Көне Египеттің ең басты ерекшелігі-ажалға қарсылық

    Кіріспе

    Әлем  өнерін сөз еткенде Мысырдың ғажайып  өнері басқа аймақтардағы мәдени ескерткіштерге қарағанда өзіндік  сипатымен, көнелігімен ерекшеленеді. Мысыр жерінде өнер ошақтары, түрлі  кешендер мен қорымдар жақсы сақталған. Сондықтан да Мысырдың көне мәдени-рухани байлығынан біршама толығырақ мәлімет алуға болады.

    Мысыр мәдениеті мен өнерінің бізге  жеткен алғашқы белгілері шамамен  біздің заманымызға дейінгі 4-мың  жылдықтарда пайда болды. Алғашқы  қауымдық құрылыс ыдырап, құл иеленуші мемлекеттер біртіндеп өмірге келе бастады. Ғасырлар бойы мысырлықтардың асыраушы анасы болып келген берекелі Ніл дариясы енді қанаушы топтардың меншігіне айналды. Қанаушы топтар дәулеттері тасыған сайын жеке иеліктерге қожа болып, бір-бірімен қырғи-қабақ тайталасқа түсті. Құлдарды аяусыз қанаудың нәтижесінде күшті, ірі тайпалы мемлекеттер құрылды.

     Көне  Египет жер шарындағы тұңғыш мемлекет қана емес, сонымен бірге дүниежүзілік үстемдікке талпынған қуатты да, құдіретті  де мемлекеттердің бірі болды. Ауыз бірлігі күшті, ұйымшылдығы берік, халық – билік жүргізуші тарқа толық бағынған мемлекет. Египеттің жоғары өкіметі мызғымастық және түсініксіздік принциптері негізінде құрылды, ал өз кезегінде бұл принциптер біртұтас Египет мемлекеті пайда болған кезден бастап-ақ оның толық билеушілері – перғауындарды құдай деп санауды өмірлік қажеттілікке айналдырды. Перғауындар құдайдың ұлы деп саналды, сондықтан да перғауын өзін “Раның” (“Ра” күн деген мағына береді. Ол – құдайлардың құдайы және “алтын” ұғымымен қосылып айтылады. – “Алтын” нұр шашқан күн) ұлымын деп жариялады.

     Перғауынның жеке – дара билік жүргізуі тіпті  оның билігінің Египет халқына ғана емес, көршілес жатқан патшалықтар мен тайпаларға да күшейе түсуі, мәдениеттің дамуына өзіндік ықпалын тигізбей қойған жоқ. Ал осы бір шексіз билік пен мансап, байлық пен құдірет кенеттен жоқ болды. Оны өшірітін ұлы күш - өлім. Міне, сондықтан да болар – көне Египеттің мәдениетінің ең басты ерекшелігі – ажалға қарсылық болды. Бұл табиғи қарсылық, немесе мәңгілік өмір сүруге талпынушылық Египет халқының бүкіл діни санасына тереңдей еніп, оның мәдениеті мен өнерін қалыатастыруда айрықша атқарды.

     Адамдар санасында қалыптасқан аруаққа  табыну – перғауындарды «құдай»  деп танумен тығыз ұштасты. Ал құдай патшалардың құрметіне  пирамидалар салына бастады. Өз кезегінде Египеттің жоғары әміршісі – құдай саналған перғауын өзінің құрметіне салынған мазардың әрі асқақ, әрі берік етіп салынуына ерекше мән берді. Сән-салтанатпен салынатын мұндай пирамидалар қыруар қаржыны ғана емес, ұзаққа созылған ауыр да, азапты еңбекті қажет етті. Осы бір азапты еңбек қасіретті өмір Египет құлдарының үлесіне тиген болатын. Пирамидалар перғауындар мен ең атақты адамдар үшін салынды. Египет абыздарының қағидаларына сүйенсек, патшалар мен вельможаларға ғана емес, кез келген адам жерлеуге байланысты бүкіл салт-жоралар толық орындалған жағдайда мәңгілік өмір күш – «Ка-ға» (мәңгілік өмір) ие болды. Бірақ, қаржыны көп қажет ететіндіктен кедей адамдардың денелері бальзамдалмады, оларды матаға орап, көпшілік зираттарының шетіне ғана көме салды. Демек, пирамидалардың салынуы – көен Египет қоғамындағы адамдар арасындағы шектен тыс теңсіздіктің кенінен орын алғандығын байқатады.

