Ерекше талап қоюмен іс жүргізу

Жоспар

Кіріспе..............................................................................................................................3

І-тарау. Азаматтық іс жүргізудегі (процестегі) талап теориясы.................4

1.1 Талап ұғымы мен элеметтері және түрлері.....................................................4

1.2 Талап қою құқығы............................................................................................7

1.3 Талап арыз және талап қою тәртібі..................................................................9

ІІІ-тарау. Ерекше талап қоюмен іс жүргізу....................................................11

2.1 Талап қоюды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар........................................11

2.2 Құқықтар мен мүдделерді қорғауға талап тәсілдерімен билік ету.............14

ІІІ-тарау. Ерекше талап қоюмен іс жүргізу..................................................18

3.1 Ерекше талап қоюмен іс жүргізу—азаматтық істі сотта жүргізу..............18

3.2 Ерекше талап қоюмен іс жүргізуге байланысты азаматтык істер..............22

Қорытынды.........................................................................................................24

Қолданылған әдебиеттер тізімі.......................................................................26

2

Кіріспе.

Азаматтық   іс   жүргізу—бұл     сот  және   басқа субъектілер арасындағы азаматтық іс қарау мен шешу кезіндегі құрылатын азаматтық іс жүргізу қүқықтың нормаларымен реттелген азаматтық іс жүргізу құқықтық қатынастар және процессуалдық әрекеттер жиынтығы. Осы іс жүргізудің басты мақсаты—бүзылған қүқыкты қалпына келтіру немесе заңмен қорғалатын мүдңені қорғау. Азаматтық іс жүргізу (процесс) соттың, тараптардың (талап қоюшы мен жауапкер), басқа да процеске қатысушылардың (прокурор, өкілдер, сот хатшысы және т.б.) процессуалдық әрекеттерін, олардың іс жүргізу күқықтары мен міндеттерін жинақтайды. Сотқа, басқа да қатысушыларға процеске қатысу мақсатына жету үшін заңмен белгіленген іс жүргізу құқықтары беріліп,соған сәйкес іс жүргізу міндеттері жүктеледі. Іс жүргізу құқықтар мен іс жүргізу міндеттер азаматтык іс жүргізу барысында жүзеге асырылады. Азаматтық іс жүргізудің нысанынатән белгілер: а)              сот істерін қарау және шешу тәртібі алдын ала азаматтық іс жүргізу құқықтың нормаларымен белгіленген; б)істің  аяқталуына  мүдделі  тұлғалар   сот  мәжілісіне   іс қарауына қатысу құқығы бар және өз құқықтары мен мүдделерін қорғауға; в)              сот шешімі іс бойынша сот отырысында дәлелдемелер арқылы анықталған деректерге сүйену қажет және заңға сәйкес болу керек. ҚР АІЖК-сі соттың қарауына жататын барлық азаматтық істерді төрт түрге бөледі: бұйрык бойынша іс жүргізу істері; талап қоюмен іс жүргізу істері; ерекше талап қоюмен іс жүргізу істері; ерекше іс жүргізу істері. Азаматтық процестің сатылары—бүл келесі мақсаттарға жетуге бағытталған процессуалдық әрекеттер жиынтығы: талап арызды (арызды, шағымды) қабылдау, сот қарауына істерді эзірлеу, сотта іс қарау, сот актілерін шығару және т.б.

2

І-тарау. Азаматтық іс жүргізудегі (процестегі) талап теориясы.

1.1 Талап ұғымы мен элеметтері және түрлері.

ҚР Конститутциясының 13-бабының 2-бөлігі бойынша әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар.

Мемлекеттік органдар, заңды тұлғалар немесе адамдардың заңда көзделген жағдайларда өзге адамдардың немесе адамдардың белгісіз бір тобының құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін қорғау туралы сотқа арыз беріп жүгінуге кұкылы (ҚР АІЖК-нің 8-бабының 1-бөлігі).

Талап—құқық туралы дау шешу үшін бұзылған немесе даулы субъективтік құқықты немесе заңмен қорғалатын мүддені қоргау туралы талап қою арқылы түлғаның сотқа жүгіну.

Талап—субъективтік құкықты немесе заңмен қорғалатын мүддені сот арқылы қорғау тәсілі.

