Дәмхана жұмысын автоматтандыру

 

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі

М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті

 

 

Информатика кафедрасы

 

 

 

 

 

Курстық жұмыс

Тақырыбы:

«Дәмхана жұмысын автоматтандыру»

 

 

 

 

 

 

Орындаған: 04307 топ студенті

Искакова А.А

                                                                    Тексерген: оқытушы

Атушева М.К

 

 

 

 

Орал - 2012 
МАЗМҰНЫ

 

Кіріспе

Жиырма бірінші ғасырдың  басталуы жаппай ақпараттық қоғамға көшумен сипатталады. Оған компьютерлік техника, ақпараттық технология және басқа да ғылыми-техникалық прогресс әсерін тигізуде. Қазақстан Республикасы ғылыми-техникалық прогрестің негізгі белгісі болып табылатын қоғамды ақпараттандырудың жаңа кезеңіне енді.  Қоғамды ақпараттандыру – еліміздің экономикасының, мәдениетінің, ғылымының дамуының негізгі алғышарты.

Менің курстық жұмысымда дәмханадағы  әкімшілік (администратор) жұмысын  автоматтандыру мақсаты қойылды. Дәмханадағы  әрбір жұмысшының қанша ақша түсіргендігін  реттейтін, әрбір столдың жеке қабылдау сияқты жұмыстарын автоматтандыру – осы курстық жұмыстың қойылған талаптарының бірі. Ал теориялық бөлімде процедуралар мен функциялар туралы, мәліметтерді сұраныстар арқылы сүзгілеу және курстық жұмыстың бағдарламасын сипаттау.

 

1  Delphi-де қолданылатын мәліметтер қорының түрлері

Локалдік вариантта мәліметтермен жұмыс істеу бір пайдаланушы режимінде болады. Бұл вариант корпоративтік жұмыста іс жүзінде кездеспейді, себебі бір мезгілде мәліметтермен жұмыс істеп отырған пайдаланушы саны мен мәліметтер қоры қөшірмесінің саны тең болатындай бірнеше мәліметтер қор қөшірмесінің құрамын синхрондау қиын.

                                        Файл-Сервер

    Локальдік  машина

                                                                              МҚ

       МҚ     

                        Желі    

   BDE                    

   

        Бағдарлама                                                          

                                      BDE                                                   BDE

                                                                       …            ……..

                                                                                           Бағдарлама   

                             Бағдарлама

                                      

Клиент

 Файл – сервер мәліметтер  қорында мәліметтер желілік файл  – серверде орналасады, ол бір  мезгілде бірнеше пайдаланушы  жұмыс істей алады, сондықтан  мұндай мәліметтер қорында қөп  пайдаланушы режимінде пайдалануы мүмкін. Мәліметтер қорында ғы мәліметтердің жалғыз ғана сақталады, әрбір клиент әр уақыт мезетінде осы мәліметтердің локалдік қөшірмесімен жұмыс істейді, мәліметтерді басқару түгелімен клиент бағдарламасына жүктеледі.Олар әрбір клиент орнындағы мәліметтердің локалдік қөшірмесін негізгі мәліметтер қоры құрамымен синхрондауды жүргізуі тиіс.

Екеуінде де BDE  клиент машинасында  болады, және бағдарламамен 

бірігіп локалдік мәліметтер қорын  басқару жүйесін құрады, мұнда  қөшірме саны мен пайдаланушы саны тең болады.Бұл жүйеде қашықтағы орналасқан компьютерлермен INTERNET желісіне шығуға болады. BDE локалдік және клиент – серверлік мәліметтер қорын төмендегідей пайдалануды қамтамасыз ететін PLL- библиотека жиынын білдіреді. Ол Delphi – де жазылған мәліметтер қорымен жұмыс істеу үшін қолданылатын қосымшаларды пайдаланатын әрбір компьютерге қондырылады.

Клиент – серверлік мәліметтер қоры.

Клиент – сервер архитектурасында BDE мен мәліметтер қоры арасында мәліметтер қор сервері (арнайы бағдарлама, мәліметтер қоры басқарады) – деген маңызды аралық звено пайда болады.

