Инвестициялардың және инвестициялық саясаттың мәні мен мазмұны

КІРІСПЕ

 

Қазақстан Республикасындағы  экономикалық жүйенің қалыптасу  кезеңінде  инвестициялық саясат басым сипатқа ие. Инвестиция - Қазақстан экономикасының нарықтық экономикаға өтуі кезінде пайда болған жаңа термин. Инвестициялық қатынастар әлемдік экономикада қашанда шешуші рөл атқарады. 2003-2015 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық стратегиясын жүзеге асыру бағытында көптеген шаралар іске асуда. Бүгінгі күні Қазақстан экономикасы тұрақты даму үстінде.

Қазақстан экономикасын тұрақтандыру және дамытудың маңызды жолдарының бірі – инвестициялық қызметті ұлғайту, ең алдымен еліміздің ішкі резервтерін  жұмылдыру және көбірек тиімді пайдалану  болып табылады.

Қазақстан тәуелсіздікке  қол жеткен күннен бастап экономикалық жағдайды тұрақтандыру, ішкі экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және инвестициялар тарту жөніндегі  саясатты белсенді жүргізе бастады.

Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына ену мақсатындағы стратегиялық шаралары мен “кластерлік  бастамасын” жүзеге асыруы үшін елге капитал ағынын әкелу тәсілдерінің біріне оның инвестициялық саясаты  жатады.

Қазіргі  таңда  Қазақстан  әлемдік шаруашылықтың толық қанды мүшесі болып табылады.  Республикамыздың   экономикасының  дамуы экономикалық ортада инвестициялық бағытты құруды талап етті.  Инвестицияның  құйылуы өндірістің масштабының кеңеюіне және сонымен қатар  экономиканың  әлеуметтік экономикалық дамуының сапалы, жаңа деңгейге шығуын қамтамасыз етеді. Экономикадағы жаңалықтар мен өсулер  инвестицияның  көлемімен, құрылымымен және олардың жүзеге асырылу сапалары мен қарқынымен анықталынады. Сонымен қатар, инвестициялық жинақтаулар мен олардың материалдық ресурстарынсыз  инвестицияда  ешқандай оң нәтижелер болмайды.

Инвестициясыз ішкі және сыртқы рыноктардағы тауар өндірушілердің бәсеке қабілеттілігін қамтамасыз ету,  қазіргі  кездегі капитал жұмсалымдарының болулары мүмкін емес. Рыноктік инфрақұрылымдардың және әлемдік тауар өндірушілердің құрылымдық және сапалық өзгертулерінің процесстері инвестициялаудың есебімен және жолымен жүзеге асырылады. Инвестициялау экономикалық өсуді, аймақтың әлеуметтік жағдайын, халықтың жұмыспен қамтылуын және сонымен қатар елдің  экономикасының  дамуын анықтайды.[1]

Қазіргі кезде Қазақстанда  жүзеге асырылып жатқан инвестициялық  процесс әлеуметтік – экономикалық дамуымыздың негізгі алғы шартына  айналып, еліміздегі реформаларды табысты  іске асырудың басты себебі болып  отыр. Инвестициялар кез – келген ұлттық экономиканың маңызды да қажетті  қоры болып саналады. Инвестициялық  жобаларды іске асыру өндірісті  жетілдіріп, сатылатын тауарлардың  сапасын арттыру онымен қоса жұмыс  орындарының көбейіп, тұрғындарды  еңбекпен толығымен қамтамасыз етуге, сөйтіп халқымыздың өмір деңгейінің өсуіне мүмкіндік береді. Сонымен, елімізде жүргізіліп жатқан инвестициялық процесті экономикалық пайда кіргізіп, әлеуметтік саланың өркендеуіне жағдай жасайтын қызмет деп қарастыруымыз керек. Осыған орай, инвестициялық іс - әрекетті талдауда оның тиімділігіне экономикалық шаралармен бірдей әсер ететін әлеуметтік шараларды ерекшелеудің маңызы зор. Бұл тұрғыдан инвестициялық іс - әрекетті екі құрамдас бөлікке жіктеуге болады.

Сөйтіп, инвестициялар - Қазақстан  экономикасының қозғаушы күші екенін ұғынуымыз керек.

Елбасы  Н.Ә.Назарбаевтың ең алғашқы, яғни 1997 жылы 10-қазанда Алматы қаласында өткен Республика белсенділерінің жиналысындағы «Қазақстан – 2030» барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы» Жолдауында шетел инвестициясына тоқталды.