      Біз бес мың жылдай бұрын тұрғызылған  ең көне Египет пирамидасы – перғауын Джосердің пирамидасын жасаушының аты-жөнін де білеміз. Оның есімі Имхотеп еді. Ежелгі египеттіктер оны тек тамаша сәулетші ғана емес, сонымен бірге дәрігер, астроном және данышпан ретінде құрметтеп, әрдайым есінде сақтады. Джосет пирамидасы көп сатылы құрылыс, ол ұзыннан – ұзақ басқыш тәрізді аспанға өрлей береді. Бұл пирамиданың биіктігі – 60м. Джосердің басқышты пирамидасы тәкапарлық салтанаттың осындай алғашқы талпынысын бейнеледі. Одан кейінгі пирамидалар енді толассыз үшкірлене беретін, шыбын тайып жығылатындай жылтыр, жоғары нүктеде бір деммен ьабысатын қабырғалары арқылы ешбір тоқтаусыз көкке өрлей береді. Солардың ішінде ең атақтысы және көлемі жөнінен ең ірі – Гизэдегі пирамидалары, олардың ішіндегі бәрінен биігі де, асқағы да - перғауын Хуфудың немесе оны гректер атағандай Хеопстың пирамидасы

    Египет  перғауындары осыдан кейін де (ХІІ әулет) өз биліктерін Мысыр жерінде тиянақтай түсті. Экономикалық, шаруашылық реформалар жүріп, әскри күш шыңдалып, қуатты мемлекетке айналды. Әсіресе патша биліктері перғауындар, Сенсурет-ІІІ пен Аменхотеп-ІІІ тұсында барынша нығайды. Олардың тұсында жазиралы Нубии жері басып алынып, өз иеліктеріне қаратты. Жаңа жерлерге тұрақтап, иелік ету үшін ірі қорғандар, биік те берік тісті мұнаралар және каналдар салынды.

     Көне  Египетте кеңінен орын алған көп  құдайға табынушылық мемлекетті орталықтандыру ісіне нұсқан келтіріп, басқарушы өкіметті одан әрі әлсіріте түсті, тіпті мұндай жағдайда басып алған тайпаларды бағыныштылықта ұстаудың өзі қиындыққа соқты. Міне, осындай сындырлы кезеңде тарих сахынасына діни реформатор перғауын Аменхотеп (б.з.д. 1419-1400ж аралығында билік жүргізген) шықты. Оның басты мақсаты – бір құдайға табынуды жүзеге асыру болды, сөйтіп адамзат тарихында тұңғыш рет көп құдайға табынушылықтан бір құдайға табынушылыққа көшуге маңызды қадам жасалды. Ол жаңа мемлекеттік діни наным – сенім, жалғыз құдай «Атон» деген ат берілген Күн шарын жариялады. Осы күнен бастап көп құдайға табынушылық жойылып, осыған байланысты олардың ғибадатханалары жабылып, олардың иелігіндегі дүние – мүліктер тәркіленді. Бұл шынайы тарихи төңкеріс кезеңінде перғауын IV Аменхотеп өз атын құдай атына сәйкестендіріп «Эхнатон» деп («Атан рухы» деген мағына береді) өзгертіп, Египеттің астанасын ежелгі Фивыдан өзі салдырған «Атон көкжиегі» деген мағынаны білдіретін Ахетотон қаласына көшірді.

     Энатонның жүргізе бастаған реформаларының абыздар  тарапынан жойқын қарсылыққа ұшырап, өмірінің қысқа болуына қарамастан сол дәуірдің мәдениетінің даму барысыеа, оның болашағына өз әсерін тигізбей қойған жоқ. Ең бастысы - өнер саласында патша  бейнесін барынша дәріптейден бас тартушылық пен канондар мен стильден гөрі мәдени туындылардың ішкі мазмұнына мән беру құбылысының алғашқы нышандары белгілі бола бастады. Атап айтақанда, «Амарн өнері» деген атауға ие болған бұл дәуір мәдениетінде бейнелердің нанымдылығы, жеке бейнелер мен бүкіл композицияның өзара үйлесімділігі, өнер туындылырындағы лирикалық сырластық, сезімдік қасиеттерідің пайда болуы – баға жетпес мәнді мәдени құбылыстар болып табылады.