Клиент – серверге реляциялық мәліметтер қоры (бір – бірімен байланысы  бар кестелерден тұратын мәліметтер қоры) үшін өндірістін стандарт болатын SQL(Structured Query Language – құрылымдық сұраныс тілі) сұраныс тілінде сұраныс құрады. SQL сервер сұраныс интерпретациясын қамтамасыз етеді, оны орындайды, нәтижесін құрады және оны клиентке жібереді. Мұнда клиент компьютері сұранысты физикалық орындауға қатыспайды, ол тек қана сұранысты мәліметтер қоры серверіне жібереді және нәтижені алады, содан кейін оны керекті түрге келтіреді және пайдаланушыға береді. Клиенттің қосымшасына тек қана сұранысты орындау нәтижесі жіберіледі, ал желімен тек қана клиентке қажет мәліметтер беріледі. Қорытындысында желіге жүктеме азаяды. Сондай- ақ SQL-сервер алынған сұранысты тез арада орындау үшін тиімді жағдайларды қарастырады. Мұның бәрі жүйенің орындалу әрекетін күшейтеді және сұраныс нәтижесін күту уақытын азайтады.

SQL сервердің қолдануымен транзакцияның  қуатты аппараты бір мезгілде бірнеше пайдаланушының бір мәліметті өзгертуіне мүмкіндік бермейді және өзгеріс енгізудұрыс аяқталмаса бастапқы мәніне қайтып келуге мүмкіндік жасайды.

Мәліметтер қоры серверінде мәліметтер физикалық тұрғыдан бір үлкен  файл түрінде дискіде сақталады, жұмыс істеу үшін әрбір пайдаланушыға пароль беріледі, бұл әдейі бұзу мен ұрлаудан қорғауды күшейтеді.

Сервер қосымшасымен біріккен архитектура.

Клиент – сервер архитектурасын дамыту идеясы (ойы) мәліметтер қорын  ашық пайдаланудың үш звенолы архитектурасының пайда болуына әкелді.(N-tier немесе multi-tier архитектурасы)

Клиент – сервер архитектурасы  екі звенолы: бірінші звено клиент бағдараламасы, ал мәліметтер қор сервері  мен мәліметтер қоры екінші звено  болады.

Үш звенолы архитектурада қосымша бағдарлама құрылады, онда бұрын клиент қосымшасының меншігі болып есептелетін барлық мәліметті теру компонеттері, сондай – ақ қосымша компонеттер TDatabase және TSession кіреді. Содан кейін бағдарлама COM немесе  CORBA сервері ретінде тіркеледі, ары қарай сервер қосымшасы болады. Клиент машинасында BDE болмауы мүмкін. Серверлік мәліметті пайдалану үшін олар сервер қосымшасына жүгінеді, ол қажетті мәлімет алмасуды өткізеді.

  Клиент қосымшасы BDE – мен  жабдықталған кез келген желілік  машинада болуы мүмкін.Бұл кезде ол орналасқан каталогке басқа желілік машиналар онымен ашық пайдалануға мүмкімдік жасалуы тиіс, ал машина сервер қосымшасы тұрған мәлімет серверімен жұмыс істеу периоды кезінде қосылуы тиіс.

Сондай – ақ мұнда мәліметті  орналастырудың файл – сервер вариантын қолдануға болады (суретте оң жағында) Мұнда дұрыс емес мәліметтерді сервер қосымшасы кері қайтарады, мәліметтер қоры серверіне жіберілмейді.

Клиент бағдараламасында мәліметтер қорының мәліметтер бөлігінің көшірмесін білдіретін клиенттік мәліметтер теру орналасады. Барлық өзгерістер осы көшірмені өзгертеді, қажет уақытқа дейін мәліметтер қорына жіберілмейді. Сондай – ақ үлкен кестелермен жұмыс істегенде сервер қосымшасынан бір мезгілде клиент экранында орналаса алатындай порциямен локалді теруді алуға талап қоюға болады. Бұның бәрі желі жүктемесін азайтады, сұраныс нәтижесін күту уақытын азайтады.   

1.1.  Delphi-де МҚ байланысты ұйымдастыру

Delphi-де мәліметтер  қорымен жұмыс істеуінің негізі Borland Database Engine (BDE)-Borlandфирмасы мәліметтер қорының процессоры болып табылады.BDE мәліметтер қоры мен қосымша арасында делдал қызметін атқарады.Ол мәліметтер қорын реализациялауда қолданушыға мүмкіндік береді.Осыған байланысты мәліметтер қоры реализациясын ауыстырғанда қосымшаны өзгертуге болады.Delphi қосымшасы ешқашан да мәліметтер қорымен тікелей жұмыс істемей, BDE арқылы ғана жұмыс істейді.