Қазақстанда инвестициялық  саясат сұрақтарына Республиканың  мемлекеттік егемендігін алғаннан бері көп көңіл бөлініп келеді. 
Соңғы жылдары Казақстанда макроэкономикалық жэне саяси түрақтылыққа қол жетті, ол Казақстандағы инвестициялық климатты айтарлықтай жақсартты.

Инвестициялық саясат туралы өз еңбектерінде қарастырған көптеген экономистерді атап өтуге болады бұл мәселенің зерттелуіне П.Массе, Дж.Кейнс, Л.Дж.Гитман, М.Д. Джонк, Ю.А. Матькин, В.Д. Миловидов, В.Д.Никифорова, П.Хейне, П.Н.Завлин, А.В.Васильев, А.И. Кноль, В.В. Бочаров, т.б. ғалымдар өз еңбектерінде зерттеп кеткен. Ал Қазақстандық ғалымдардың  ішінде М.Т. Оспанова, Т.И. Мухамбетова, Н.К. Нурланова, Г.С. Тапенова, М. Жұмашова, Қ.Б. Төлеулиева, Ш.К. Ахтанов, Н.Ш. Қасымова, А. Жеңісбек,  Э. Мендиханова және тағы басқа да ғалымдар еңбектерінде қарастырған. 

Дипломдық жұмыстың өзектілігі – қазіргі таңтағы инвестициялық  саясатты іске асыру мәселелері, басымдылықтары мен оны жетілдіру жолдары.

Дипломдық жұмыстың мақсаты -  елімізде инвестициялық саясаттың ролін, яғни алатын орнын, маңыздылығын, тәуелсіз елімізге қажеттілігін атап көрсету, инвестициялық саясатты жүзеге асырудағы мүмкіндіктері мен перспективасын зерттеу.

Дипломдық жұмыстың міндеттері:

1. Инвестициялық саясаттың  қалыптасу негізері, мазмұны мен  жүзеге асыруда қолданылатын  негізігі әдістер мен құралдарын  қарастыру;

2. Инвестициялық саясаттың  әлемдік тәжірибелері мен модельдерін  көрсету;

3. Қазақстандағы инвестициялық  климатына баға беру;

4. Инвестциялық қызметті  құқықтық реттеуді талдау;

5. Қазақстан Республикасына  шетелдік инвестицияларды тарту  барысын зерттеу.

6. Инвестициялық саясатты  мемлекеттің реттеудің бағыттарын  атап көрсету;

7. Еліміздің инвестициялық  саясатын жетілдіру жолдарын  анықтау. 

Дипломдық жұмыстың пәні –  инвестициялық саясатты жүзеге асыру нәтижелерін сипаттайтын экономикалық қатынастар.

Дипломдық жұмыстың объектісі  – мемлекеттің инвестициялық  саясатты жүзеге асыру қызметі.

Дипломдық жұмысты жазуда ақпараттық база ретінде – Қазақстан Республикасындағы инвестициялық саясатты жүзеге асыру мәселелеріне байланысты заңдық және нормативтік актілері, статистика жөніндегі Агенттіктің мәліметтері мен Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің талдау материалдары, Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдаулары, «Қазақстан – 2030», Қазақстан Республикасының “Инвестиция туралы” заңы (08.01.2003 жыл),  “Қазақстан Республикасының Индустриялы-инновациялы дамуының 2003-2015 жылдарға арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясы”және көптеген ғалымдардың зерттеу еңбектері қолданылған. Зерттеу әдістеріне салыстырмалы және логикалық талдау жатады.[1]

Дипломдық жұмыстың маңыздылығы  – қазіргі таңдағы инвестициялық  саясатты жүзеге асыру мүмкіндіктері  мен мәселелерін, басымдылықтарын  атап көрсетуде, сонымен қатар инвестициялық  саясатты жетілдіруде ұсынылған  ұсыныстардың көрсетілуінде. Бұл ғылыми жұмыстың теориялық пен тәжірибелік  маңыздылығы қазіргі жағдайда өте  жоғары.

Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған  әдебиеттер тізімінен тұрады. Жұмыста 20 сурет пен 11 кесте бар.