     Бұ  дәуірден кейінгі кезеңдерде де Египет өнері өз дамуында айта қаларлықтай табыстарға жетті. 1922 жылы дүние жүзін таң қалдырған тамаша жаңалық, яғни баға жетпес көркемөенр қазынасы сақталған перғауын Тутанхамонның мұхият жасырылынған қабірі табылды. Бұл тамаша табыс – ағылшын археологы Г.Картердің «Патшалар алқабындағы ұзақ жылдарбойы жүргізген еңбегінің жемісі болатын. Эхнатонның мұрагері болған бұл перғауын небәрі 20 жасқа жетпей дүние салған, бірақ ол өз заманында ерекше атаққа ие бола алмаса да, осы бір сәнді дүниелері арқылы біздің заманымызда ерекше даңқа бөленді. Олай болатын себебі Египеттің бүкіл патшаларының қабірлерінің ішінде тек қана Тутанхамонның қабірі ғана тонаушылар қолына түспей, барлық қазынасымен сақталып қалған. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      ІІ  Негізгі бөлім

      1. Көне Египеттің ең басты ерекшелігі-ажалға  қарсылық

      1.1 Ажалды жеңу

     Рулық құрылыс ыдырағаннан кейін үлкен  өзендер бойында пайда болған құл иеленуші мемлекеттердің арасында Египет бірінші болып шын мәніндегі қуатқа жетті, төңірегіндегілерге өктемдік жүргізетін ұлы державаға айналды, жердің ежелгі египеттіктерге ғана белгілі шағын бөлшегі көлемінде болса да, дүние жүзілік гегемонияға талап еткен бірінші империяға айналды,

      Ауыз  бірлігі мықты, ұйымшылдығы берік, халық билік жүргізуші тапқа  толық бағынған мемлекет. Өз күшіне деген сенім, оны сақтап, еселей беруге деген ниет билеуші топтың бүкіл дүниетанымын айқындап, египеттіктер діннің негізіне алынды.

      Жаңа  пайда болған Египет ұлы державалығы  және көршілерінің онан қорқуы, жаңа пайда  болған Египет мемлекеттігі мен египет халқының өзінің жоғарғы өкімет сіңіруге тиісті қорқыныш біржолата белгіленген  түсініктер мен сенімдердің болуын талап етті.

      Мызғымастық пен түсініксіздік – египетте жоғарғы өкіметке тірек болған негізгі  принциптер – міне, осылар; бір тұтас  Египет державасы пайда болған сәттен бастап оның толық ьилеушілерін – перғауындарды – құдай деп санауды қажет еткен принциптер. Өйткені патша құдайдың кәдімгі ет пен сүйектен жаратылған ұлы деп саналады, ал дін қызметкерлері: «Құдайға күнәкәр болма және оның ьейнесі туралы сұрама», - деп үйретті.

      Египет  өнері де патшаларды мадақтау, сол патшалар өздерінің жеке-дара билік жүргізуіне негіз етіп алған мызғымас және түсініксіз идеяларды мадақтау негізінде жасалады. Мұның үстіне бұл өнер эстетикалық ләззаттың қайнар көзі ретінде емес, осы идеялардың өздері мен ресми атағына сай – «ізгі құдай» - перғауын билігін қиялды да таңдантарлық формалар мен бейнелер арқылы орнықтару үшін жасады.

      Бірақ бұл жеткіліксіз. Перғаун билігінің  Египет халқына, Египет мемлекеттінің  көрші тайпалар мен патшалықтарға  билігі барған сайын берік орныға түсті. Ал, енді мұны адамды күтіп тұрған ең қорқынышты нәрсемен – ажалмен қалай үйлестіруге болады? Осындай көз көріп, құлақ естімеген құдірет – соншама билік, кенет... мұның бәрін өлім өшіреді. Бұл мүмкін емес және бұл болмайды да![1-53]

      Бірде – бір басқа цивилизацияда ажалға қарсылық Египеттегі сияқты осыншалықты айқын, нақты және мүлтіксіз бейнесін тапқан емес.

      Жер бетінде осындай, бәрін де бағындырған  қуат жасай алғаннан кейін, оны неге мәңгілік етпеске, яғни ажал табалдырығынан ары қарай неге жалғастырмасқа? Өйкені табиғат жыл сайын жаңарады, өйткені Ніл – ал Египет, деп жазды Геродот «Нілдің сфйф» - тасығанда өз лайымен төңіректегі жерлерді құнарландырады, оларда өмір мен береке туғызады, ал кейін тартылғандай, құрғақшылық келеді: бірақ ол да ажал емес, өйткені содан кейін – жыл сайын – Ніл қайтадан тасиды.

      Сөйтіп, өлген адам тіріледі деген діни ілім пайда болды. Қабір ол үшін уақытша  ғана баспана. Бірақ өлгенге жаңа, ендігі жерде мәңгі өмірді қамтамасыз ету үшін оның денесін сақтау керек, тірлікте оған қажет болғанның бәрімен қабірде де қамтамасыз ету керек, өйткені жыл сайын өзі суаратын жерге қайтып оралатын Ніл сияқты жан да ленеге қайтып келе алатын болсын. Демек, денені бальзамдап, оны мумияға айналдыру керек.