Delphi қосымшасы  мәліметтер қорымен байланысар  кезде BDE-ге барады да, мәліметтер  қорының псевдонимін және ондағы  қажет кестені хабарлайды.BDE динамикалық тіркестірілген кітапханалар Dle түрінде ұйымдастырылған.Олар, басқа кітапханалар сияқты IDAPI  (Integerated  Database Application Program Interface) деп аталатын API-мен Application Program Interface-қолданбалы программалар интерфейсімен қамтамасыз етілген.Бұл қосымша пайдаланатын мәліметтер қорымен жұмыс істеу процедуралар мен функциялар тізімі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                        

                                                                    

     

                                                                                     

                              

                                                     

 

 

 

BDE  псевдоним арқылы көрсетілген  мәліметтер қорына сәйкес драйвер  табады.Драйвер – бұл қандай да бір анықталған типті мәліметтер қорымен қалай хабарласу керек екенін көрсететін көмекші программа.Егер BDE-ның мәліметтер қорын басқару жүйесіне сәйкес келетін өзінің драйвері бар болса, онда BDE мәліметтер қорымен және ондағы қажет кестемен байланысады, қолданушы сұранысын өңдейді және қосымшаға өңдеу нәтижесін хабарлайды.BDE Microsoft Access, Fox Pro, Paradox, dBase сияқты мәліметтер қорына өздігінен ене алады.

Егер BDE-нің өзінде қажет мәліметтер қорын басқару жүйесінің драйвері болмаса, онда ODBC драйвері қолданылады.ODBC (Open Database Connectivity)- бұл BDE функцияларына аналогты DLL, бірақ Microsoft өзінің офистік өнімдеріне ODBC қолдануын қосқан соң және ODBC үшін барлық мәліметтер қорын басқару жүйесі драйверлер қосылғандықтан, Borland фирмасы ODBC-ты қолдануға мүмкіндік беретін BDE қосты.Шындығында ODBC арқылы жұмыс жасау BDE-ге қосылған мәліметтер қорын басқару жүйесінің өз драйверіне қарағанда жәй жүргізіледі.Бірақ ODBC-пен қатынасқа байланысты Delphi масштабы үлкейіп, қазір Delphi кез-келген мәліметтер қорын басқару жүйесімен жұмыс жасай алады.

BDE  SQL- сұраныстардың стандарт  тілін қолдайды, ол Sybase, Microsoft SQL, Oracle, InterBase сияқты SQL- серверімен мәліметтер  алмасуға

мүмкіндік береді.Бұл мүмкіндік  клиент/сервер платформасында жұмыс кезінде кеңінен қолданылады.

Database  Desctop   программасы

Database Desctop  BDE Administrator сияқты Delphi қойылымына  кіреді. Ол жаңа мәліметтер қорын  құруға және бар мәліметтер  қоры кестелерін редакциялауға,  сонымен қатар визуальды және SQL сұраныстарымен және мәліметтер қоры псевданимімен жұмыс жасауға арналған.

Мәліметтер қорының жаңа кестесін құруды қарастыру. Database Desctop программасы  қосылады. Енді оның басты менюінен мына пункттерді таңдаймыз: FileàNewàTable (ФайлàҚұруàКесте). Осыдан кейін құрылатын кесте типін таңдайтын (1-суреттегі) диалогты терезе пайда болады. Келісім бойынша программа Paradox 7 типін ұсынады.Егер dBase IV типі таңдалып, ОК батырмасы басылса, кесте құрылымын құратын жаңа терезе (2-сурет) ашылады.

1-сурет.  Жаңа  кестені құру терезесі.

        2-сурет Кесте құрылымын құру терезесі.

Бұл терезенің  мынадай мүмкіндіктері бар:

• Өрістерді құру және сипаттау;
• Кілттік өрістерді беру;
• Индекстерді беру;
• Өрістер мәніне шектеулер қою;
• Параллельдер беру (егер олар қолданылса);
• Қолданылатын тілдік драйверді көрсету;
• Мәнді таңдау үшін кестені беру.