Талап—азаматтық іс қозғау тәсілі.

Талап элементтері—бұл талаптың құрамалы бөлшектері. Оларға (элементтеріне):

- мазмұны;

- нысаны;

- негіздемесі жатқызылады.

Талаптың мазмұны—талап қоюшымен көрсетілген сот арқылы қорғану түрі, яғни сотқа жүгіну арқылы талап коюшының өзінің бұзылған немесе даулы құқығын қорғау үшін сұрайтын соттың қызметі.

Талаптың мазмұны талап қоюшының сотқа қойылатын талабын бейнелейді және талап арыздың сұрау бөлігінде көзделеді.

Талаптың нысанасы—бұл талап қоюшының соттан шешуді сұрайтын материалдық-құқықтық дау.

Талаптың нысанасына:

- Талап   қоюшы   мен   жауапкер   араларында       материалдық—құқықтық  қатынастың  бар  немесе  жоқтығы     туралы  дау (мысалы, некені заңсыз деп тану);

- Талап    қоюшымен    материалдық—құқықтық қатынасынан туындайтын жауапкердің міндеттері туралы дау (мысалы:мүлік иесі өз мүлкін қайтаруын талап ету, несие беруші—қарызды қайтаруын);

- Тараптар  араларындағы  құқық қатынасты  өзгерту немесе тоқтату туралы дау (мысалы: туылған сәбидің әкесін анықтау, талап қоюшы мен жауапкер арасындағы некенібұзу).

Талаптың негіздемесі—талап қоюшының сотқа өз үндеуінің негіздейтін мән-жайлар.

Талап талаптары субъективтік азаматтық құқықтарына пайда болды. Мысалы: меншік иесі өзінің жоғалған мүлкіне иеленуді қалпына келтіру туралы өзінің сменшік құқығы бар екеніне сілтеме жасауы; өнертапкыш өзінің ойлап тапқан өнертабысын талап етуде— өзінің интеллектуалды меншігіне сілтеме жасауы.

Талаптар мына негіздер бойынша жіктеледі:

-         материалдық—құқықтық белгілер;

-         процессуалдық—құқықтық белгілер.

Талаптардың процессуалдық—қүқықтық белгісі бойынша жіктелуі талаптың мазмұны бойынша қалыптасқанын білдіреді, яғни талап қоюшы талабының сот арқылы қорғану түрі бойынша. Талаптардың түрлерге бөлінуінің проссуалдық-құқыктық жіктелуі негізі арқылы талаптардың мазмұны танылады.

Сондықтан осындай жіктелуі негіз бойынша талаптарды үш түрге бөлуге болады:

1.Ұйғару туралы талаптар

2. мойындау туралы талаптар

3.өзгеретін (қүқық қатынастарын өзгертуге немесе токтатуға арналған) талаптар

     Ұйгару туралы талаптар немесе атқару талаптар дегеніміз бұл жауапкердің белгілі әрекеттер жасау немесе жасамауын соттан талап қоюшының сүрайтын талабы. Талап қоюшының соттан жауапкердің өз міндеттерін орындатуды сұрауы үйғару талап деп аталады (мысалы:талап қоюшы соттан жауапкермен қарызды төлеуі,пәтерді босату, келтірілген зардапты өтеу). Осындай сотка қойылған талаптар бойынша сот шешімдері негізінде атқару парақтары беріледі, сондықтан олар тағы атқару талаптары деп аталады.

Мойындау туралы талаптар бойынша талап коюшы соттан
белгілі құқық қатынасының бар немесе жоқтығын бекітуін сұрайды (мысалы: талап қоюшы белгілі бір әдебиет шығармашылығына өзінің авторлық құқығын бекітуін сұрауы). Өзгертетін талаптар материалдық-кұқықтык қатынастарын өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған. Әдетте азаматтық айналымның қатысушылары ( жеке және заңды тұлғалар) соттың қатысуысыз өз еркілерімен араларындағы құқық қатынастарын өзгертеді немесе тоқтатады, бірақ кейбір жағдайларда белгілі құкык қатынастары тек соттың бақылауымен ғана өзгертіледі немесе тоқтатылады. Мысалы, неке бұзу туралы (егер ортақ кәмелетке толмаған бала немене ортақ мүлікті бөлу жөнінде дау болса) талап бойынша.