      Ал, мумиялау діттегенге жеткізбейтін болса, өлген адамның денесіне ұқсас нәрсені – оның статуясын жасау керек. Сондықтан да ежелгі Египетте сәулетші «санх» деп аталды, бұл «өмірді жасаушы» деген мағына береді. өлген адамның бейнесін жасай отырып, ол тіршіліктің өзін қайта жасайтындай еді.[2]

      Сөйтіп, біз қазір өнер деп атайтын  творчество, көз аясындағы дүниені  өзінше бейнелейтін творчество адамдар  түсінігінде тағы да үлкен сиқырлы  күшке ие болады.

      Египеттіктерге  «оғаштық», өмірдің табиғи ағысын бұзушылық  болып көрінген ажалды тоқтату, жеңіп шығу жөніндегі ынтызарлық, өлімді женуге болады деген ынтық үміт аруаққа табынуды туғызып, ежелгі Египеттің бүкіл дерлік өнеріне өз таңбасын салды.

      Өлім  барлық адам үшін бірдей «оғаштық»  деп саналса да, онымен күрес құралы, яғни сенімді жерлеу, марқұмды «бар қажетпен» ағыл-тегіл қамтамасыз ететін жан аша алмас мазар тек байлардың, тек әлділердің ғана үлесіне тиді. Өзінің болашақ мазарының беріктігі, асқақтығы және сән – салтанаты жөнінде Египеттің жоғарғы әміршісі – құдай саналған перғауын бәрінен де көп қам жеп, бұл іске қипасыз қазынасын шашты да, қол астындағыларын ауыр еңбекке мәжбүр етті. Осылайша аруаққа табыну патшаны құдай деп санаумен тығыз ұштасты.[1,56бет]

      Осы ұштасу ежелгі Египет өнерінің мендіттерін  де айқындады. Олардың шешімін тапқаннан кейін, бұл өнер көп өзгере қойған жоқ, сөйтіп, өзі білдіретін идеялар сияқты мыңдаған жылдар бойына соншалықты мызғымас әрі түсініксіз болып қала берді.

      Ұлы грек философы Платон-ақ египеттік  суретші дінге қарсы бірдеңені  өз творчествосына енгізуге правосы жоқ еді деп көрсеткен болатын.

      Ежелгі  египеттік құл иеленуші қоғамның тоқырау сипаты жалпы египеттік  өнердің бір сарындылығын белгіледі. Алайда осы бір сарындылықтың  өзінде египеттік суретшілер өздерінің  жеке қасиеттерін, өздерінің творчестволық  соны тынысын таныта білді.

      Жалпы алғанда қатып қалған сияқты, бірақ  өз қуаты жөнінен өзінің жаңадан  пайда болған әрі қайталанбас  стилінің айқындылығы мен мүлтіксіздігі  жөнінен үздік, өзінің зор асқақтығымен бізді жер ететін, мәңгі жұмбақ және өзінің асқарлы сұлулығымен бізді мәңгі табындыратын Египет өнері, сонымен бірге өзінің жанды нәзіктігімен, дүниені дүркіреткен алып қанат серпіні арқылы ерекше тартымдылығымен елітеді.[3]

      Ежелгі  Египет жазуынан мынаны оқимыз:

      “Жұлдыздар  шоғырының немқұрайдылығынан да, толқындардың мәңгі сыбдырынан да шегінітін бір күш бар – ол ажалдың олжасын тартып алатын адам еңбегі”.

      Ежелгі  Египетте аруаққа табыну ажалға табыну емес еді, қайта ажал салтанатын жоққа  шығару, өмірді ұзарту тілегі сияқты қалыпты  жағдай емес, уақытша құбылыс, ажалдың өмір сұлулығына көлеңке түсірметіндей ету тілегі сияқты болды.

      Жанның  денемен қайта қосылуына мүмкіндік  беретіндей етіп лайықты жерлемесе, ажал сұмдық, мүрде – “қой терісіне орап жай қоршау ішіне көметін” Египеттен тыс жерлерде ажал сұмдық.