Реляциялық кестеде ең болмағанда бір өріс болуы керек.Кесте құрылымында  өрісті анықтау үшін кесте құрылымын  құру терезесіндегі Field Name (өріс аты) мәтіндік өрісіне кесте өрістерінің атын енгіземіз. Содан соң Type (Tun) өрісінде мәліметтердің типін көрсетеміз. Ең соңында Size (өлшемі) мәтіндік өрісінде өріс өлшемін береміз.

Құрылымы анықталған соң индекстік  өріс беріледі. Ол үшін кесте құрылымын  құру терезесінің оң жағындағы Table Properties (кесте қасиеттері) төгілмелі тізімінде Indexes (индекстер) пункті таңдалады  ашылған тізім

астындағы Define (анықтау) батырмасы  басылады.

Индекстік өрісті таңдап, ондағы мәннің қайталанбауын Unique (уникальды)-ге жалауша  қою арқылы қамтамасыз етіледі.ОК басылады.Енді құрылған таблицаны сақтауға болады, әзірше онда мәліметтер жоқ.Сақтау үшін Save As… батырмасы басылады.

Бұл құрылған кестені енді программада қолдануға болады.Оны  ашып, ішін қарауды Database Desctop арқылы жасауға  болады.Ол үшін Database Desctop программасының басты менюінен таңдалады. FileàOpenàTable…

(Файл  à Ашу à Кесте)

Тікелей жаңа кесте құрылымын  құрумен қатар, бар кесте құрылымын  пайдаланып, оны жаңа кестеге көшіріп  алуға болады. Ол үшін кесте құрылымын  беру терезесіндегі  Boorrow… (меншіктеп алу) батырмасы қолданылады.

Өріс құрылымы туралы мәліметтерді көшіріп алғаннан бөтен, қосымша  информацияны да көшіруге болады.

1.2.  TQuery компонентімен жұмыс

TQuery компоненті қасиетінің ерекшелігі  реляциялық мәліметтер қорымен  жұмыс істеуге арналған арнайы тіл SQL-ді пайдалану болып табылады. Бұл тіл көмегімен программа SQL-сұраныстарды құрады, оны TQuery мәліметтер қоры машинасы BDE-ге береді.Машинада SQL құрылған интерпретаторы болады, ол сұраныста сипатталған іс-әрекеттерді орындайды.

Егер сұраныс BDE көмегімен құрылған қажет мәліметтерді мәліметтер қорынан алуды талап етсе, мәліметтер программаны іске қосу каталогінің уақытша файлы түрінде желілік кестеге салынады да, TQuery осы кестенің үстінен қарайтын болады.Уақытша кестедегі мәліметтер TDataSource делдал-компанент арқылы визуальді компаненттерге беріледі де, оларды TTable компанентінен алынған сияқты көрсетіледі.Бірақ TTable-ден айырмашылығы

қолданушы оларды өзгерте алады, себебі олар анық мәліметтердің тек көшірмесі  болады. Мәліметтер қорында сақталып тұрған информацияларды өзгерту үшін TQuery BDE-ге беретін арнайы сұраныстар қалыптасады. Бұл жағдайда BDE жаңаларын қалыптастырмайды, және алдында құрылған уақытша кестелерді пайдаланбайды да, тек сұраныста орындап, программаға оның нәтижесін хабарлайды. Демек мәліметтер жүйесінің модификациясы жағдайында сұраныстың программалық өзгеруін талап ету TQuery-дің TTable-ден өзгешілігін көрсетеді.

SQL-сұранысқа кейбір шектеулер  қойғанда TQuery ”тірі” мәліметтер  жүйесін құруы мүмкін, яғни оған енгізілген BDE өзгертулері мәліметтер қоры кестесінде TTable компоненті жасайтындай көрсетіледі.

Желілік немесе файл-серверлік мәліметтер қорымен жұмыс кезінде TQuery-дің мәліметтерге ену жылдамдығы жалпы жағдайда, TTable-ге қарағанда аз болады, себебі TQuery өзімен жұмыс кезінде уақытша кестелер құрады. Бір жағынан SQL-дің қуатты мүмкіндіктері TQuery көмегімен TTable көмегімен алынбайтын мәліметтер жүйесін қамтамасыз етеді (мысалға, мәліметтер жүйесінде мәліметтер қорының бірнеше кестелерін біріктіру). Серверлі мәліметтер қорымен жұмыс кезінде TTable-дің қажеттілігі төмендейді, себебі бұл жағдайда ол төменгі мәліметтер қорының барлық серверлердің желілік көшірмесі болатын уақытша кесте құрады, содан соң барып одан қажет мәліметтер қорын құрады. Үлкен жергілікті кестелерді құруда уақыттың көп кетуі мен күрделі мәліметтер қорын алуға қатысты TTable-дің аз мүмкіндіктері оның клиент-сервер қосымшаларымен жұмыс істеуін алып тастайды.