Материалдық-құқықтық белгісі    бойынша   талаптар    жіктелуі келесі    түрлерге бөлінеді: отбасылық, алиметтік, түрғын үй, жер құқықтық қатынастарынан пайда болатын және т.б. 1.2.Талап термині екі мағынада қолданылады:

1—материалдық;

2—процессуалдық.

Материалдық мағынада талап қою құқығы дегеніміз—сотка үндеу арқылы субъективтік азаматтық құқықты мәжбүрлеп жүзегс асыру құқығы, яғни сот арқылы субъективтік құқығын корғауға құқық. Азаматтық процесте сот талап қоюшының талап коюға (материалдық мағынада) кұқығы бар не жоқтығын аныктайды.

Процессуалдық мағынада талап қою құқығы дегеніміз—дауды қарап, шешу үшін сотқа талап қою құқығы, яғни сот істің мәні бойынша шешу үшін сотқа тікелей талап арыз, арыз және шағым беру.

1.2 Талап қою құқығы.

ҚР Конститутциясымен (13-баптың 2-бөлігі, 75-бабы) бекітілген сот аркылы корғану кұқығының бір нысаны. Сот жүгіну арқылы құқықтарды қорғау құқығыахаматтық процеске қатысатын азаматтарға және ұйымдарға (ҚР АІЖК 5-бабы), сондай-ақ шетел азаматары мен азаматтығы жоқ адамдарға (ҚР АІЖК 45-тарауы) тиеселі.

Талап қою құқығы белгілі шарттармен байланысты. Талап қою құқығы заңмен белгіленген шарттармен анықталады. Талап қою құқығының шарттарына нақты заңды деректер жаткызылады, олардың бар не жоқтығы негізінде заң азаматтық іс бойынша талап қою субъективтік құқығының пайда болуын байланыстырады.

Талап қою кұқығының шарттары—нақты азаматтық іс бойынша тұлғаның талап  қою  субъективтік құқығының пайда болуы заң.

Бұл шарттар өзара:

- жалпы;

- арнаулы;

- жаратымды;

-            жаратымсыз деп бөлініп қарастырылады.
Талап қою құқығының жалпы шарттары:

- Талап қоюшы мен жауапкердің азаматтық іс жүргізу құкық
қабілеттігі, яғни азаматтық процесте тарап болу қабілеттігі
(ҚР АІЖК 45-бабы);

- Азаматтық істердің соттарға ведомстволық бағыныштылығы (ҚР АІЖК 24-бабы);

-өз құзіреті шегінде сол мәселе турапы азаматтық іс бойынша қабылданған сот шешімінің жоқтығы;

- тараптардың  өзара  дауды   аралық  соттың  қарауына  беру туралы келісімнің жоқтығы (ҚР АІЖК 25-бабы).

Жоғарыда аталғанның алғашқы екеуі жаратымды, ал қалғаны— жаратымсыз сипаты болады.

Талап қою құқығының арнаулы шарттары дегеніміз—бүл кейбір субъектілер немесе категория істері үшін жалпы шарттармен катар заңмен белгіленген шарттар. Мысалы, кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке және заңды түлғалар өзара дауларын сотқа дейін талап (претензия) қою арқылы реттеу тиіс (ҚР "Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы" (17.01.2002ж. қабылданған) заңның 232-235 баптары).

Талап қою кұқығының шарттарының болмауы сотпен келесі әрекеттер жасауына әкеледі:

- талап арызды қайтару (ҚР АІЖК 154-бабы);

- талап арызды қабылдаудан бас тарту (ҚР АІЖК 153-бабы);

- іс бойынша іс жүргізуді қысқарту (ҚР АІЖК 247-бабы);

-       арызды қараусыз қалдыру (ҚР АІЖК 249-бабы).

Ерекше талап қоюмен іс жүргізу істер бойынша арызда жауапкердің міндеттері көрсетілген орнына органның (лауазымды түлғаның) атауы, оның тұрғылықты жері және шағымдануға жататын әрекеттері немесе қабылданған шешімдер. Ерекше іс жүргізу істер бойынша арыздың кіріспе бөлігінде арыз беруші туралы мэліметтер.