      Біздің  эрадан шамамен екі мың жыл  бұрын жасалған әдеби ескерткіш  “Синухет тарихында” перғауын басқа  елге қашып кеткен шожарды Египетке қайтуға шақырып, оған мынадай өсиет  айтады: “Сен жерленетін күн жөнінде  және мәңгі рақатқа баратын ақырғы жол туралы ойлануға тиістісің. Мұнда саған хош иісті май түтетілетін түн дайын. Мұнда сені Таит тәңірінің қолымен тоқылған шын киім күтеді. Саған өзі алтыннан басы көгілдір тастан жасалған саркофаг дайындалады. Сені саркофагқа салып, өгіздер сүйрей жөнелгенде, үстіңнен зеңгір аспан (көк тәңірісінің суреті салынған балдахин немесе табыт қақпағының ішкі беті – Л.Л) төңкіріледі. Музыканттар сенің алдыңда жүріп отырып, мазарға кірер алдында сені жерлеу биін орындайды... Саған арнап шалынатын құрбандықтардың тізімі жарияланады. Сен үшін сенің мазарының басындақұрбан шалынады. Сенің мазарыңды перғауын балалары пирамидаларының арасына қойып, оның колонналарын ақ тастан тұрғызады.”[3, 152бет]

      Жоқ, аруаққа табыну өнері тұнжыр өнер болған емес.

      Жерлеу  ресіміндегі ерекше салт арқылы қаза болған адамды аспан мен жер ұлы, бауыры өлтірген, мәңгі өліп, мәңгі тіріліп жататын табиғат құнарлылығының құдайы болу үшін баласы тірілтіп алған Осиристің өзіне ұқсататын.

      Мазардағының  оның архитектурасындағының, онда салынған суреттер мен мүсіндегілерді, қаза болған адамды «риза ету» үшін оған толтырылатын барлық сән-салтанат заттарындағылардың бәрі өмір сұлулығын, ежелгі египеттіктер өз қиялымен елестеткен сабырлы да асқақ сұлулықты білдіруге тиіс болды.[1, 57бет]

      Ол  мәңгі көк аспандағы күннің сұлулығы еді, ол салқын самал әкеліп, жерді жеміске бөлейтін алып өзеннің асқарлы сұлулығы еді, ол шетсіз – шексіз сары құмдардың орасан пейзажының арасындағы жап-жасыл пальма тоғайының сұлулығы еді. Тегіс дала – көз қарықтырар жарықтың қоспасыз, буалдырсыз, көлеңке – күнгейсіз табиғат бояулары да дәл сондай... Бұл сұлулықты Египет тұрғындары жүректерінде мәпелеп өсіріп, ажалды жеңе отырып, одан мәңгі ләззат алуды қалады.

      Египет  патшалары мен шонжарларының  семіп қалған мумиялары қазір  көптеген музейлерде қойылған. Олар Осириске және өмірді білдіретін бейнелерді үлкен шабытпен жасаудың сиқырлы күшіне деген сенімінің әурешілік екенін бейнелегендей біздің алдымызда дәрменсіз күйде жатады. Бірақ олардың жеңілісі мен жоқтығы сөзсіз дей аламыз ба?

      Мазарларда  өмірдің сұлулығын бейнелеген ұлы египеттік өнер бүгін де тірі. Осирис аңыз еді, ал египеттік өнер аңыз емес, сөйтіп Державиннің даңқты өлеңдерінде соншалық салтанатпен айтылатын «уақыт өзені» ертедегі сфинкстер мен пирамидалардың мызғымас сұлулығының алдында дәрменсіз¹.

      Перғауындардың  өздері жөніндегі, олардың күш-қуаты  мен істері жөніндегі түсінік баяғыда-ақ «ұмтылу құрдымына» кеткен, қазіргі кезде де осы алып мазарларға қарап, біз «Жер бетіндегінің бәрі уақыттан сескенеді, ал уақыт пирамидалардан сескенеді», - деген қанатты сөздерді еріксіз қайталаймыз.

     Ежелгі  Египет! Сусыз шөл мен жалаң  жартастар арасындағы Нілдің жіңішке  алқабы. Дегенмен, Нілдің кемерінен  асып, тасуы бұл алқапты дүние  жүзіндегі ең құнарлы жерге айналдырған. Тек суды бөгеп, егіншілікті жетілдіре білу керек. Ал, мұның өзі ортақ күшті, жалпы ұйымшылдықтықажет етеді. Мұның бәрі берік топтасқан Египет мемлекетінде өз шешімін тапты.

     Каир  музейінде династиялыққа дейінгі  кезеңнен ежелгі патшалыққа өтуді білдіретін тамаша шифер тақта ( б.э. бұрынғы IV мың жылдықтың ақыры) сақтаулы. Бұл – перғауын Нармердің атақты қабір тақтасының, өнер тарихының маңызы зор, ежелгі Египеттің бұдан кейінгі барлық көркем творчествосын түсінудің  кілді деп танылған ескерткіші.