2  Сүзгілеу тәсілдері

1987 жылы SQL маманданған  реляциялық МҚБЖ үшін стандартты тіл болып барлық кең таралған жүйелерге ене бастады. Ол келесі момнеттерімен байланысты. Тез әрекеттіліктің өсуі, және энергияны тұтынудың,компьютер өлшемдері мен бағаларының төмендеуі, тұтыну нарығының, қолданушылар ортасының және түрлері мен бағаларының кеңеюіне әкеліп соқты. Сондай-ақ, әртүрлі программалық жабдықтауларға да сұраныс көбейді. Сатып алушы фирмаларға күресте, программалық жабдықтаушылар нарыққа интеллектуалды, әрі көлемді программалар кешенін шығара бастады. Олар сатып ала отырып, көптеген ұжымдар мен жеке қолданушылар ол программаларды өз компьютерлеріне орната алмадй. Ақпаратпен алмасу және оларды тарату үшін ЭЕМ желілері құрылды, онда программалар мен мәліметтерді арнайы файлдық сервер лерге орналастырды.

Файлдық серверлермен жұмыс істейтін МҚБЖ, бір-бірінен алыс ара-қашықтықта орналасқан әртүрлі ЭЕМ қолданушыларына бір МҚ кіру мүмкіндігін берді. Мұндай жағдайда ұжымдарды, оқу кешендерін, ақпараттық және басқа жүйелерді әртүрлі автоматталған басқару жүйелерін өндіру оңайлатылады. Бірақ бұл кезде қарапайым сұраным құру үшін де файлдық серверден немесе серверге файлдарды жазу керек болады, ал ол конфликтілік ситуайияларды туғызуы мүмкін. Мұндай кемшіліктерді бодырмау үшін клиент/сервер технологиясы ұсынылған боатын, бірақ ол үшін сервермен хабарласу тілі қажет-мұндай тіл ретінде SQL таңдалды.

SQL концепцияларында  операциялардың мәліметтердің кесте  түрінде берілуіне бағытталуы, аз  сөйлемді жинақы тілді құруға  мүмкіндік берді. SQL сұранымдарды  орындау үшін, және де қолданбалы  программаларды құру үшін де пайдаланылуы мүмкін. Онда келесі сөйлемдер бар:

• Мәліметтерді анықтау тілі-МҚ анықтау, және де кестелер мен индекстерді анықтау және жою;
• Мәліметтерді таңдау сұранымы-SELECT сөйлемі;
• Мәліметтерді түрлендіру сөйлемі-мәліметтер қосу, жою және өзгерту;
• Мәліметтерді басқару сөйлемі-мәліметтерге кіру артықшылығн беру немесе қайтару, транзакцияларды басқару және т.б.
• Сондай-ақ SQL бұл сөйлемдерде келесі есептерді орындау мүмкіндігін береді:
• Арифметикалық есептеулер, функционалдық түрлендірулер, және арифметикалық өрнектер мен текстерді салыстыру операцияларын орындау;
• Кесте мазмұнын экран дисплейіне немесе баспаға шығарар кезде жолдар мен бағаналарды реттеу;
• Қолданушыларғы МҚ-да мәліметтердің көлемін өзгертпей интерпретациялау мүмкіндігін беретін ұсыныстар құру;
• Сұраным бойынша шығарылатын бір немесе бірнеше кестелер және ұсыныстар мазмұнын басқа кестеде сақтау;
• Мәліметтерді топтау, және осы топтарға арифметикалық орта, сумма, максимум, минимум операцияларын қолдану;

SQL тілі көптеген  МҚБЖ-ң негізі болып табылад, өйткені ол мәліметтердің физикалық құрылымдануына және дискіге жазылуына сондай-ақ мәліметтерді дискіден физикалық оқуға жауап береді, және МҚБЖ-ң басқа компоненттерінен және қолданушы қосымшаларынан  SQL-сұранымдарды қабылдау мүмкіндігін береді.Олай болса, SQL қолданушыларға, программаларға реляциялы МҚ ақпараттарына кіруді қамтамасыз ететін мықты құрал.