Талап қою құқығы белгілі шарттармен байланысты. Талап қою құқығы заңмен белгіленген шарттармен анықталады. Талап қою құқығының шарттарына нақты заңды деректер жаткызылады, олардың бар не жоқтығы негізінде заң азаматтық іс бойынша талап қою субъективтік құқығының пайда болуын байланыстырады.

1.3 Талап арыз және талап қою тәртібі.

Талап арыз—субъективтік құқық туралы дауды шешу үшін заңмен белгіленген сотқажүгіну нысаны.

Әр адам өзінің субъективтік қүқығын немесе заңмен қорғалатын мүддесін сот арқылы қорғау үшін сотқа талап арыз үсыну кажет.

Талап арыз мазмұны:

- кіріспе;

- сипаттау;

-              сүрау бөліктерінен тұрады.

Талап арыз сотқа жазбаша нысанда беріледі (ҚР АІЖК 150-бабының 1-бөлігі).

Талап арыздың кіріспе бөлігінде:

 талап арыз берілетін соттың атауы;

 талап қоюшының атауы, оның түрғылықты жері немесе, егер
талап қоюшы ұйым болса, оның түрған жері мен банктік
реквизиттері,   сондай-ақ,   егер   арызды   оның   өкілі   берсе,
өкілдің атаумен мекен-жайы;

 жаупкердің   атауы,   оның  түрғылықты   жері   немесе,   егер
жауапкер үйым болса, егер талап қоюшыға белгілі болса,
оның түрған жері мен банктік реквизиттері көрсетілуге тиіс.

Ерекше талап қоюмен іс жүргізу істер бойынша арызда жауапкердің міндеттері көрсетілген орнына органның (лауазымды түлғаның) атауы, оның тұрғылықты жері және шағымдануға жататын әрекеттері немесе қабылданған шешімдер. Ерекше іс жүргізу істер бойынша арыздың кіріспе бөлігінде арыз беруші туралы мэліметтер.

Сонымен қатар талап арызлың кіріспе бөлігінде талап қоюдың нысанасын, егер талап мүліктік сипатта болса, онда бағасы белгіленуі тиіс.

Талап арыздың (арыздың) сипаттау бәлігінде:

?        талап коюшының құқықтарын, бостандықтарын немесе заңды
мүдделерін және оның талап қою талаптарын бұзудың немесе
бүзу қауінің мәні;

?        талап қоюшы өзінің талаптарын негіздейтін мән-жайлар және
бүл мән-жайларды растайтын дэлелдемелер.

Талап арыздың дәлелдеу бөлігі кейде оның сипаттау бөлігімен ұқсайды. Осы белікте талап қоюшы (арыз беруші) өзінің талаптарын қанағаттандыру үшін заң нормаларына смілтеме жасайды. Егер прокурор азаматгардың мүдделері үшін өтініш жасайтын болса, онда:

   талап арызда азаматтың өзінің талап қоюы мүмкін еместігінің
себептерін негіздеу болуы тиіс;

   арызға эрекетке  қабілетсіз  адамның  мүдделері  үшін  арыз
беретін   жағдайларды   коспағанда,   азаматгың   сотқа  талчп
қоюмен жүгінуге келісімін растайтын қүжат коса тіркелуге
тиіс. Егер талап қою бағалауға жатса, талап қоюдың бағасы
көрсетілуге тиіс.

Талап арыздың сүрау бөлігінде мүдделі тұлғаның бүзылған қүқықтарын немесе заңмен қорғалатын мүдделерін қорғауға қамтамасыз етуі мүмкін талаптары кезделеді.

Егер заңмен белгіленсе немесе тараптардың шартында көзделсе, жауапкерге жүгінудің сотқа дейінгі тәртібін сактау туралы мэліметтер көрсетілуге тиіс. Талап арыздың соңында қоса тіркелетін қүжаииардың тізбесі керсетілуге тиіс, оларға:

   жауапкерлер мен үшінші түлғалардың санына қарай талап
арыздың кешірмесі;

   мемлекеттік баж төлеуді растайтын қүжат (квитанция), ал
егер  төленбесе,  онда төлеуден  босату  негіздерін   көрсету
қажет;

   егер   іс   бойынша   өкіл   қатысатын   болса,   онда   өкілдің
өкілетгігін куэландыратын сенімхат немесе өзге де күжат.