     Тарихқа дейінгі уақыт өнерін, неолиттің  соңғы мың жылдықтарындағы жартастағы бейнелеу өнерін еске түсіріңізші. Көпшілік сахналары, бұл дүниені оның мәңгі қозғалысымен және сан алуандығымен қамтуға талпыну, қабылдаудың сонылығы, балаңдығы – міне, бұл жас өнердің қанат серпінінің тамашалығы да осында. Бірақ онда ұйымдастырушылық негіз әлі де әрең білінеді, суретші міндетін белгілемейді – негізгі әсерді бұзбастан әрбір суреттер жиынтығын азайтуға да, немесе көбейтуге де болады. Бейнеленген кескіндер енді палеолит дәуіріндегідей жалғыз – жарым емес және олар өзінің бүтіндей жиынтығымен қабылданады, бірақ бұл жиынтық кездейсоқ, тұрақсыз; олардың тірегі жоқ, сондықтан да олар бар – жоғы бүкіл тегістікке қалауынша шашырыта салынған әдемі дақтар мен штрихтарға ұқсайды. Бұл жарқын, тамаша, бірақ тәртіпке түспеген дүние.,[3, 157бет]

     Перғауын  Нармердің тақтасы бізге мүлдем басқаша дүниені көрсетеді.

     Өнделуге  тиісті жерлерді ұғымды пайдаланудың арқасында егіншілік жолға қойылған.  Адам жанарымен кеңістікке жаңаша қарайды, оған өзінің парасатты тәртібін барған сайын табандылықпен, дәйектілікпен енгізуге талпынады. Осыдан келіп өнерде суретшінің өзі жұмыс істейтін тегістікті аса ұтымды, геометрияға сәйкес бөлуі, оны мақсатқа сәйкес, қатаң логикамен толтыруы шығады.

     Бұл дәуірде тайпа аралық стихиялы тартыс үстемдік үшін жүйелі әрі қатаң күреспен алмасады. Шын мәніндегі қуатты, орталықтанған мемлекет құрылу үшін Египеттің барлық аймақтары бірігуге тиіс. Қатаң билік орнату керкек, шаруашылық прогресін қамтамасыз ететін құл иеленуші құрылыс мемлекет  құрылымын, египет халқының бүкіл өмірін батылырақ айқындауы керек. Өйткені Энгельс айтқан мұнаралар, орлар және қаһарлы қабырғалар адамзаттың тарихи болмысы басталатын жаңа дәуірді білдіреді.

     Міне, біздің алдымызда осы жаңа дәуірге  өтуді дәлелдейтін өнер туындысы жатыр.

     Бұл бедерді жасаған суретшінің мақсаты не еді? Ол мақсат – солтүстіктегілерді жеңіп, Жоғарғы және Төменгі Египетті біріктіру ісін аяқтаған перғауын Нармердің ұлылығын айтып беру. Сөйтіп ол бұл туралы бейнелер арқылы, сүйінші хабар жазғандай, көріністерді бірінің үстіне бірін орналастыра отырып, жолдан жолға көшіп баяндайды.

     Тажы  киген перғауын солтүстіктегілер көсемінің  басын шоқпармен селт  етпестен паршалап жатыр. Ал жеңіліс тауып, ажалға амалсыз мойын ұсынған көсем  перғауынмен салыстырғанда тіптен кішкентай. Мұның өзі Египет әміршісінің қуаттылығын анағұрлым баса көрсетіп тұр. Бірақ бұл да жеткіліксіз: патшаның ең жақын шонжарлары үш, төрт есе кіші етіп бейнеленген. Тәңіріні бейнелейтін жоғарыдағы қыран дұшпан көсемінің басына байланған жіптің ұшын патшаға ұсынып тұр. Тақтаның екінші бетінде байлап – маталап, басы алынған жаулары жатқан жерге Нармердің салтанатпен келе жатқаны бейнеленген. Төменде дәл соның өзі енді бұқа кейпінде мүйізімен қабырғаны сүзіп, талқандап, тағы біреуді, мүмкін, сол жау көсемінің өзін таптауда. Ортада екі қабыланның шектен тыс ұзартылып, шырмалған мойындары шеңбер жасайды, барлық композиция осыған негізделген.[2, 124бет]

     Барлық  жер толтырылған, бәрі нанымды айтылған әңгіме мазмұны санаға мықтап енсін  деп қайталанып та айтылған, бәрі жіптіктей, бәрі асқаралы және бәрі бір жолдай оқылады. Стиль табылды.

     Алғашқы қауым суретшісін бейнелеудің сиқырлы  күшіне деген сенім баурайтын: аңнан  басым түсу үшін оны толық бейнелеу керек (мәселен, тұмсығы қырынан  көрсетілсе, қос мүйіз айқын көрсетіледі).