2.1  SQL даму тарихынан

Реляцияла МҚ басқару  жүйелері 80 жылдардың аяғында кеңінен  т анымал болды. Мұндай мәліметтер қорында  ақпарат қарапайым кестеде сақталатындықтан, мәліметтерді беретін басқа модельдерге  қарағанда артықшылығы көп. SQL реляциялы  МҚ тілі болғандықтан, оның тарихы да мәліметтерді осы тәсілмен берудің дамуымен тығыз байланысты.

Жоғарыда айтылғандай, реляциялы МҚ түсінігі 70 жылдардың  басында IBM компаниясының ғылыми қызметкері Э.Ф.Кодпен енгізілді.Осыдан кейін реляциялық мәліметтер қоры одбысында IBM компаниясының System/R деп аталған жобасымен бірге зерттеулер жүргізіле бастады, мұнда реляциялық модельдің жұмыс істеу қабілеті тексеріліп және дәлелденді. Сондай-ақ МҚБЖ-ін өңдеуден басқа жоба көлемінде МҚ-на сұранымдар тілін құру жұмысы жүргізілді, олардың бірі SEQUEL (Structured English Query Language-ағылшын құрылымдық сұранымдар тілі)-деп аталды.

70 ж соңында  System/R жобасының екінші таралымы  жүзеге асырылды, нәтижесінде жүйе  ІВМ компаниясының бірнеше тапсырушыларының  компьютерлерінде орнатылды. Ол System/R МҚБЖ-мен және оның МҚ тілімен жұмыста алғашқы нақты тәжірибеге әкелді, ал оның аты SQL деп ауыстырылды. Нятижесінде ІВМ компаниясы реляциялық МҚ жұмыс істеуге қабілетті және программалық өнімдер құрудың негізі болып қызмет ете алады деген қорытындыға келді.

System/R жобасы  және оның шеңберінде құрылған  МҚ-мен жұмыс істейтін тіл,  дүние жүзінің мамандарының назарын  аудартты. Осылайша, 1977 ж SQL-ға негізделген,  реляциялық МҚБЖ-ін құру үшін Relational Software Inc(қазір Oracle Corporation) компаниясы ұйымдастырылды. Oracle деп аталған бұл МҚБЖ, бірінші юолып 1979 ж нарыққа шықты.

Беркли қаласының  университетінде (Калифорния штаты) ІВМ  компаниясының зерттеушілер тобыреляциялық МҚБЖ-нің протатибін құрды, QUEL сұранымдар тілін қосқан өз жүйелерін Ingres деп атады.  1980 ж бірнеше мамандар Берклиді тастап, Ingres жүйесінің коммерциялық жүйесін құру үшін Relational Technology Inc компаниясының негізін құрды, оны нарыққа шығару 1981 ж басталды. 1989 ж аты Ingres Corporation болып ауысқан Relational Technology компаниясы жүйеге өзгерістер қатарын енгізген реляциялық МҚБЖ жетекші таратушысы болып қалды. Мысалы, 1986 ж алғашқы QUEL сұранымдар тілі табыспен SQL болып ауыстырылды.

1981 ж ІВМ фримасы  System/R негізінде, SQL/DataSystem(SQL/DS) деген атпен коммерциялық өнім шығарды, ал 1983 ж тағы бір МҚБЖ-Database(DB2) пайда болды. DB2 ІВМ компаниясының жетекші реляциялық МҚБЖ болды, және осы жүйенің SQL тілі МҚ үшін стандарты болды. DB2-де іске асырылған технология, кейін ІВМ компаниясының барлық бағыттарының программалық өнімдерінде, дербес компьютерден бастап, желілік серверлерге және үлкен ЭЕМ пайдаланылды.

80 жылдардың бірінші жартысында  реляциялық МҚ таратушылар өз  өнімдерін мойындату үшін күрес  жүргізді, өйткені дәстүрлі МҚ  архитектурасымен салыстырғанда, реляицлық программалық өнімдердің бірқатар кемшіліктері болды. Бірақ реляциялық жүйелердің үлкенартықшылығы болды: олардың реляциялық сұранымлар тілі МҚ-на сұранымлы жазбай орындау және нәтижені бірден жазу мүмкіндігін берді.