II тарау. Талап қоюды қамтамасыз ету.

2.1 Талап қоюды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар.

Талап қоюды қамтамасыз ету -іске қатысушы адамдардың арызы бойынша сот шешімін орындауды кепілдік ету үшін заңмеп белгіленген тэртіпке сэйкес соттың іс-эрекеті.

Талап қоюды қамтамасыз етуге, егер мүндай шараларды қабылдамау сот шешімін орындауды қиындатса немесе оның орындалуын мүмкін етпесе, істің барлық жағдайларында да жол беріледі (ҚР АІЖК 158-бабы).

Талап қоюды қамтамасыз ету мақсаттары:

-         егер сот шешімін орындауды қиындатса;

-         егер сот шешімін орындалуын мүмкін етпесе.

Іске қатысатын адамдар талап қоюды қамтамасыз ету туралы жазбаша нысандағы арызды сотқа үсынады. Талап қоюды қамтамасыз ету туралы арызды судья жауапкерге және іске қатысатын басқа адамдарға хабарламастан ол сотқа түскен күні шешеді.бұл сот (судья) талап қоюды қамтамасыз ету туралы үйғарым шығарады.

Талап қоюды қамтамасыз ету туралы үйғарым сот шешімдерін орындау үшін ҚР АІЖК-нің 237-239 баптармен белгіленген тэртіпте дереу орындалады.

Талап қоюды камтамасыз ету жөніндегі шаралар:

     жауапкерге тиісті және онда немесе баска адамдарда болатын
мүлікке тыйым салу;

     жауапкерге белгілі бір эрекеттерді жасауға тыйым салу;

     басқа адамдардың мүлікті жауапкерге беруіне немесе оған қатысты өзге де міндеттемелерді орындауына тыйым салу;

     мүлікті тыйым салудан босату туралы талап қойылған жағдайда мүлікті өткізуді тоқтата түру;

     мемлекеттік органның, үйымның немесе лауазымды адамның дауға салынатын актісінің қолданылуын тоқтата түру;

     борышкер сот тәртібімен дауға салатын аткарушылык қүжат бойынша өндіріп алуды тоқтата түру болуы мүмкін.

Қажет болған жағдайларда сот талап қоюды қамтамасыз ету жөнінде:

-         өзге де шараларды;

-         бірнеше шараларын қабылдауы мүмкін.

Іске қатысушы адамның арызы бойынша талап қоюды қамтамасыз етудің бір түрін екінші түрімен ауыстыруға жол беріледі.

Талап қоюдың бір түрін екінші түрімен ауыстыру туралы судья үйғарым шығарады.

Талап қоюшы сот тэртібімен осы адамдардың талап коюды қамтамасыз ету туралы ұйғарымды орындамаудан келтірішен залалдарды өтеуді талап етуге қүқылы (ҚР АІЖК 159-бабының 2-бөлігі).

Талап қоюды қамтамасыз ету мэселелері жөніндегі барлык ұйғарымға жеке шағым (жауапкермен) берілуі және жеке наразылык (прокурормен) келтірілуі мүмкін.

Егер талап қоюды камтамасыз ету туралы үйғарым шағым берген адамдарға хабарламай шығарылса, шағым беру мерзімі оғанбұл үйғарым белгілі болған күннен бастап есептеледі.

Егер талап коюды қамтамасыз ету туралы ұйғарымға жеке шағым берубұл үйғарымның орындалуын тоқтатпайды.

Егер талап қоюды қамтамасыз етудің күшін жою туралы немесе талап қоюды қамтамасыз етудің бір түрін екінші түріне (мысалы, жауапкердің тиісті мүлікке тыйым салу шарасын жауапкерге белгілі бір әрекеттерді жасауға тыйым салу шарасымен ) ауыстыру туралы ұйғарымға жеке шағым беру немесе наразылық келтіру үйғарымның орындалуын тоқтата түрады.

Талап қоюды қамтамасыз етудің күшін:

1.      сол сот тараптардың талабы бойынша;

2.      сол сот бастамасы бойынша жоюы мүмкін (ҚР АІЖК 163-
бабының 1-бөлігі).