Кіріспеде дипломдық жұмысқа  жалпы сипаттама берілген. Жұмыстың мақсаты, міндеттері, маңыздылығы, ерекшелігі, объктісі, пәні және де жұмысты жазуда басшылыққа алынған негізгі шетел  мен қазақстандық ғалымдар көрсетілген.

Бірінші тарауда инвестициялық  саясаттың қалыптасу негіздері  оның мазмұны, инвестициялық саясатты жүзеге асырудың негізгі кұралдары  мен әдістері және әлемдік тәжірибесі мен модельдері қарастырылған.

Екінші тарауда Қазақстан  Республикасындағы инвестициялық  жағдайға талдау жасалған. Инвестициялық  қызметті құқықтық реттеу, инвестициялық  климатқа баға беру, елімізге шетел  инвестицияларының тартылу барысы зерттелген.

Үшінші тарауда инвестициялық  саясатты мемлекеттің реттеу бағыттары  мен оны жетілдіру жолдары  қарастырылған.

Қорытындыда осы дипломдық  жұмысқа қорытынды шығарылып, инвестициялық  саясатты жүзеге асыруға тиімді жағдай жасау, оның мәселелеріне шешу жолдарын ұсыну.

Қолданылған әдебиеттерде дипломдық  жұмысты жазуда пайдаланылған негізгі  әдебиеттер, ғылыми еңбектер, заңдық-нормативтік  актілер атап көрсетелген.

 

 

 

1 ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ САЯСАТТЫ  ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

 

1.   Инвестициялардың және инвестициялық саясаттың мәні мен мазмұны 

 

Қазіргі таңда ең маңызды  мәселелердің бірі – инвестициялық  саясат. Инвестициялық саясат елдің  экономикалық стратегиясының элементі болып табылады және оның мақсаттары мен міндеттері бойынша айқындалады. Халықаралық капитал мен инвестиция тарту жөніндегі мемлекеттік  саясат экономикалық реформалар логикасына сәйкес дағдарыс және жоғарғы инфляция жағдайында өндірістегі қайта құрылымдық жолға,нарықтық құрылымдарды дамытуға, мемлекеттік және жеке инвесторлардың инвестициялық белсенділігін арттыруға  тигізетін ықпалының қажеттілігі  туындайды.

Инвестициялық саясаттың  қоғамға енуі объективті саяси құбылыс. Инновациялық дамудың жаңа бір саласы болып табылатын инвестициялық  саясат жаһанданудың басты нышаны. XI ғасыр қоғамымыздың түбегейлі  қайта құрылуын талап етті. Ірі  өзгерістер мен қайта құрулар  қоғамның бар саласын қамтыды. Соның  бірі инвестициялық саясаттың өмірге енуі. Инвестицияға теориялық тұрғыдан берілген анықтамаға сүйенсек жалпы  алғанда бұл ұғым мүліктік құндылық немесе мүліктік иелік дегенді білдіреді. Оған: ақша, құнды қағаздар, бағалы мүліктер, құндылық иеліктер жатады.

Инвестициялар ЖҰӨ–нің  ең маңызды және ең өзгермелі компоненттерінің бірі болып табылады. Инвестициялар  кез – келген ұлттық экономиканың маңызды да қажетті қоры болып  саналады. Инвестициялық қызмет бұл– инвестицияларды салып және инвестицияларды  жүзеге асыру бойынша тәжірибелік  әрекеттер жиынтығы. Инвестициялық  қызметті жүзеге асыру арқылы мемлекет иновациялық жетістіктерге жете алады.

 

Кесте 1.

  «Инвестиция» және «инвестициялық қызмет» түсінігіне тұжырымдамалар

 