80жылдардың екінші жартысында реляциялық МҚ болашақ технологиясы болып санала бастады, алдыңғы версияларына қарағанда өнімділіг 2-3 есе артық болған МҚБЖ-нің жаңа версиялары Ingres және Oracle пайда болды. 1986 ж ANSI/ISO-мен қабылданған SQL стандартын жариялау, SQL-ға стандарт статусын ресми түрде жариялады. Сондай-ақ , бұл статус компьютерлік жүйелер үшін UNIX ОЖ-сі негізінде анықталды.

Компьютердің  қуатының күшеюі мен олардың жергілікті желіге бірігуінен, дербес компьютерлер үшін күрделі МҚБЖ қажеттігі туды. Мұндай МҚБЖ-нің таратушылары жаңа жүйелерді құруды оларға SQL-ды негіз етіп қойды, ал мини-компьютерлердің МҚБЖ-сін таратушылар жергілікті есептеу желісінің нарығына шықты. 90ж басында SQL таратуын жаңашаландыру және қуатты процессорлардың пайда болуы бұл тілді транзакцияны өңдеу қосымшаларында қолдануға мүмкіндік берді. Енді SQL ақпаратты өңдеу салыстырмалы аз шығымен жүзеге асатын жүйеге желілік сервер  ен дербес компьютерді байланыстыратын клиент/сервер архитектурасыныңкілттік бөлігі болды. Осы себепті барлық жаңа МҚБЖ-не SQL-қолдауын енгізе бастады, SQL-ді мойындаудың маңызды қадамы бұл тілге стандарттардың пайда болуы. SQL сьандартын ескертуде дәстүр бойынша ANSI/ISO –мен тағайындалған ресми стандарт туралы сөз болады. Бірақ басқа да маңызды SQL стандарттары бар, соның ішінде ІВМ компаниясының DB2 жүйесі, және UNIX ортасындағы SQL  үшін X/OPENстандарты. 1982 ж реляциялық МҚ тілінің ресми стандартымен ANSI-дің жұмысы басталды, және комитет өз таңдауын SQL-ға тоқтатты. Стандарт негізі ретінде DB/2 жүйесінің SQL алынды 1989 ж стандарт SQL-89 немесе SQL1 деп аталды. Осыдан кейін ANSI жұмысын жалғастырып, жаңа жоба SQL2-ні құрды, ал одан кейінгі стандарт SQL3 үшін басқа өзгерістер ұсынылды. SQL2 стандарты ANSI-де бекітілді және толығымен 1992 ж қазанда қабылданды.

2.2    SQL  көмегімен мәліметтер қорын басқару

Реляциялық  МҚ –ол жолдар мен бағандардан  тұратын екі өлшемді кестеде  сақталатын байланысқан ақпарат. МҚБЖ терминінде жазу деп аталатын әрбір  жол мәліметтердің қандай да бір  ерекшелігіне сәйкес келеді. Өріс деп аталатын кестенің әрбір бағаны мәліметтердің әрбір типінің мәнінен тұрады. Олай болса, реляциялық МҚ негізі ақпараты бар екі өлшемді кесте болып табылады.

Бірақ МҚ бір  кестеден тұратын реляциялық МҚ сирек  кездеседі. Мәліметтермен күрделі  және қуатты операцияларды өрнектеу үшін өзара байланысқан ақпаратты фрагменттері арасындағы байланысқа байланысты. Жүйенің максималды иілгіштігін қолдау үшін кестенің жолдары арнайы ретпен орналаспауы керек. Реляциялық МҚ жүйелерінде ақпаратты реттейтін қуатты функция бар.

Жолдардан айырмашылығы, кестенің өрістері реттеледі және оларға ат беріледі. Яғни, кестенің әрбір бағанының  кереметаты болуы керек.

Әдетте SQL бірден көп қолдаушылары бар компьютерлік жүйелерде жұмыс істейді, сәйкесінше оларды өзара ажырату қажеттілігі туады. Әдетте мұнда жүйеде әрбір қолданушының хұқын тексеру коды болады. Компьютермен сеанстың басында қолданушы жүйеге өзінің арнайы ID(идентификатор) айтып кіреді. Кірудің ID-ін пайдаланатын кез-келген адамдар саны, жеке қолданушы болып табылады.

