Инфляция:макроэкономиқалық теориясы және инфляцияға қарсы саясат

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ

  ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК                      

УНИВЕРСИТЕТІ

      <<  ҚАРЖЫ-ЭКОНОМИҚАЛЫҚ>> ФАКУЛТЕТІ 
 
 
 
 

КУРСТЫҚ ЖҰМЫС 
 
 
 

Тақырыбы: Инфляция:макроэкономиқалық теориясы және инфляцияға қарсы саясат. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                                              Орындаған: Серикбаев А.Ж.

                                                              Тексерген:  Жұмашбекова С.К 
 
 
 
 
 
 
 
 

Семей 2010

МАЗМҰНЫ 

КІРІСПЕ

1. ИНФЛЯЦИЯНЫҢ   ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ    

1. Инфляция ұғымы және мәні
2. Инфляцияның пайда болу себептері және түрлері

1.3Инфляцияның   дамыған  мемлекеттер  мен   дамушы  елдердер    экономикасына   әсер етуші факторлары

II. Қазақстандағы инфляциялық үдеріс макроэкономикалық тұрақсыздық ретінде

2.1 Макроэкономикалық теориялардың пайда болуы

2.2 Макроэкономиканың модельдерi

2.3 Қазақстандағы инфляциялық үдеріс

III. Инфляциямен күресу шаралары

3.1 Инфляцияға қарсы саясат инфляцияның алдын алудың басты амалы

3.2.Қазақстан Республикасының антиинфляциялық саясатында туындайтын мәселелерді шешу жолдары

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Қосымшалар 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

          Кiрiспе

    “Мықты  стратегияға ие болып әрi табандылық таныта отырып, бiз жолымызда кездесер кез келген күрделi кедергiлердi абыроймен еңсере аламыз”- дейдi Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаев.

    Курстық жұмыстың өзектілігі: Қазіргі таңда инфляция Қазақстан Республикасының ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Еліміздің президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 19-сәуір, 2006 жылы айтқандай: «2002-2005 жылдары жыл сайынғы шығын 27,5 пайызды құраса, ақшамен есептегенде ішкі жалпы өнімнің өсуі 53,2 пайызды құраған. Экономиканың қызуы көтеріле бастағанын біз сезіп отырмыз», соған қарағанда кейбір экономистердің айтып жүрген пікірлері бекер емес: «инфляция ырыққа көнбейтін деңгейге жетеді, экономиканың қызуы көтеріледі, яғни Қазақстан «Голланд ауруының» алдында тұр». Сонымен енді Қазақстанда тез арада шешуге қажетті пробемалардың бірі – инфляция.

    Курстық жұмыстың мақсаты – макроэкономиканың теориясын оқып түсіну және инфляцияға қарсы саясатпен танысу болып табылады.

    Макроэкономика  ғылым ретiнде экономикалық құбылыстар мен үрдiстердi экономикалық теориялар  мен үлгiлер түрiнде жүйелеп  қорытуға арналған. Мұнда экономика  бiртұтас жүйе ретiнде қарастырыла отырып, тауарлар өндiрiсi мен қызмет көрсетудiң жалпы көлемiн және оның өсуiн, инфляция қарқыны мен жұмыссыздық деңгейiн, валюталардың айырбас бағамдары мен төлем балансының жағдайын зерттейдi.

    Курстық жұмысты жазу барысында Қазақстан Республикасының Заңдар жинағы, статистикалық ақпарат көздері, нормативті актілер, мерзімді басылымдар, сонымен қатар шетелдік және отандық әдебиеттер қолданылды. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                        1. ИНФЛЯЦИЯНЫҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ  НЕГІЗДЕРІ 

1.1 Инфляция ұғымы және мәні 

         Инфляция экономикалық құбылыс ретінде ұзақ уақыт өмір сүруде. Оның пайда болуын ақшаның  шығуымен, қызметімен байланыстырады.

        Инфляцияның мәні – ол тауарлар  мен көрсетілген қызметтердің  бағасының өсуі және тауар  тапшылығымен қызмет сапасының төмендеуі салдарынан ақшаның құнсыздануы, оның сатып алу мүмкіндігінің құлдырауы.