Батыс мектептері
П.Массе	Болашақта инвестицияланған игіліктердің көмегңмен күтілетін  қанағаттандыруға бүгінгі қажеттіліктерді  айырбастау актісін инвестициялауды  түсінеміз;
Дж.Кейнс	Берілген кезеңнің өндірістік қызметінің нәтижесін өндіріс құралдарының ағымдық құнына қосу болып табылады;
П.Хейне	Инвестициялау деп – болашақта  күтілетін табысты алу үшін қандайда бір игіліктерді сатып алуды  айтамыз;
Л.Дж.Гитман, М.Д. Джонк	Оң табысқа қол жеткізетін капитал құнын сақтау және өсіруді  қамтамасыз ететін кпитал салу тәсілі;
Ресей авторлары
Кесте 1. жалғасы
Ю.А. Матькин	Инвестициялар деп әлеуметтік,экономикалық және экология тиімділікке жету мақстаымен елдің шеңберінде және шетелде қаржылық және материалды-техникалық құралдарға салым болып табылады;
В.Д. Миловидов	Әртүрлі қаржылық немесе материалдық  байлық нысанындағы еркін ақшалай  қаражаттарын салу болып табылады.
В.Д. Никифорова	Белгілі шаруашылық қызмет кезеңіндегі жинақталған және қолданылмаған  қоғамдық өніріске қайта салынатын  табыс түрінде әртүрлі шаруашылық қызметіне салымының құралы;
П.Н.Завлин, А.В.Васильев, А.И. Кноль	Келешекте табыстар немесе басқа да табыстарды алу мақстаымен экономиканың обьектілерге мүліктік, интеллектуалдық құндылықтарына капитал  салымы;
В.В. Бочаров	Инвестициялар жалпы статикада  емес, динамикада қарастырылады, яғни берілген кезеңде инвестициялық  қызметтің соңғы өнімінің айналуы;
Қазақстандық авторлар
М.Т. Оспанова, Т.И. Мухамбетова	Жана технологияларға  енгізуге еңбек құралдарының материалды және басқа да заттарман байланысты өндірісті кеңейту және жаңартуға  шығындар;
Н.К. Нурланова	Инвестициялар тікелей қоғамдық құндылықтарға материалдық емес және материалдық байлықтарға, сондай-ақ жанама түрде қаржылық құралдар,инновациялық және әлеуметтік салалар арқылы салынатын  ресурстарды түсінуге болады.

Ескерту:[2] көз негізінде автормен құрастырылған

 

Жоғарыда көрсетілгендей ғалымдардың зерттеуі бойынша инвестиция ұғымының көптеген анықтамалары бар. Әр салада қолдануына қарай инвестицияға синонимдер сияқты әр түрлі анықтамалар  берілшен. Бірақ олардың жалпы  мазмұны ортақ бір ұғымды түсіндіреді: кәсіпкерлік қызметтегі мүлік түрін  табыс табу мақсатында екінші бір  адамға белгілі бір мерзімде иеленуге уақытша жалға беру.

Қазіргі кезде Қазақстанда  жүзеге асырылып жатқан инвестициялық  процесс әлеуметтік – экономикалық дамуымыздың негізгі алғышартына  айналып, еліміздегі реформаларды табысты  іске асырудың басты себебі болып  отыр.

Мына екі суреттен инвестициялық  қызметтің объектілері мен субъектілерін  көруге болады.

 

 

 

          Суре

Сурет 1.  Инвестициялық қызметтің  объектілері [2]

 

 

 

 

Сурет 2.  Инвестициялық қызметтің  субъектілері [4]

 

Инвестициялық саясатты дамыту табиғаты да алуан түрлі. Инвестициялық  саясаттың жүргізілуінің қоғам  үшін ғылыми-практикалық маңызы зор. Инвестициялық процесс қоғамдық өндірістің маңызды элементі. Халықтың тұрмыс деңгейін көтеру мақсатында жүзеге асырылатын бұл процесс қоғам  үшін, адам мүддесі үшін жүзеге асырылуы тиіс. Инвестициялық саясат – инвестиция құрылымы мен ауқымын анықтауға  бағытталған және оларды экономиканың салаларынан алу көздері мен  қолдану шараларының жүйесі екенін ескерсек, оған қолайлы жағдай туғызатын  орта, яғни инвестициялық ахуал –  ел ішіндегі инвестициялық нарықтың ыңғайлылығы мен ондағы ондағы мүмкін тәуелділік шамаларын анықтайтын әлеуметтік-экономикалық, саяси-қаржылық факторлар өте маңызды  орын алады.