Ақшалай соманы өндіріп алу туралы талап қоюды камтамасыз еткен жағдайда жауапкер талап қоюды қамтамасыз етуге сот қабылдаған шаралардың орнына соттың депозиттік шотына талап қоюшы талап ететін соманы енгізуге қүқылы (ҚР АІЖК 162-бабы).

Жауапкер талап қоюда бас тартылған шешім заңды күшіне енгеннен кейін талап қоюшыға оның жазбаша өтініші бойыніт қабылданған оған талап коюды қамтамасыз ету шараларымен келтірілген залалдарды өтеу туралы талап қоюға қүқылы (ҚР АІЖК 165-бабы).

2.2 Құқықтар мен мүдделерді қорғауға талап тәсілдерімен билік ету.

Диспозитивтік принцип бойынша тараптар өз еркілері бойынша өздерінің субъективтік қүқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін қорғауға тәсілін және көлемін анықтайды.

Сонымен:

1    - талап қоюшы талаптың негіздемесі мен нысанасын өзгертуге
қүқылы;

2    - талап қоюдан бас тарту;

3    - жауапкер талап қоюды мойындауға қүқылы;

4    - талаптар өзара бітімгершілік елісімін жасауымен істі аяктауы
мүмкін.

Әрқайсысын жеке қарастырайық.

І.Талап қоюдың негіздемесі мен нысанасын өзгерту. ҚР АІЖК-нің 49-бабына сэйкес талап қоюшы талаптың негіздемесін немесе нысанасын өзгертуге, талап қою талабының мөлшерін үлғайтуға не азайтуға немесе қоюдан бас тартуға қүқылы. Оны жүзеге асыру үшін талап қоюиіы бірінші сатыдағы сот шешім қабылдағанға дейін жазбаша өтініш беруге тиіс. Талаптың нысанасын өзгертуге дегеніміз—бүл алғашқы талап нысанасын кейінгісімен орын ауыстыру.

Соттың өз бастамасы бойынша талап қою нысанасын немесе негіздемесін өзгертуге құқығы жоқ. Себебі диспозитивтік принцттіі бойынша бүндай қүқық тарапқа ғана тиесілі. Егербұл іс-эрекет заңға қайшы келсе немесе басқа біреулердің қүқықтарын, бостандықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін бүзатын болса, сот талап қоюшының талап қоюдан бас тартуын, жауапкердің талап қоюды тануы қабылдамайды және тараптардың бітімгершілік келісімш бекітпейді.

2.Талап қоюдан бас тарту. Әр кезде талап қоюшының талап қоюдан бас тарту қүқығы бар. Талап қоюдан бас тарту—сотта талап қоюшының өзінің субъективтік қүкығын сот арқылы қорғау талабынан бас тартып, козғалған азаматгық істі қысқартуға бағытгалған. Егер талап қоюшының талабын бөліп карастыруға болатын болса, онда ол талаптың бір бөлігінен бас тартуға (таьап арызы бойынша материалдық залалды және моральдык зиянды өтеуді сұрайтын болса, онда тек материалдық залалды өтеуін талап етіп, ал моральдық зиянды өтеуден бас тартуы мүмкін). Істімәні бойынша қарау басталғанда төрағалық етуші талап қоюшының өз талаптарын қолдайтын—қолдмайтын туралы мэселені аныктайды. Егер талап қоюшы өз талаптарын қолдамайтын болса, онда талап қоюшы талап қоюдан бас тартуы мүмкін. Талап коюшы талап қоюдан бас тарту туралы сотқа жазбаша арыз үсынуы тиіс.бұл арыз сот отырысының хаттамасына енгізіледі және оған тиісінше талап қоюшы қол қояды.

Талап қоюшы талап қоюдан бас тарту жазбаша өтінішін беру жолымен жүргізіледі және оған бірінші сатыдағы сот шешім қабылданғанға дейін жол беріледі. Талап коюдан бас тарту қабылданғанға дейін сот талап қоюшыға іс жүргізу эрекеттерінің салдарын түсіндіреді. Талап қоюдан бас тартуды қабылдау туралы сот үйғарым шығарады, сол арқылы осымен бір мезгілде іс бойынша іс жүргізу тоқтатылады.