        Инфляция – қоғамдық ұдайы  өндірістегі диспропорцияның көрінісі. Ол мемлекеттің табысы мен  шығынының үйлеспеуі салдарынан  кездесетін кез келген экономикалық  формацияға тән құбылыс.

        Инфляция ұлттық табысты экономикалық  салалары арасында, коммерциялық  құрылымдар, халықтың топтары мен  мемлекеттің және шаруашылық  субъектілері арасында қайта  бөлуге тірейді.

        «Инфляция» - қабару, көтерілу, ісу деген  мағынаны білдіретін – латын сөзі. Шындығында да, қауырт жағдайларда (мысалы, соғыс, революция және сол сияқты кездейсоқ жағдайларда экономиканы дамыту үшін) мемлекеттік шығындарды қағаз ақша шығарумен қаржыландыру ақша айналымының күрт «көтеріліп», қағаз ақшаның құнсыздануына әкеп соқтырады. Оны әр елдегі соғыс жылдарындағы ақша айналысынан байқауға болады. Мысалы, АҚШ-тың бостандық үшін 1775-1783 ж.ж. соғыс және 1861-1865 ж.ж. Азамат соғысы (оның соңғы екі жылында доллардың сатып алу мүмкіндігі 60% дейін төмендеген); ХІХ ғасырдың бас кезіндегі Англияның Наполеонға қарсы соғысы; 1789-1791 ж.ж. Француз революциясы. Әсіресе, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда инфляция жоғары қарқынға жетті, 1923 жылдың күзінде айналымдағы ақша массасы 496 квинтиллион рейхсмаркаға жетіп, ал ақша өлшемі триллион есе құнсызданды. Осы келтірілген тарихи мәліметтер инфляция бұрыннан келе жатқан феномен (айырықша құбылыс) екенін дәлелдейді.

        ХІХ ғасырда инфляция термині  Англия мен Францияда қолданыла  бастады. Экономикалық әдебиеттерде  инфляция түсінігі ХХ ғасырда Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жиі қолданылып, кеңес өкіметінің экономикалық әдебиеттерінде 20-жылдардың орта кезінде көрінді.   

     Инфляцияға тән біраз ерекшеліктер  бар. Олар:

   - егер бұрын инфляция бір жердің  шеңберінен аспаса, қазіргі инфляция елдің бүкіл жерін қамтиды;

   - егер бұрын инфляция бір мезгілде  ғана жүрсе, қазіргі инфляция  көп уақытқа созылған құбылыс;

   - егер бұрын инфляция тек ақшаның  әсерімен туындаса, қазіргі инфляция  көптеген ақшасыз және тағы  басқа фокторларға байланысты болады.

        Инфляция айналымдағы ақша массасының  қажеттіліктен тыс артып кетуі.  Бұл ақша өлшемінің құнсыздануына  және тауар бағаларының соғұрлым  өсуіне әкеледі. Алайда, инфляцияны  айналым процесін құнсызданған  қағаз ақшамен толтыра беру  деп, түсіндіру жеткіліксіз. Инфляция тауар бағаларының өсуімен көрінгенімен, ол топ ақшаға тән «ғажайып» құбылыс емес. Ол – күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс, оны тудырушы нарық шаруашылығының түрлі саласындағы ұдайы өндіріс сәйкестілігінің бұзылуы. Инфляция дүниежүзіндегі көптеген елдердің экономикалық өміріндегі ең өткір проблемалардың бірі.

        Көп уақыттар бойы айналыстағы  ақша массасы мен инфляция  арасындағы тәуелділік экономисмонетаристердің  назарында болды, солардың ішінде  танымал Минтон Фридмэнде бар. Монетаристер ақша массасындағы өзгеріс – инфляцияның негізгі факторы болады деп санайды.

        Экономикадағы инфляцияның деңгейін  сипаттайтын басты көрсеткішке  тұтыну бағаларының индексі жатады. Ол үй шаруашылығының «тұтыну  қаржысына» жататын жекелеген тауарларға, қызметтерге оның үлес салмағын ескере отырып, бағаның өсуі индексі негізінде анықталады.

        Егер инфляция экономикадағы  құлдырауға байланысты болса,  онда бұл стагфляция деп аталады. 