Мемлекеттік инвестициялық  саясат - мемлекеттің инвестициялық  қызметке қатынасын білдіретін әлеуметтік-экономикалық саясаттың құрамдас бөлігі. Инвестициялық  саясат дегеніміз – халық шаруашылығының әр түрлі салаларында пайда табу мақсатымен ұзақ мерзімді капитал жұмсау саясаты. Күрделі қаржыны тиімді пайдаланудың ,оларды шешуші бағыттарға шоғырландырудың, қоғамдық өндірісте  тепе- теңдікті қамтамасыз етудің жолдарын көрсететін шаруашылық шешімдерінің жиынтығы. Егер инвестициялық саясат дұрыс  шешілсе, әрбір шығындалған теңгеге  келетін ұлттық табыстың мөлшері  өседі, өнім молаяды. Инвестициялық  саясат күрделі қаржыны, қорларды өндіретін , өндейтін және ол өнімдерді пайдаланатын салалар арасында дұрыс пайдалануды  қамтамасыз етуі керек. Қазіргі кезде  күрделі қаржыны жаңа өндіріс  орындарын тұрғызудан гөрі оларды техникалық жағынан қайта жарақтандыруға, қайта  құруға бағытталып, одан әрі өндіріске  жұмсалған күрделі қаржының ара  салмағын өсіре беру көзделіп отыр. Нарықты экономикаға көшу кезінде  инвестициялық саясат сұранысты  қанағаттандыруға бағытталуға тиіс.

Инвестициялық саясат -  экономикалық өрістер мен салалардағы күрделі  қаржылардың пайдалануының негізгі  бағыттарын сипаттайтын, халық шаруашылықтың  әдістер мен шешімдердің жиынтығын  білдіреді. Нарықтық қатынастарға өтпелі кезеңде инвестициялық саясаттың  негізгі мақсаттары ресурс өндіруші және тұтұнушы салалар арасындағы күрделі  қаржыландыру қатынастарын оңтайландыру, күрделі қаржыларды қайта бөлістіруде  халықтың әл-ауқатын көтеруді қамтушы  ғылыми-техникалық прогересті жеделдету, әлеуметтік инфрақұрылымды дамытушы салалар  пайдасына жұмсау.

Инвестициялық саясаттың  негізгі міндеттері:

-  ұзақ мерзімді инвестицияларға  экономикалық жағдай құру;

-  шетел капиталын тарту.

Инвестициялық саясаттың  басты мақсаты - инвестициялық қызметті жандандыруға, сонымен қатар отандық  экономиканы көтеруге және қоғамдық өндірістің тиімділігіне бағытталған  Қазақстан Республикасы экономикалық және әлеуметтік дамуының стратегиялық жоспарын жүзеге асыру және нормативтік  заңнамалық базаны одан әрі жетілдіру  мен тиімді инвестициялық жобаларды  мемлекеттік қолдау негізінде капитал  салымдарын қаржыландырудың бюджеттен  тыс көздерін кеңейту мен жеке меншік отандық және шетел инвестицияларын  тарту үшін қолайлы орта құру болып  табылады.[3]

Мемлекеттік инвестициялық  саясаттың мақсаттары:

-  инвестициялық қызмет  үшін қажетті қаржылық ресурстарды  жинақтау;

-  инвестициялық белсенділіктің  төмендеуін болдырмау;

- мемлекеттік мақсатты  кешенді бағдарламаларын жүзеге  асыру;

-  құрылымдық қайта  құруларды қамтамасыз ету;

- капитал салымдарының  тиімділігін арттыру 

Инвестициялық саясаттың  негізгі бағыттары:

- инвестициялық қызметтегі  басымдықтарды анықтау. Басымдықтар  мемлекеттік мақсатты бағдарламаларды  қаржыландыруға, әлеуметтік объектілерге, негізгі қорларды жаңарту   мен кеңейтуге беріледі.

- шығындарды оңтайландыру, экономиканың маңызды салаларына  бюджеттен субсидиялар бөлу;

-   инвестор-кәсіпорындардың  құқықтарын кеңейту;

-  инвестицияларды бюджеттік  қаржыландыруды қысқарту, мемлекеттік  емес  инвестициялауды дамыту;

- шығындардың өтелу мерзімін  қысқарту және инвестициялардың  тиімділігін арттыру.

Осы бағыттар ішінен басымдысын таңдап алу және халық шаруашылығының барынша тиімді аймақтық - салалық  құрылымын қолдау мақсатында олардың  үйлесімін қамтамасыз ету - мемлекеттің  инвестициялық саясатының негізін  құрайды.Оны қалыптастыру барысында  Қазақстан Республикасының Президенті бекіткен күрделі ұлттық бағдарламаларды  іске асыру қажеттілігі де ескеріледі.