     Аруаққа табыну Египет суретшісінің санасына егер дене сақталса немесе толық бейнеленсе, өлген адамның жаны оған қайта  келеді деген түсінікті сіңірді. Дөңгелек мүсінде² бұл өзінен - өзі түсінікті. Ал бедерде, яғни тегістіктегі мүсіндік бейнелеуде қалай болады? Міне, сондықтан египеттік суретші алғашқы қауымдастық өнерде жиі кездесетін тәсілді заңдылыққа батыл енгізеді. Ол кескінді белгілі бір нүктеден көрінетіндей етіп емес, ол жайлы білетінін көрсетіп, сонымен бірге оның ең әсерлі мүшесін баса көрсетуге ұмтылады (мәселен, қырын қараған адамның көзі мен қасын толық көрсету). Оның міндеті – тегістіктегі композицияның жалпы бағытына сай келетін барынша әсерлік пен бейненің толық қандылығына жету. Ал, бұл бағыт алмасып отыратын бейнелердің баяндаушы тізбегі арқылы айқындалады. Бұл бағытты бұсбас үшін басты кейіпкерлердің жүздері де, олардың аяқтары да қырынан көрсетіліп, ал тұтас бейнені беру үшін дененің жоғарғы бөлігін: екі иығын, екі қолын және кеудесін көрсете отырып, тура қаратылады.[1,59бет]

     Сонымен, бәрі суретшінің өз алдына қойған міндеттерге неғұрлым сай келетін белгілі тәртіпке келтірілді. Табанымен жер басып, кескіндер берік тұр: оларды орнынан қозғалта алмайсың, тіпті теңселте де алмайсың, Суретші перспектива заңдарын білмейді, тегінде, оны білгісі де келмейді: кескіндердің үлкен – кішілігі олардың кеңістіктегі тегістік ретінде берілген, яғни екі өлшеммен берілген кеңістіктегі орналастырылуына емес, олардың әрқайсысының абырой – атағына байланысты. Тарихқа дейінгі өнерден оның түбегейлі өзгешелігі мынада: әрбір көрінісәрі тұтас аяқталған дүние, әрі жалпы ойдың, жалпы композицияның құрамдас бөлігі. Египеттік балғын иеролифтік жазу бейнелеу өнеріне де ықпал етті: бедердің немесе суреттердің әр белдеуі – бейне арқылы білдірілетін, аяқталған текст жасайтын, келесі жолмен байланысты жаңа жол сияқты.

     Нармер  тақтасына тағы да бір көз тастайық. Египет өнері үш мың жылдан астам  уақыт бойына кейбір өзгерістерге ұшыраса  да, онда белгіленген заңдылық мызғымас, өйткені Египеттің даңқы да, оның «құдайға тең» билеушілерінің ұлы державалық қуаты да мызғымас, мәңгі деп саналды.

     Нармердің тақтасы – бедер. Бірақ египеттік  өнер бейнелеу өнерінде де, бедерде  де, жан – жағынан түгел көруге болатын мүсінді де бір тұтас, өйткені бұл өнердің бәрі де ежелгі египетте әшекей ретінде, құдайлардың көңілін табу, перғпуындарды құдай санау және ажалмен айқас үшін басты нәрсе саналған сәулетшілік өнерінің қосымшасы ретінде дамыды.[2,127бет] 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     1.2 Мәңгілік асқарында

     Осыдан  не бары бірнеше ғасыр бұрын салынған феодалдық Европаның соборлары мен сарайларының біздің монастырьлар мен князь үйлерінің, басқа да тамаша ескерткіштердің сәулетшілерінің есімдері ілуге бірі болмаса, бізге белгісіз. Ал, бізге дейін кездейсоқ жеткен есімдер бары-жоғы жалпы дерек, өйткені ол сәудетшілер жөнінде біз ешнәрсе білмейміз: олар көбіне кәдімгі қолөнершілер деп саналып, оларға жұмыс берген ақсүйектер мен дін иелерінің санатында олар ерекше құрметтеле қоймайтын.

      Ежелгі  Египет сәулетшілерінің жағдайы бұл жағынан жақсы. Олардың көпшілігінің есімдері өздері жасаған ескерткіштерде тасқа қашалған. Бұл ескрткіштердің ой жетпес асқарлы міндетінің өзі египеттіктердің көз алдында оларды жасаушыларды да тұлғаландыра түсті деген қорытынды жасауға болады.