        Қорыта келгенде, инфляция - өндіріс  процесінің бұзылуы, шаруашылық салаларының бір-бірімен үйлесімсіз дамуы және мемлекеттің эмиссиялық саясаты мен коммерциялық банктердің іскерлігінің икемсіздігі салдарынан туындайтын күрделі, әрі көп факторлы құбылыс. 

      1.2 Инфляцияның пайда болу себептері және түрлері 

   Ақша абсолютті өтімділігін мойындайтын тауар. Инфляцияны былай түсіндіру, яғни ақшаның алтынға қатысты құнсыздануы, алтынды бұрынғы ақша сияқты жалпылама эквивалент деп қарастыруда жатыр. Ең алдымен бағаның өсуі тауарға сұраныстың оның ұсынысынан артық болумен байланысты. Белгілі тауар нарығында сұраныс пен ұсыныстың сәйкестігінің бұзылуы әлі инфляция емес. Инфляция елдегі баға деңгейінің өсуі. Бағаның көтерілуіне нақтылы экономикалық жағдайлар да әсер етеді. Мысалы, 70-жылдардағы энергетикалық дағдарыс тек мұнай бағасының өсуінен емес, басқа да тауар мен қызмет көрсету бағаларының өсуімен байланысты. 1973 жылы жалпы бағаның деңгейі 7%-ке, 1979 жылы 9%-ке артты. Ақша әсерінен тыс, тауар бағаларының өзгеруі еңбек өнімділігінің артуына, циклдық және маусымдық толқуларға, ұдайы өндірістегі құрылымдық өзгерістерге, бағаның монополиялануы мен экономиканы мемлекеттік реттеуге, салықтың жаңа ставкаларын енгізуге, ақша өлшемінің девальвациялануы мен ревальвациялануына, рынок конъюктурасының өзгеруі мен сыртқы экономикалық байланыстардың ықпалына және тағы басқаларға байланысты. Өйткені бағаның өсуіне көптеген неше түрлі себептердің әсері болады.

        Конъюктураның циклдық толқуынан  болатын бағаның өсуін, инфляцияға  жатқызуға болмайды. Циклдық түрлі  фазаларынан өту барысында (әсіресе ХІХ-ХХ ғасырлардың бас кезіне тән «классикалық түрі») бағалардың динамикасы өзгеріп отырады. Аласапыранның бас кезінде оның өсуі дағдарыс пен депрессия фазасында төмендеп, жандану кезінде баға тағы да көтеріледі. Еңбек өнімділігін арттыру бағаның төмендеуіне әкелуі тиіс. Циклдық толқулардың тағы бір көрінісі жалақының өсуі еңбек өнімділігінен артық кетуінде. Мұндай құбылыс шығынның инфляциясы деп аталады, ол өз кезегінде баға деңгейінің жалпы өсуіне алып келеді. Кездейсоқ апаттар да бағаның инфляциялық өсуіне көп әсер етпейді. Айталық, су басып кеткен аймақтардағы құрылыс материалдарын шығаратын өндірісті ұлғайтады, ал олар нарықты толықтыру барысында, баға төмендеуі тиіс.

        Сонымен, баға өсуінің инфляциялық  себептеріне нені жатқызамыз? Инфляция көп сәйкессіздіктермен байланысты екенін еске ұстап, оның ішіндегі ең бастыларын атайық.

        Біріншіден, мемлекеттік шығыстар  мен кірістердің тепе-теңдігінің  бұзылып, баланстың болмауы. Ол  мемлекеттік бюджеттің тапшылығынан  көрінеді. Егер дефицит Орталық эмиссия банкісінен заем арқылы қаржыландырылса, басқаша айтқанда «ақша станогы» белсенді пайдаланылса, онда айналыста ақша массасы көбейеді. Айырбастың сандық теңдігін  МV=РО  еске түсірсек, М мен Р көрсеткіштері өсуінің байланысы анық.