Экономика құрылымын реформалау Қазақстанның қазіргі және келешек  мүмкіндіктерін ескере отырып, кезең-кезеңімен  мемлекеттік инвестициялық саясат негізінде жүзеге асырылады. Жинақталған  қорлану деңгейінің жеткіліксіздігін, қозғалыстағы нарық капиталының  болмауы, қаржы-несиелік ресурстарының  шектеулігі инвестициялық саясат сипатын  және оның іске асырылуының кезеңдігін қатаң түрде алдын-ала анықтайды. 
Инвестициялық саясаттың бастапқы кезеңдеріне тоқталатын болсақ онда мынадай міндеттер қойылған болатын.

Бірінші кезеңнің міндеттері (1996-1998ж) макроэкономикалық тұрақтандыруға қол жеткізу және өндірістік қорлану  көздерін кеңейту үшін жағдайлар  жасау еді.

Екінші кезеңнің міндеттері (1998-2000ж)өндірістің жандануы және экономикалық өсудің басталуы үшін алғы шарттар  жасау болып табылады қаржыландыру көздерінің барлық түрі бойынша күрделі  қаржыландыру үлесін 2000 жылға дейін  ішкі жалпы өнімдерінің 26-27%дейін  жеткізу , ал ол 1995 жылы 20% болған еді.

Нарықтық қатынастардың  дамуы және сонымен байланысты макроэкономикалық  саясаттағы өзгерістер мемлекеттің  инвестициялық саясатына қосымша  маңыздылық береді.

Батыс экономистері инвестицияны тікелей мемлекеттік саясатпен  байланыстырады және бұл процесс  инвестициялық қызмет арқылы жүзеге асырылады дейді. Біздің елімізде де бұл саясат мемлекет саясатынан тыс  қарастырылмайды.  Қоғамдағы кез-келген саясат сияқты инвестициялық саясат та мемлекеттік саясатпен тығыз  байланыста дамиды. Тарихи тәжірибеге сүйенсек, дамыған елдердің көбі қоғамға  инвестициялық саясатты енгізу арқылы және оны мемлекет тарапынан қолдау арқылы көптеген жетістіктерге қол  жеткізген. Инвестициялық саясат экономикалық реттеу мақсатында инвестициялық белсенділікті  нығайту үшін жүргізілетін шаралардың жиынтығы. Инвестициялық саясат қоғамда  тиімді әлеуметтік тәжірибелерге қол  жеткізу мақсатында жүзеге асырылады. Кез-келген ел өз экономикасын дамытуда осы саясат арқылы үлкен нәтижелерге  қол жеткізуді мақста етеді. Инвестициялық  саясат ішкі әлеуметтік саясатпен бірге  халықаралық,мемлекетаралық қарым-қатынастарымен де тікелей байланысты. Инвестиция саяси-экономикалық категория ретінде  қоғамда көптеген маңызды функцияларды атқарады, қоғамдағы жұмыссыздықтың азаюына, кедейліктің төмендеуіне  өндірістің модернизациялануына тікелей  әсер етеді және ғылыми-техникалық прогрестің өркендеуіне отандық  өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің артуына түрткі болады. Сондай-ақ, азаматтық  қоғам құруға, мәдениет пен денсаулық  салаларының дамуына, ғылым мен  білімнің өркендеуіне, т.б. қоғамның саяси-әлеуметтік саласының алға жылжуына өзіндік  үлесін қосады.

 

 

 

 

 

 

Сурет 3.  Инвестицияларды  басқару барысы [4]

 

Жоғарыдағы суреттен инвестицияларды  басқарудың негізгі кезеңдері көруге болады, яғни инвестицияларды басқару  қандай сатылардан өтетінін осыдан білуге болады.

Инвестициялық саясат –  бұл инвестициялық қызметті жандандыру мақсатында барлық шаруашылық объектілер үшін жағымды жағдай қалыптастыру бойынша  мемлекет жүргізетін мақсатты бағытталған  шаралар кешені. Инвестициялық саясат инвестициялық үрдісті жүзеге асыру  және ұйымдастыру функциялары мен  стратегияларын жүзеге асыру және дайындауға бағытталған іс-шаралар жиынтығы. Мұнда өз кезегіде келесі шараларды  жүзеге асыру қажет:

1. Мемлекеттік инвестициялық  саясаттың негізгі концептуалды  ережелерін және қағидаларын  анықтау;

2. Әлеуметтік сипаттағы  міндеттерді шешуге,қарқынды құрылымдық  технологиялық қайта құруларға  бағытталған инвестициялаудың мемлекеттік  басылымдықтарын анықтау;  

3. Отандық және шетелдік  жеке капиталдардың мүмкіндігін  есепке ала отырып, капитал құрылымдарын  қаржыландыруды кеңейту көздерін  нақтылау.