Сот талап қоюшының талап қоюдан бас тартуын бекітпеген жағдайда, сотбұл ұйғарым шығарады және істімәні бойынша қарауды жалғастырады.

Мемлекеттік органдар және жергілікті өзін-өзі басқару органдары органдар мен адамдардың талап қоюдан бас тартуы мүдделеріне сай іс қозғалған адамды істі мәні бойынша қарауды талап ету қүқығынан айырмайды. Егер мүдделеріне сай іс қозғалған адам мэлімделген талапты қолдамаса, үшінші түлғалардың қүқықтарына қысым жасалмаса, сот талап қоюды (арызды) қараусыз қалдырады (ҚР АІЖК 56-бабының 2-бөлігі).

З.Талап қоюды тану—сотта талап қоюшының талаптарына қанағатгандыруға және талап қоюшы үшін лайықты сот шешімін шығаруға бағытталған жауапкердің келісуі.

Жауапкердің өзіне берілген субъективтік қүқығына сэйкес талап қоюды тану ешкімнің басымдылығысыз өз еркімен жүргізіледі.

Жауапкер талап қоюды тануға қүкылы,бұл жөнінде одан қолхат алынады (ҚР АІЖК 49-бабының 1-бөлігі).

Істімәні бойынша карауды төрағалық етуші бастағанда жауапкерден талап қоюшының талаптарын мойындайтын-мойындамайтыны туралы мэселені анықтайды.

Жауапкер талап қоюды мойындағанда және оны қабылдаган кезде сот мәлімденген талаптарды қанағаттандыру туралы шешім шығарады. Егер талап қоюшының талаптарын бөліп карастыруға мүмкіндік болса, онда жауапкер койылған талаптарды ішінара тануы мүмкін. Мысалы, талап коюшы талап арызы бойынша сот аркылы жауапкерден материалдык және моральдық зиянды өтеуін сүрайтын болса, онда жауапкер ішінара тек материалдық зиянды өтеуге келісімін береді, ал морльдық зиянды өтеуге келіспеуге мүмкін.

Сот жауапкердің талап қоюды тануын қабылдамайды, егер:

-  бұл эрекет заңға қайшы келсе;

-              Басқа біреулердің құқықтарын, бостандықтарын және заңмен
қорғалатын   мүдделерін   бүзатын   болса   (ҚР   АІЖК   193-
бабының 5-бөлігі).

4.Тараптардың бітімгершілік келісімі—бүл заңмен белгіленген жағдайларға сәйкес сотта материалдық-қүқықтық дауды шешуді

қысқарту.              Бітімгершілік келісімніңмәні—дауды өзара

бітімгершілікпен шешу арқылы іс жүргізуді аяқтау.

Бітімгершілік келісімі;

-   өзара процессуалдық көну (талап қоюшы өзінің тапап коюдың
бір бөлігі бойынша бас тартуы, ал жауапкер осы өзгертілген
талап қоюды мойындауы);

-   бір жақты көну (талап қоюшының талап коюы, ал жауапкер
тек талап қоюдың бір бөлігін мойындауы) негіздері болуы
мүмкін.

-   Талаптар істі бітімгершілік келісіммен аяктай алады, оған
талап қоюшы мен жауапкер қол қояды және сотпен бекітіледі
(ҚР АІЖК 49-бабының 1 -бөлігі).

Бітімгершілік келісімін жасау орнына байланысты сотта және соттан тыс жасалу түрлеріне бөлінуіне мүмкін.

Сотта жасалган бітімгершілік келісім—бұл сот отырысында немесе одан тыс жасалған келісім, бірақ сотқа жолданған.

Соттан тыс жасалган бітімгершілік келісім—бұл сот отырысынан тыс жасалған келісім және сотқа жолданбаған. Соттан тыс бітімгершілік келісім жасалу фактісін және оның шарттарын жалпы тэртіп бойынша тарап сотта дэлелдеу мүмкін.

Тараптар бітімгершілік келісімін тек талап қою бойынша іс жүргізу істерді бойынша жасауы мүмкін. Сондай-ак бітімгершілік келісім азаматтық процестің кез-келген сатысында (бірінші сатыдағы сотта, аплляциялық өндірісінде, қадағалау өндірісінде және атқарушылық іс жүргізу сатыларында) жасауға болады.