        Екіншіден, осындай жолмен, әдіспен инвестицияны қаржыландыру жүргізілген жағдайда да бағаның инфляциялық өсуі болады. Әсіресе экономиканы милитариландырумен байланысты инвестиция инфляцияны  өршітеді. Ұлттық табысты әскери мақсатқа пайдалану, өндірістік емес шығындар – олар қоғамдық байлықты текке рәсуа етеді. Әскери  ассигнациялар бір сәтке ғана қосымша төлем қабілеті бар сұраныс туғызып, тауармен қамтамасыз етілмеген ақша массасының өсуіне әкеледі. Әскери шығындардың өсуі Мемлекеттік бюджетті тұрақты тапшылық жағдайына және мемлекеттік қарыздың ұдайы өсуіне ұрындырады.

        Үшіншіден, баға деңгейінің жалпы  өсуі қазіргі нарықтық экономикалық  ерекшелігіне байланысты. Бұл кезең  жетілген бәсеке кезіндегі нарықта  көптеген өндірушілер болып өнімдердің  түрі аз, капитал ауысуы оңай уақытқа мүлдем ұқсамайды. Қазіргі нарық белгілі дәрежеде олигополиялық нарық. Ал олигополист едәуір дәрежеде бағаны белгілейді. Олигополиялар бағаны өндіруді бірінші болып бастамаса да, олар оны қолдануға ынталы. Жетілмеген бәсекелес бағаның жоғары деңгейін ұстап тұру үшін өндіріс пен тауар ұсынуда қысқарту арқылы дефицит жасауға тырысады. Өздері билік жүргізетін нарықта бағаның төмендеуін болдырмау үшін олигополия мен монополия икемді тауар ұсынысына қарсы болады. Салаға жаңа өндірушілердің келуін тежеу үшін олигополистерге жиынтық сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келмеуі көмектеседі.

        Төртіншіден, елдің экономикасының  ашық болуы оның бірте-бірте  әлемдік шаруашылық байланыстарға  тартылуы барысында «импорттық»  инфляцияның қаупі туады. Жоғарыда  аталған 1979 жылғы энергияға бағаның шарықтауы (энергетикалық дағдарыс) сырттан әкелетін мұнайға бағаны өсіріп, технологиялық тізбек бойынша басқа тауарлар бағасының қымбаттауына әкелді. «Импорттық» инфляциямен күресу мүмкіндігі шектеулі. Әрине өз валютасын ревальвациялау ұлттық валютаның құнын жоғарлату арқылы мұнай импортын арзандатуға болады. Бірақ ревальвация отандық тауарлардың экспорттық бағасын да қымбаттады, ал бұл дүниежүзілік нарықта бәсекелестік қабілетті төмендетеді.

        Бесіншіден, инфляция өзіне-өзі  дем беретін сипат алады, ол «инфляцияны күту» нәтижесінде орын алады. Батыс елдерінің көптеген экономистері және біздің елімізде де осы факторды ерекше көрсетуде. Халық пен өндірушілердің инфляцияны күту себептерін жою инфляцияға қарсы саясаттың ең басты міндеті.

        Инфляциялық күту жағдайындағы  экономикаға ықпал етудің механизмі  қандай? Баға деңгейінің жалпы  өсуі жағдайында өмір сүруге  үйренген халық бағаның одан  әрі өсуін күтеді. Мұндай жағдайда  еңбекшілер жалақыны көбейтуді  талап етеді. Халық тауарларды көптеп алады, өйткені олардың бағасы ертең тағы да өсуі мүмкін. Өндірушілер өз өнімдеріне өте жоғары баға белгілейді, сөйтіп қысқа мерзімде, шикізат, материал, қосалқы бөлшектер қымбаттайды. Мысалы, Ресей экономикасындағы (қаңтар – сәуір 1992 жыл) инфляцияның жоғары қарқыны тұсында өндірушілер өздерін жабдықтаушылардың бағаны көтеру мүмкіндігінен сақталып, алдын ала өз өнімдерінің бағасын жоғарылатты. Нәтижесінде Ресей экономикасындағы басқа да Тәуелсіз Мемлекеттер Достығы елдеріндегі бағалар бұрынғы төлем қабілет бар сұраныс деңгейінен ғана емес, инфляцияны күткен деңгейден де асып түсті.