4.Инвестицияларды тиімді  пайдалану және тартудың ұйымдастырушылық-экономикалық  механизмдерін дайындау, халықтың, меншіктің барлық нысанындағы  шаруашылық субъектілердің, басшлардың  бос қаржылық ресурстарын инвестициялық  мақсаттарға қосу тәсілдері мен  жолдарын табу.

Инвестициялық саясат мыналарды  қамтамасыз етуі тиіс:

- нақты және қарыз капитал  тарту үшін, инвестициялық белсенділікті  арттыру   үшін кәсіпорын шеңберінде  әкімшілік және экономикалық  жағдайлар жасау; 

- инвестициялық қызметтің  тиімділігін қамтамасыз ететін  инвестициялық ресурстарды орналастырудың  оңтайлы механизмін қалыптастыру;

-  қарыз капитал тартудың  оңтайлы стратегиясын қалыптастыру;

- отандық және әлемдік  құнды қағаздар, несие, ақша нарықтарына  шығуға қолайлы жағдайлар жасау;

- барлық инвестициялық  жобаларды міндетті түрде тәуелсіз  сарапшылар бағалауынан өткізуді  ұйымдастыру; инвестициялық жобалар  тек  экономикалық табысты  және салынған капиталдың өтелімділігін  қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар сыртқы несие  берушілерді (кредиторлар мен  инвесторларды) тартудың әлеуметтік  және экономикалық тиімділігін  де қамтамасыз етуі тиіс;

- меншік нысанына қарамастан (мейлі коммерциялық нысандағы  объектілерге, мейлі мемлекет меншігіндегі  объектілерге болсын), инвестицияларды  қорғаудың және сақтандырудың  үнемі қолданыста болатын жүйесін  қалыптастыру;

- елдегі инвестициялық  жағдайдың шарттары мен ондағы  өзгерістерді үнемі қадағалау  және бақылау жүйесін қалыптастыру, қажет кезінде инвестициялық  жобаларға тиісті өзгертулер  мен түзетулер енгізу.

Әлемдiк тәжiрибе көрсетiп  отырғандай, жоғары технологияларды  және ғылымды көп қажетсiнетiн  өндiрiстiң дамуын ынталандыратын мақсатты мемлекеттiк ғылыми-техникалық, өнеркәсiптiк  және инвестициялық саясат жүргiзбейiнше  экономиканы құрылымдық қайта құру мүмкiн емес. 

Мемлекеттiк инвестициялық  саясат бiрiншi кезекте, дайындалуы неғұрлым жоғары дәрежедегi, импорттық тауарлармен  бәсекеге түсуге және оларды iшкi рыноктан ығыстыруға қабiлетті өнімдердi экспорттауға бағдарланған өндірістi дамытуға және қолдауға бағытталатын болады.[5] 

Инвестициялық саясат стратегиясы  мынадай мiндеттердiң шешiлуiн  талап

етедi:

- iшкi жинақ ақша әлеуетiн  жүзеге асыруға көңiл аудара  отырып экономиканың нақты секторын  дамытуға инвестициялық ресурстарды  тарту мен бағыттау процесiндегi мемлекеттiң рөлiн күшейту;

- қаржы ағынының инвестордан  заемшыға ұйымдасқан түрде өтуiн  қамтамасыз ететiн, экономиканың  маңызды буыны ретiндегi қор нарығының  қалыптасуы үшiн жағдайлар жасау;

- нақты экономика саласындағы  банктердiң кредиттiк қызметiн  жандандыру; 
        - Қазақстанның ұлттық мүдделерiн сақтай отырып шетелдiк инвестициялардың келуiн ынталандыру мен шетелдiк және отандық инвесторларды экономиканың басым салаларына тарту үшiн қолайлы жағдай жасау.