      Және  олар, сол жасаушылар, өз еңбегі мен  даңқын түсінетін. Мәселен, б.э. бұрынғы XVI ғасырда өмір сүрген атақты сәулетші Иненидің бұйрығы бойынша храмға ойып жазылған мынадай сөздерді оқимыз: «Мен жасай алған нәрсе – ұлы нәрсе боды... Мен ұрпақтарым үшін іздендім, бұл менің жүрегімнің шеберлігі болды.. Мен жүзеге асырғанның ізіне түсушілер келер күндерде мәні білімім үшін мақтайтын болады».[1, 62бет]

      Біз бес мың жылдай бұрын тұрғызылған  ең көне Египет пирамидасы – перғауын Джосердің пирамидасын жасаушының аты-жөнін де білеміз. Оның есімі  имхотеп еді. Ежелгі египеттіктер оны тек тамаша сәулетші ғана емес, сонымен бірге дәрігер, астроном және данышпан ретінде құрметтеп, әрдайым есінде сақтады.

      Әулетімен патша болуға дейінгі кезеңнің өзінде көсемдержің мазарының үстінен  кірпішпен немесе таспен бекітіп, топырақ үйетін. Орындық деген мағына беретін, «мастаба» деген араб сөзі қазір ол осы қабірлік құрылыстарды атау үшін пайдаланылады.

      Перғауын Джосер өз мазарының «бірінің үстіне бірі қойылған орындығ» сияқты аспанға өрлеуін қалады. Имхотеп бүкіл Египет тайпаларының ақсүйектерінен патшаның артықшылықтарын тас арқылы бейнелеуге тиісті мұндай құрылысты қолға алған бірінші сәулетші болды. Биіктігі 60 метрлік бұл пирамида жоғарылаған сайын кішірейе беретін бірнеше мастабадан тұрады. Бұған дейін болмаған ұлылық әсеріне осылай қол жетті.

      Египет  жерінде аса мол осы кезден бастап құдайлар мен өлгендер үшін, өлгендер арасында ең алдымен, перғауындар  үшін салынатын құрылыстарда негізгі  материалға айналады. Тірілердің баспанасы, тіпті, ақсүәектердің сарайлары  әдетте кірпіштен салынады.[1,64бет]

      Сонымен, тас храмдар мен пирамидалар. Егиепт храмы айналасы жұп-жұмыр  тұтастық түрінде салынбайтын да, оның үйлесімін бұзбастан қалауына қарай үлкейтуге, дәлірек айтсақ, құрылыс салып жалғастыруға болатын. Оны салуға кесек тастар – граниттер, диориттер және алебастрлар пайданылады. Лотос немесе папирус гүлі сияқты капительді³ дінгектердің қатаң алмасуы арқылы храм горизонталь бойымен салынып, алқаптың тақтайдай тегіс пейзажымен үндесіп жатқандай болатын. Басталуы мен аяқталуы айқын білінбейтін бұл горизонталь дүние үстінде төңкерілген мәңгілік әсерін туғызатын.

      Бірақ оның үстінде, осы горизонталь үстінде, пирамидалар құдаймен терезесі тең  болуды, өздерін мәңгілікке, адамзат  ақылы жетпейтіннің бәрінде орнықтыруды  қиялдаған жер әміршілерінің мазарлары барған сайын биіктей түсті.

      Джосердің басқышты пирамидасы тәкапарлық салтанаттың  осындай алғашқы талпынысын бейнеледі. Одан кейінгі пирамидалар енді толассыз үшкірлене беретін, шыбын тайып  жығылатындай жылтыр, жоғары нүктеде  бір деммен ьабысатын қабырғалары арқылы ешбір тоқтаусыз көкке өрлей береді.

      Солардың  ішінде ең атақтысы және көлемі жөнінен  ең ірі – Гизэдегі пирамидалары, олардың ішіндегі бәрінен биігі  де, асқағы да - перғауын Хуфудың немесе оны гректер атағандай Хеопстың пирамидасы. Бүкіл әлемдік өнерде ұлы мақсат мейлінше дәл, мейлінше айбынды, сонымен бірге мейлінше мүлтіксіз бейнеленген сәулет ескерткіші, бәлкім, жоқ. Алып кристалдар сияқты бұл мазарлар ежелгі египеттіктердің бойында ерекше тамсаныс туғызатын, олардыалдында қазір біз де сондай сезімдерді бастан кешіреміз. Тастан мәңгі бейнеленген керемет күш, ғаламат геометриялық абстракция. Ақылға симас ажалды тәлкек етудің өжет дәлелі. Жүздеген мың адамдардың коллективтік еңдегімен осындай зәулімдер жасаған адамзат кемеңгірлігі ұлылығының өшпес куәсы. Олар патшаларды мадақтау үшін салынды, бірақ оларда тұтас халықтың қуатты, мүмкін, саналы түрде, болмаса да, творчестволық еркі өз бейнесін тапты.[4,195бет]