        Дүниежүзілік қоғамдастықтың барлық  елдерінде де инфляция өршуінің  сан түрлі себептері бар. Алайда  бұл құбылысты қоздыратын факторлардың  комбинациясы жекелеген елдің нақты экономикалық жағдайына байланысты. Айталық Батыс Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс біткеннен соң инфляция көптеген тауарлардың тапшылығынан пайда болады. Одан кейінгі жылдарда инфляциялық құбылыстың күшеюіне мемлекеттік шығыстар, баға мен жалақының арақатынасы, инфляцияның басқа елдерден келуі және тағы басқа факторлар себепші болды. Бұрынғы КСРО-ны алсақ, жалпы заңдылықтармен қатар, соңғы жылдардағы инфляцияның себептеріне экономикадағы ерекше тепе-теңсіздік (диспропорция) жатады, ол әміршілдік-әкімшілдік жүйе салдары еді. Кеңес экономикасына тән жағдай: Жалпы Ұлттық Өнімдегі әскери шығындар үлесінің көптігі, өндіру, бөлу және қаржы-несие жүйесін монополияландырудың жоғары деңгейі, ұлттық табыстағы жалақы үлесінің аздығы және тағы басқа ерекшеліктер.

   Дүниежүзілік  тәжірибе инфляцияны мына шартты түрлерге бөледі:

   - экономикадағы қамтитын аумағына  байланысты – жергілікті және  әлемдік инфляция

   - жүру қарқынына байланысты –  біркелкі (баға үнемі төмен қарқынмен  өседі), үздіксіз және сатылы (бірқалыпты емес) инфляция

   - даму қарқынына байланысты –  жылжымалы инфляция. Онда бағаның  өсу қарқыны жылына орташа 5-10проценттен  аспайды; қарқынды инфляция –  онда бағаның өсуі жылына орташа 10 проценттен 50 процентке дейін (ал  кейде 100 процентке) жетеді; ұшқыр инфляция (гиперинфляция) – онда бағаның өсуі жылына 100% асады. Халықаралық валюта қоры баға айына 50% өссе, оны ұщқыр инфляция ішіндегі аса ұшқыр инфляция (супергиперинфляция) деп атайды. Егер инфляция өндірістің құлдырауымен ұштасса, оны стагфляция деп атайды.

   - әсер ететін фактор бойынша  – сұраныс инфляциясы және  шығын инфляциясы.

        Сұраныс инфляциясы ақшалы факторларға  байланысты туындайды, яғни айналыстағы  ақша массасы «көтеріліп», соның  салдарынан төлем қабілеті бар  сұраныс та жоғары болады. Ал  сол кездегі бірқалыпты баға жағдайында өндірістің оралымсыздығы сұранысты қанағаттандыра алмайды. Сөйтіп жиынтық сұраныс экономиканың өндірістік мүмкіндіктерінен жоғарылап, бағаның көтерілуіне соқтырады.

        Ақша массасының көтерілуі себептерінің  ең негізгісі әскери шығындардың өсуі, яғни шығарылған әскери техника күнбе-күнгі өмірде қолдануға жарамайтындықтан оның ақшалы эквиваленті бюджеттің тапшылығын тудырады. Тапшылықты жою үшін айналымға қосымша ақша массасы шығарылды немесе ақша нарығына мемлекеттік заемдар орналастырылады. Бюджет тапшылығын жоюдың бірінші жолы өркендеген мемлекеттерге тән. Айналысқа қосымша ақша массасын шығарудың алғашқы сатысында өндірістің дамуы, жұмыссыздықтың азаюы және бағаның төмендеуі сияқты жағымды көріністер байқалып, ал қорытындысында тепе-теңдік орнайды. Сондықтан аз мөлшерлі инфляция пайдалы деген қорытынды шығады, себебі ондай инфляция артық өндіру дағдарысынан және жұмыс орындарының қысқаруынан сақтандырады. Одан әрі бүкіл экономикада бос жұмыс орны болмаған және дамыған сұранысқа өнімді қосымша шығара алмаған жағдайда баға өседі. Осыдан кейін өндірістің құлдырауына, оның тиімділігінің төмендеуіне және инфляцияның қарқындауына себепші факторлар әсер ете бастайды.

        Сөйтіп, сұраныс инфляциясы кезінде  шектеулі ұсыныспен салыстырғанда айналысқа артық ақша массасының болуы бағаларды жоғарлатады және ақшаны құнсыздандырады.

        Шығыс инфляциясы өнімге баға  белгілеуде әсер ететін ақшасыз  факторларға байланысты туындайды.  Ол ең алдымен жалақы төлеуге  шығындардың өсуі.

        Тауар бағасының өсуі халықтың табысын төмендетіп, жалақыны қайта индекстеу қажеттігін талап етеді. Жалақының өсуі өз кезегінде өнімді өндіру шығындарының өсуіне, пайданың төмендеуіне қолданып жүрген баға бойынша шығаратын өнім көлемінің қысқаруына әкеп соқтырады. Пайданы сақтап қалу мақсатында өндірушілер тауар бағасын көтеруге мәжбүр болады. Нәтижесінде инфляциялық серіппе пайда болады: бағаның көтерілуі жалақының өсуін талап етсе, жалақының өсуі бағаны көтереді. Бұл жалақы мен бағаның «инфляциялық серіппе» теориясы деп аталады.

        Шығын инфляциясы өнімнің әрбір  өлшемінің шығыны көтеріліп, соған  байланысты баға өскенде ғана  пайда болады. Алайда жалақы бағаны  құрайтын элементтерінің тек  біреуі ғана. Сонымен қатар, тауар  өндірісі шикізат, энергия көздерін  алу, транспорт қызметін төлеу шығындары көтерілуіне байланысты да қымбаттайды. Шикізат пен энергия ресурстарының және оларды тасымалдаудың қымбаттауы, яғни материалдық шығындардың өсуі – бүкіл әлемдік болатын заңды процесс. Оған қарсы тұратын фактор - өнімнің әрбір өлшемінің шығындарын төмендететін ғана технологияны пайдалану.

        Шығын инфляциясы мен сұраныс  инфляциясы бірімен-бірі тығыз  байланысты және біріне-бірі себепші,  оларды анық ажырату мүмкін  емес. Қазіргі кез-келген экономика  жүйесін инфляцияға ұшырататын немесе сұраныс инфляциясына әсер ететін факторлар.

        Өнеркәсібі дамыған елдерге жылжымалы   инфляция тән, яғни жылдан жылға  ауысатын бірқалыпты ақшаның  құнсыздануы. Батыс экономистерінің  жобалауынша инфляцияның бұл  түрі өндіріс пен жалпы ұлттық  өнімнің өсуін ынталандыруы мүмкін. Ал дамушы мемлекеттерде қарқынды және ұшқыр инфляция басымдау болады. Инфляцияға әсер факторлар, оның түрлері және инфляцияның әлеуметтік-экономикалық зардаптарын жою шаралары да әр елдің экономикалық өсуінің ерекшеліктеріне байланысты болады. 

 1.3 Инфляцияның  дамыған  мемлекеттер  мен  дамушы  елдердер    экономикасына  әсер етуші факторлары 

        Ал, енді дамушы елдерді инфляцияның  даму жағдайлары мен оған әсер  ететін факторларға байланысты  төмендегідей жіктеуге болады.

        Бірінші топтағы елдерге Латын  Америкасының дамушы мемлекеттері  жатады, оларда 80-жылдардың аяғы 90-жылдардың  бас кезінде экономикалық тепе-теңдіктің  жоқтығы, мемлекет бюджетінің  тұрақты тапшылығы, ішкі саясатта  ақша шығару станогы мен үнемі  индекстеу механизімінің қолданылуы байқалып, ал сыртқы экономикалық ортада жүйелі түрде ұлттық валютаның курсы төмендеді. Никагуада, мысалы 1990 жылы ақшаның құнсыздануы 8500 процентке, Перуде – 8291,5 процентке жетті.

        Екінші топқа Колумбия, Эквадор,  Венесуэла, Бирма, Иран, Египет, Сирия, Чили елдері кіреді, оларда да экономикалық тепе-теңдіктің жоқтығы байқалып, ал қаржы саясатында аз қаржыландыруға және несиелік экспансияға (несиені ұлғайту) ерекше көңіл бөлінді. Бұл елдерде қарқынды инфляция (бағаның жылдық орташа өсуі 20-40% шамасында) сақталып, бірен-саран индекстеу жүргізілуде, жұмыссыздықтың жоғары деңгейі сақталуда.