Сотта тараптардың бітімгершілік келісімін бекітпейді, егер:

1.     Бүл іс-әрекет заңға қайшы келсе;

2.     Басқа біреулердің құқықтарын, бостандықтарын және заңмен
қорғалатын мүдделерін бұзатын болса.

Егер тараптардың бітімгершілік келісімі сотка жолданған жазбаша арызды жазылса, ол іске қоса тіркеледі,бұл туралы сот отырысының хаттамасында көрсетіледі.

Сот тараптардың бітімгершілік келісімін бекіту туралы үйғарым шығарады, сол арқылы осымен бір мезгілде іс бойынша іс жүргізу тоқтатылады. Ұйғарымда тараптардың сот бекіткен бітімгершілік келісімнің шарттары көрсетіледі (ҚР АІЖК 193-бабының 3-бөлігі). Егер сот тараптардың бітімгершілік келісімін бекітпесе, онда сот бұл туралы ұйғарым шығарып, істі мәні бойынша қарауды жалғастырады.

2

Ш-тарау. Ерекше талап қоюмен іс жүргізу.

3.1 Ерекше талап қоюмен іс жүргізу—азаматтық істі

сотта жүргізу.

Ерекше талап қоюмен іс жүргізу істер—азаматтар мен заңды түлғалардың мемлекттік билік, жергілікті өзін-өзі баскару органдарының, қоғамдық бірлестіктердің, үйымдардың, лауазымды және мемлекеттік қызметкерлердің, олардың ішінде сот орындаушылардың, шешімдері мен үсынылған құжаттар борышкердің міндеттемелігін нақты және айқын растайтын болса (мысалы, үсынылған жазбаша келісім-шарттың шарттары түсінікті, дау болу мүмкіндігін жоққа шығаратын болса). Егер үсынылған құжатгар негізінде шешуге жатпайтын күкык туралы дау көрініп түрса, судья сот бүйрығын беруден бас тартады.

З.Сот бүйрығы берілуі мүмкін, егер борышкерден белгіленген мерзімде мэлім етілген талапқа келіспеген карсылық түспесе. Егер борышкер қарсылығын білдірсе, судья сот бұйрығының күшін жойып, сот бұйрығын беруден бас тартады.

Егер сот бұйрығын беру туралы арыз заң талаптарын сактап берілсе және мемлекеттік баж төленсе, судья оны қабылдайды, оның көшірмесін дереу борышкерге жібереді және борышкерге сот бұйрығының көшірмесін алған күннен бастап 10 (он) күн мерзім ішінде мәлімделген талапқа келіспеген қарсылығын беругс мүмкіндік береді. Сондықтан өндіріп алушының арызы және оған қоса мэлім етілген талапты растайтын күжаттар көшірмелері борышкер саны бойынша берілсе, олар борышкерге (борышкерлерге) сот хабарлаулары немесе хатымен жіберіледі.

Егер борышкер белгіленген 10 (он) күн мерзімде сотқа жауап бермесе немесе мэлім етілген талаппен келіскені туралы жауап бермесе, судья сот бүйрығын береді (ҚР АІЖК 149-бабының 1-бөлігі).

Сот бұйрығы азаматтық іс жүргізу заңымен белгіленген нақты нысан бойынша шығарылады және оның мазмүнында:

1.          жүргізілетін істің нәмірі және бұйрықтың шығарылған күні;

2.          соттың атауы, бүйрық шығарған судьяның тегі және атыжөні;

3.          өндіріп алушының атауы, түрғылықты жері немесе түрған
жері;

4.          борышкердің атауы, тұрғылықты жері немесе түрған жері;

5.          талапты қанағатгандыруға негіз болған заң;

6.          өндіріп алынуға жататын ақша сомаларының мөлшері немесе
оның   қүны   көрсетіле   отырып,   талап   етілуге   жататын
жылжымалы мүліктің белгіленуі;

7.          егер   оны  өндіріп   алу  заңмен   немесе   шартпен   көзделсе,
түрақсыздық айыбының мөлшері;

8.          борышкерден өндіріп алушының пайдасына немесе жергілікті
бюджетке   өндіріп   алынуға  жататын   мемлекеттік   баждың
сомасы;