Көптеген SQL орталарындағы  әрекеттер арнайы идентификатор- лармен сәйкес рұқмат етілген. Кесте немесе басқа объект толық билігі бар  қолданушыға тәуелді. Және де қолданушыда  объектілермен әрекеттер жүргізу  артықшылығ бар. Төменде келтірілетін мысалдарда кез-келген қолданушының әрекеттер жасауға артықшылығы бар деп санаймыз.

Оқу мәліметтер қорының сипатамасы

Осыдан былай  мысал ретінде шағын МҚ пайдаланамыз. Онда 4 кесте бар:

STUDENTS кестесі  студенттер туралы ақпараттың 5 өрісінен  тұрады:

• SNUM-студенттік билет номері;
• SFAM-студент фамилиясы;
• SIMA-студент аты;
• SOTCH-студенттің әкесінің аты;
• STIP-студент алатын стипендия көлемі;

PREDMET кестесі  оқу пәндері туралы ақпараттан  тұрады:

• PNUM-пән номері;
• PNAME-пән атауы;
• TNUM- 
• HOURS-сағат саны;
• COURS-курс;

TEACHERS кестесі  оқытушылар туралы ақпараттан  тұрады:

• TNUM- 
• TFAM-оқытушы фасмилиясы; 
• TIMA- оқытушы аты;
• TOTCH- оқытушының әкесінің аты;
• TDATE-

USP кестесі студенттердің  үлгірімі туралы ақпараттан тұрады:

• UNUM- 
• OCENKA- 
• UDATE- 
• SNUM- 
• PNUM-

2.3   SQL -командаларының типтері

Әдетте SQL -тілінің  командалары бірнеше топқа бөлінеді. Командалардың негізгі типтері  келесідей:

• DDL(Data Definition Language )- мәліметтердің  анықталу тілі. Бұл топтың командалары мәліметтер қорының объектілерінің құрылымын құру және өзгерту(мысалы, кестелерді құру және жою үшін) үшін пайдаланылады.
• DML(Data Manipulation Language)- мәліметтердә басқару (манипуляция) тілі. DMLкомандалары мәліметтер қоры объектілеріндегі ақпараттарды басқару үшін пайдаланылады.
• DCL (Data Control Language)-мәліметтерді басқару тілі. Сәйкес командалар мәліметтер қорында сақталған ақпаратқа кіруді басқаруға арналған.
• DQL (Data Query Language)-тілі. Бұл жиі қолданылатын командалар, мәліиеттер қорына сұранымды құруға арналған.(Сұраным дегеніміз сәйкес ақпаратты алу мақсатында мәліметтер қорына хабарласу.
• Мәліметтер қорын администрациялау командалары әрекеттердің орындалуына бақылауды жүзеге асыру және өндірілетін операцияларыды анализдеуге арналған.

Стандартты SQL- де пайдаланылатын мәліметтер типтерін келесі топтарға бөлуге болады:

• Жолдық типтер;
• Сандық типтер;
• Дата мен уақытты көрсетуге арналған типтар.

Бұл типтердің  нақтырақ сипаттамасы.

Жолдық типтер.

SQL-де екі жолдық типтер анықталған:

• Белгіленген ұзындықты символдық жолдар;
• Айнымалы ұзындықты символдық жолдар.

Белгіленген ұзындықты  символдық жолдар.

Белгіленген ұзындықты  символдық жолдар түрінде сақталған  мәліметтер, өріске енгізілгенжолдың нақты өлшемінен тәуелсіз, жадының  бір ғана көлемін алады. ANSI-SQL-92-ге сәйкес белгіленген ұзындықты символдық жолдарды хабарлау түрі келесідей:

Character(n)

Мұндағы n бұл хабарлау қатысты болатын өріс өлшемін анықтайтын жол ұзындығы.

Белгіленген ұзындықты  жолдарды пайдаланғанда , әдетте, бос  жолдар пробелдармен толтырылады. Мысалы, егер өлшемі    10 тең өріс беріліп, ал оған 3 символдан тұратын жол енгізілсе, онда 7 символ пробелдармен толтырылады.

Айнымалы ұзындықты  символдық жолдар.

Айнымалы ұзындықты  жолдың ұзындығы барлық мәліметтер үшін тұрақты емес, ол мәліметтер қорының  кестесі өрісінде сақталған жолдың нақты өлшеміне тәуелді. Айнымалы ұзындықты жолды хабарлау келесі түрде болады: