзылмауына тəуелді.
Егер дағдылар тиісті жаттығулармен
жүйелі бекімесе, олар көп ұзамай жойылады;
егер оқушылар логикалық ойлауға
үйретілмесе, олар өздерінің ойлау
іс-əрекетінде үлкен қиыншылықтарға
кезігеді; егер оқу ісінде жүйелілік
жəне бірізділік сақталмаса, оқушылардың
даму процесі бəсеңдейді.
Мұғалім практикасында
жүйелілік жəне бірізділік принципі
көптеген ережелерді орындаумен іске
асып барады, олардың арасында аса
маңыздылары келесідей:
- оқушылардың
білімдер жүйесін қалыпты игеруін
қамтамасыз ету үшін схемаларды,
жоспарларды орынды пайдалану.
Оқу материалын логикалық бітімге
келген бөліктерге ажырату, оларды
бірізді іске асырып бару, балаларды
бірізді оқу əрекеттерін жасауға
үйрету;
- егер жауабы
табылмайтынына не шешімі алынбайтынына
көзі жетсе, ондай сұрақтарды
немесе мəселелерді сабаққа қоймау;
- материалдың
мазмұндық жүйесін, сондай-ақ
оқу тəсілдерінің жүйесін бұзуға
жол қоймау, ал егер жүйе себепсіз
өзгеріске түсе қалса, үлгермеушіліктің
алдын алу үшін олқылықтарды
түзету;
- əрдайым
пəн аралық байланыстарды пайдалану.
Мазмұндық тұрғыдан, сондай-ақ оқу
əдістемелерінде барша сыныптар
арасындағы сабақтастықты қамтамасыз
ету;
- оқу əдістемелерінің
жетістіктерін пайдалану: оқушылармен
тірек-конспекттер, оқу материалының
құрылымды- логикалық
схемасын
түзу, білімдерді игеру процесін жеңілдететін
шараларды қолдану. Оқу барысында
жүйелілік пен бірізділікті қамтамасыз
ету үшін бұрын өтілгендерді жиі
қайталап отыру жəне жетілдіріп бару;
- қысқа жəне
қорытынды қайталауларды сабақтың
басында немесе ақырында үй
тапсырмаларына байланысты қолданып
қана қоймай, оларды бүкіл сабақ
барысында негізгі проблемаға
орай, сонымен бірге жеке мəселелерді
баяндаудан соң да пайдалану,
жаңа материалдарды өтуді күрделендіретін
жағдайлардан сақ болу, сабақ
тақырыбына жасанды ендірілген,
оған тікелей қатысы жоқ идеялар
(білімдік, дамытушы, тəрбиелік) дəріс
нəтижесі мен оқу құндылығын
кемітеді. Осыны ескере отырып, аса
маңызды болған идеяларды оқу
мазмұнына жəне балалардың мүмкіндіктеріне
орай игертуді, оқу-тəрбие процесінің
жылдық жоспарына ендіруді алдын
ала көздеу.
- өтілгендерді
қайталау сабақтың басында білім
мен ептіліктердің игерілу деңгейін
анықтау үшін немесе сабақтың
ақырында ұсынылған ақпаратты
бекіту үшін ғана орындалмай,
бұл жұмыс логикалық бітімге
келген оқу бөліктерінің əрбірінен
соң, сабақ барысында іске асып
баруы шарт;
- оқушылардың
ой өрнектеу тəсілдері мен
формаларын бақылап бару, тұрақты
əрі үлкен шыдамдылықпен балаларды
дербес еңбектенуге үйрету. Тапсырмаларыңыз
дербес орындалуда бірте-бірте
күрделеніп барсын, сонымен бірге
олардың табысты орындалуы үшін
мүмкіндіктер жасау. Істі, мүмкін
болғанша, оқушының өзі орындасын,
қажет болса, көмек беру.
- оқудан
болар жарқын болашаққа оқушылардың
сенімін жеткізу;
- сезімдік
тəжірибе мен тірек білімдерді
орынсыз əрі жиі жаңғыртуға
əуесқой болмау, жаңа білімдерді
игеруге ғана қажеттерін еске
түсіріп, əркімге белгілі əшейін
біліктерді хабарлау үшін өзі
де тығыз сабақ уақытын алмау.