        Үшінші топқа жататын елдер  – Сингапур, Малайзия, Оңтүстік Корея,  Біріккен Арабтар Әміршілігі, қатар,  Сауд Арабиясы, Бахрейн – жеткілікті деңгейде экономикалық тепе-теңдігі бар мемлекеттер. Оларда жылжымалы инфляция (1-5%) сақталуда, бағаға қатаң бақылау енгізілген. Экономикасы дамыған нарық жағдайында жұмыс істеуде. Инфляцияға қарсы шаралар ретінде тауарды сыртқа шығару және шетел валютасының құйылуы зор роль атқаруда, жұмыссыздық бірқалыпты деңгейде жүреді.

        Төртінші топқа дамушы мемлекеттер  әлеміне теңгерілген бұрынғы  социалистік мемлекеттер кіреді (ТМД елдері, Қытай, Польша, Вьетнам  және тағы басқалар). Бұл мемлекеттердегі  инфляция жоспарлы-бөлу жүйесінен нарыққа өту барысында туындайтын объективті процестерге байланысты болады. Себебі инфляция факторлары, біріншіден, мемлекеттік бюджеттің бұрыннан келе жатқан тапшылығы негізінде қаржыландыру мәселелерінде анықталады; екіншіден, құрылым факторлары, мысалы, тез қайтарылымы болмайтын ауыр өнеркәсіпке салынатын инвестицияның қауырт өсуі; үшіншіден, «баға қайшысы» деп аталатын ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасымен салыстырғандағы өнеркәсіп өнімдері бағасының қарқынды өсуінің арасындағы үйлесімсіздік. Құрылым факторлары тек бағаны қауырт көтеріп, шығын инфляциясына жағдай жасап қана қоймай, сонымен қатар сұраныс инфляциясының өсуіне әсерін тигізеді.

        Бұл мемлекеттер өндірістің өсуі  мен ішкі нарықтың аз сұранысы  арасындағы қайшылықтарды, бір жағынан, зиянды қаржыландыру жолымен, яғни ақша массасын басып шығарумен, екінші жағынан шетел займдарын көптеген мөлшерде тартумен шешуге ұмтылуда. Нәтижесінде бұл топтағы мемлекеттерде көп мөлшерде ішкі және сыртқы қарыздар пайда болады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

II.Қазақстандағы инфляциялық үдеріс макроэкономикалық тұрақсыздық ретінде

     2.1.Макроэкономикалық  теориялардың пайда болуы.

  Кез келген адам өз қажеттiлiктерiн әрқашанда барынша толық қанағаттандыруға тырысады. Бұл қажеттiлiктердiң негiзi ақша мен байлықта емес, адамдардың өздерiнде. Сондықтан экономика – адамдар өз қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн шектеулi ресурстарды пайдаланғанда туындайтын таңдауларды зерттейтiн қоғамдық ғылым. Барлық ресурс бүкiл адамзаттың қажеттiлiктерiн қанағаттандыруға жете бермейдi. Бұндай жағдайда сиректiлiк пайда болады. Сиректiлiк – кез келген адамның қажеттiлiгiн қанағаттандыруға ресурс көлемi жетпейтiн жағдай. Сондықтан да экономиканы терең зерттеу керек. Осы зерттеудегi алғашқы қадам – қандай тауарларды, қаншалықты мөлшерде өндiру керек деген сұрақтарға жауап беру. Бұл сұрақтарға жауап қазiргi экономиканың өзектi мәселелерi тиiстi жолмен шешуге зор әсерiн тигiзедi. Әдетте тиiмдiлiкке жету үшiн өндiрiстiк ресурстарды үш топқа бөлiп қарастырады. Олар: еңбек, капитал, табиғи ресурстар. Бұл үшеуiн бiрiктiрiп өндiрiс факторлары деп атайды. Өндiрiс факторлары – тауарды немесе қызметтi өндiруде пайдаланылатын еңбектiң, капиталдың және табиғи ресурстардың негiзгi салымдары. Өз кезегiнде еңбек – адам өндiрiс үрдiсiнде жұмсайтын барлық дене және ой шығындарының жиынтығы. Капитал – өнеркәсiптiк құрал-сайман, жабдықтар мен инфрақұрылымды қоса алғанда адамның жасаған барлық өндiрiстiк құралдары. Табиғи ресурстар – өндiрiсте өңдеусiз табиғи түрде қолданылатын барлық заттар, мысалы, құнарлы жер, құрылысқа арналған бос орындар, тоғайлар, минералдар және т.б.