 

2.2 Инвестициялық саясатты жүзеге асырудың ұйымдастырушылық негіздері

 

Қазақстанның инвестициялық  саясаты әлемдік шаруашылықтағы ғаламдану жағдайында, отандық экономиканы  бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға  мүмкіндігін туғызу, өз кезегінде  қолайлы инвестициялық ахуалды  қалыптастыру және экономиканың шикізат  емес саласын дамыту мақсатында мемлекеттің  инвестициялық саясатын жүзеге асыру  абзал. Сонымен қатар, инвестициялық  ахуалды одан әрі жақсартуда экономикаға  инвестициялар тарту мен оларды тиімді пайдаланудың жоғары деңгейіне  қол жеткізу, инфрақұрылым салаларына олардың көлемін ұлғайту мәселелері алға қойылуда.

Шетел инвестицияларын тарту  мен қолдануда мемлекет пен мемлекеттік  басқарудың атқаратын ролі өте зор. Ол бақылау мен  басқару   арқылы   тікелей   және   экономикалық    тетіктер арқылы   жанама   түрде  де   әсер   етуі мүмкін. Мұндай жағдайда бақылау   дәрежесі  инвестицияның   объектілігімен  анықталады. Мысалы,  мемлекет несиелік инвестициялардың объектісі  болып келеді, сондықтан ол несиенің қолданылуын қадағалауға құқылы. Ал    инвестициялаудың    коммерциялық     формаларында      ол басқаруды   тікелей емес,  заңнамалық  механизмдер  (салық  және т.б)  және  қаржылық-экономикалық  саясат арқылы жүзеге асыра алады.[5.6]

Ақша-несие саясатын қалыптастыруда мемлекет (Ұлттық банк өкілеттілігінде) ұлттық ақша бірлігінің валюталық курсын және пайыздық қойылымды  анықтайды.   Шетел капиталының мемлекетке  өздігінен  келуінің   қозғаушы  күші  оған   арналған пайда  нормасы  болып   табылады.   Егер    базалау мемлекетінен ұлттық   несие   нарығының   ресми  есептік  қойылымдары,  яғни несиенің   нарықтық   қойылымы,  инфляция деңгейі төмен болса, инвесторға  бұл  мемлекетке  келудің  мәні  жоқ.

Айта кететін жайт, инвестицияларды  тарту үшін пайыздық қойылымдарды   қадағалау   дамушы   мемлекеттерде  ғана емес, жоғары  дамыған  елдерде  де  қолданылады.

Алайда   мұндай   саясат  мемлекет  үшін оңай  емес,   себебі пайыздық      қойылымда  төмендету экономикалық белсенділіктің және   жұмысбастылықтың  төмендеуіне  әкеледі. Бірте-бірте  ол инфляцияның  күшейуіне  әкеледі, себебі несиенің қымбаттауынан өнім құны көтеріледі. Дәл осы себептен көптеген мемлекеттер   курсты  жасанды  түрде  ұстап  тұрудан  көрі нарық факторына  сүйенеді.

Шетел  капиталымен  жұмыс  істеудің  екі  сатысы     болады:

1) тарту сатысы;

2) қолдану сатысы. 

Әр сатыда мемлекеттің  функциялары    мен    басқару    қағидалары    әр түрлі болады. Мемлекеттік  қызметтің   әр   сатысында реттеу қағидалары да әр түрлі  болады.  Сонымен  қатар  қызметтер мен  қағидалар  шетел  капиталының  формаларына да байланысты өзгеріп отырады. Дәл осы  себепке  байланысты халықаралық несиелеу мен  акционерлік емес кәсіпкерлік  формалары  мемлекет  тарапынан, халықаралық  кәсіпкерлікке  қарағанда,  қатаңдау реттеуден өтеді. Осыған орай шетел  капиталы бойынша заңнамалар, сыртқы қарыз және шетел инвестициялар  заңнамалары болып бөлінген [6].

Басқару   әдістері де  шетел  капиталы мен   инвестициялардың формаларына байланысты әр түрлі  болады.

1. Халықаралық  мемлекеттік  және  банктік  несиелеу. Мұнда  мемлекет келесілермен анықталады:

- несие алушы, донор,  кепілдік беруші және борышкер  ретінде халықаралық  несиелік  қатынастарға  белсенді  түрде   қатысады;

- мемлекеттік несиелеу  бюджеттік қорды аккумуляциялау  арқылы жүзеге асады;

- мемлекет сыртқы экономикалық  қызметті субсидиялар, несиелер,   кедендік жеңілдіктер, кепілдемелер, пайыздық қойылымды субсидиялау   арқылы  қолдайды;

- көптеген елдер мемлекеттік  бюджеттен фирмалар мен банктерге  экспорттық несиелер береді;