      Жалпы экономика ғылымы екi басты бөлiмнен тұрады: макроэкономика және микроэкономика. Микроэкономика – фирмалар, үй шаруашылықтары, үкiметтiк агенттiктер сияқты шағын  бiрлiктер жасайтын таңдауларды зерттейтiн экономиканың бөлiгі. Макроэкономика – экономиканың инфляция, жұмыссыздық, экономикалық өсу секiлдi iрi масштабты экономикалық құбылыстарын зерттейтiн бөлiгi.

      Макроэкономика  экономиканы бiр үлкен бүтiн  құбылыс ретiнде қарастыратын ғылым. Ол экономикадағы iс-әрекеттердi бiрiктiрiп жалпылай қарастырады. Белгiлi бiр уақыт аралығында кейбiр фирмалар өндiрген өнiмдерiне бағаны өсiредi, кейде төмендетедi. Бағаның жиынтық өзгерiс талдау кезiнде зерттеушiлер көптеген баға өзгерiстерiнiң iшiнен орташасын алады. Бағаның экономикадағы жиынтық динамикасын өлшеу үшiн баға индексi қолданылады. Макроэкономиканың негiзгi мақсаты жеке фирмалар мен жұмысшылардың дамуын қарастыру емес, экономиканың жиынтық беталысын талдаудан тұрады. Макроэкономикадағы жалпы ұлттық өнiм, қор жинағының нормасы, тұтыну баға индексi, инфляция деңгейi, жұмыссыздық деңгей және өндiрiс көлемiнiң өзгеру қарқындылығы секiлдi көрсеткiштер экономиканың бiр бөлек элементiн ғана қарастырмайды, олар экономиканың дамуының беталысын зерттеуге мүмкiндiк бередi.

      Макроэкономика  ғаламдық мәселелердi де зерттейдi белгiлi бiр уақыт аралығында ұлттық экономиканың байлығы өстi ме, әлде кемiдi ме? Қарастырып отырған мемлекеттегi халықтың қор  жинағының мөлшерi қандай? Неге кейбiр мемлекеттерде инфляция бар, ал тағы бiреулерiнде ол жоқ? Мiне, осындай және тағы басқа да сұрақтарға макроэкономика жауап бередi.

      Экономикалық  өсу халық санының артуы және техникалық прогресс сияқты салыстырмалы тұрақты факторлар әсерiнiң нәтижесi болып табылады. Осы факторлардың ұзақ мерзiмдегi динамикасы әлуеттi өндiрiс көлемiнiң динамикасын анықтайды. Ал қысқа мерзiмде экономика осы негiзгi траекториядан ауытқып отырады. Сол себептi тұрақты экономикалық өсудi қамтамасыз ету үшiн осы циклдiк толқуларды басқарып отыру қажет.

      Ресурстардың  толық пайдаланылуы және экономиканың инфляциясыз өсуi мақсатында экономикалық циклдердi басқару макроэкономикалық  саясат арқылы жүзеге асырылады. Макроэкономикалық  саясат бюджет-салық немесе қазыналық  және ашқа-несие немесе монетарлық саясаттан тұрады. Бюджет-салық саясаты сыртқы саудада, тек қана үкiмет арқылы, ал ақша-несие саясаты Орталық банк арқылы жүзеге асырылады. Осы қазыналық, монетарлық саясаттардың көмегiмен мемлекет iшкi және сыртқы макроэкономикалық тұрақтылық орнатуға және оны ұстап тұруға тырысады. Кез келген мемлекет экономикасы үшiн макроэкономикалық саясатын қатесiз анықтау, оны таңдалған бағытта дұрыс жүргiзу ең өзектi де басты мәселе болып табылады.