Кіріспе. 2

                                                      Кіріспе 

    Ақша  ежелгі заманда пайда болған. Олар тауар өндірісінің дамуындағы бірден бір шарт және өнім болып табылады. Тауар – бұл сату немесе айырбастау үшін жасалынған еңбек өнімі. Адам еңбегінің  өнімі (зат), оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективті алғышарттарды құрайды.

    Ақша  – бұл барлық тауарлардың құнын  өлшейтін, жалпыға балама айрықша  тауар. Ақшаның өмір сүруіндегі объективті қажеттілік ол тауар өндірісі және тауар айналысының болуына негізделеді. Кез келген тауар айналысында ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар мен ақша бір бірінен бөлінбейді. Ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.

    Алғашқы қағаз ақша  1260 жылдары  Қытайда  пайда болды. Капитализм кезінде  қағаз ақшаның алғашқы партиясы 1690 жылы Англияның Солтүстік Америкадағы  Массачусетс колониясында шығарылған болатын және ол алғашқыда солдаттарға  жалақы төлеуге арналған. Россияда алғашқы қағаз  ақшалар (ассигнация) 1767 жылы шығарыла бастады. Банк жүйесін реформалау және ақша банкнотасын өндіруге байланысты  өзінің меншікті қуатын енгізуді, Қазақстандағы  қолма – қол ақшамен байланысты жағдайды түбірімен өзгертті.

    Қазақстан республикасының президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің Қазақстан халқына жолдауында республикадағы экономикалық реформалардың негізгі бағыттарын анықтайды. Негізгі буындардың бірі болып Қазақстандағы қаржылық жағдай болып табылады.Қазіргі еліміздегі әлеуметтік-экономикалық жағдай әлемдік қаржылық дағдарысты бастан кешіп отырғанда берілген курстық жұмыстың қазіргі таңдағы өзектілігі айқын болып келеді.

    Курстық жұмыстың мақсаты- ақша реформасын жүргізудің қажеттілігі мен маңызы туралы ұғымдарының теориялық және практикалық негіздемесін беру және ҚР-ның ақша реформасының ерекшеліктерін түсіну .

    Берілген  курстық жұмыстың міндеттері -Қазақстандағы ақша реформасын қарастырамыз:

• Ақша реформасын жүргізудің қажеттілігі мен маңызың қарастыру
• Ақша реформасының мазмұнын анықтау
• Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасын зерттеу
• Қазіргі кездегі теңгенің рөлін қарастыру

    Жұмыстың зерттеу обьектісі: Ақша реформасының қажеттілігі мен эволюциясы.

    Қарастырып отырған курстық жұмыс тақырыбын зерттеу деңгейі бойынша келесі авторларды көрсетуге болады: Ғ.С Сейітқасымов, Б.А Көшенова, С.Б.Мақыш.

    Бұл курстық жұмыстың құрылымы  2 бөлімнен тұрады: І бөлім: өз ішінен ақша реформасын жүргізудің қажеттілігі мен маңызы, ақша реформасының мазмұны және ІІ бөлім: өз ішінен: Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы, теңге бағамының айналысқа шығу тарихы, қазіргі кездегі рөлі бөлімдерінен тұрады.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

І Бөлім Ақша реформасының маңыздылығы 
 

  1.1Ақша реформасын жүргізудің қажеттілігі мен маңызы  

  Ақша  реформасы- валюталардың тұрақтылығын ,ақша айналымын күшейту және реттеу мақсатымен мемлекет жүргізетін ақша жүйесінің жаңартылуын  көрсетеді.

  Тарихта ақша реформасын жүргізудің екі формасы  бар:                                           • бірінші, жаңа ақша жүйесін кұру - ол  алғашқыда металл ақша жүйесін   құрғанда, сонымен қатар мемлекеттік құрылым өзгергенде, яғни отаршылық (колониялық) жүйе құлап, оның орнына отаршылықтан арылған саяси тәуелсіз   мемлекеттер   пайда болғанда және 90-жылдардың басында КСРО-ның орнына ТМД елдері құрылғанда бұл елдердің даму ерекшеліктеріне   байланысты өзіне  топ жаңа ақша жүйесі пайда болды;                                                                                     •  екінші ақша жүйесінің кейбір элементтерін өзгерту, яғни жаңа ақша өлшемін енгізу, баға масштабын, ақша түрлерін және т.с.с. өзгерту.                            Соғыс және революциядан кейінгі жылдары көптеген мемлекеттер ақша айналысын тұрақтандыру мен экономиканы қалпына келтірудің ең бір қажетті жолы ретінде мына әдістерді қолданады: нуллификация, реставрация (ревальвация), девальвация және деноминация.

  Нуллификация  -    ол   құнсызданған    ақшаны   жойып, орнына жаңа валютаны енгiзу  әдiсi.  Мысалы , 20 жылдары Германияда  соғыстан кейiнгi ұшқыр  инфляцияның нәтижесiнде рейхсмарка құнсызданып, 1924 жлы енгiзiлген  жаңа маркаға 1:1 трлн.ескi рехсмаркаға  арақатынасымен айырбасталды.Сөйтiп құнсызданған ескi марка жойылды.                                                                                                                                                         Реставрация- ол ақша өлшемiнiң бұрынғы алтын құрамын  қалпына келтiру. Мысалы, Англияда  Бiрiншi дүниежүзілік соғыстан кейiнгi  1925-1928 жылдардағы ақша реформасы кезiнде фунт стерлингтiң алтын құрамы соғысқа дейiнгi  қалпына келтiрiлдi. Ал Екiншi  Дүниежүзілік соғыстан кейiн  реставрация – ревальвация ретiнде доллармен салыстырғанда  Ұлттық валютаның ресми курсын көтеру арқылы  жүргiзiлдi.  Содан кейiн Халықаралық валюта қоры ақша өлшемiне  алтын  құрамын тiркеуден өткiздi.                                   

        Девальвация («de» -төмендеу , «valko» -тұрмын дейтін сөздерден туындайды ) - ақша өлшемiнiң алтын құрамын төмендету. Ол екiншi  дүниежүзілік  соғыстан кейiн АҚШ долларына шаққанда  Ұлттық валютаның ресми курсында, оның алтын құрамын да төмендету. Долларды  екi рет  девальвациялау  нәтижесiнде оның алтын құрамы  1971 жылы желтоқсанда  7,89 пайызға, ал  1973  жылы ақпанда  10 пайызға төмендетiлдi.  1973 жылы “өзгермелi ” валюта курсын  енгiзген соң, девальвация Еуропа валюта  жүйесінде – “реттелетiн валюта курсы” топтастығында  жүргiзiлдi.            

          Деноминация (латынның «denominatio» сөзін аударғанда  «қайта атау» дегенді білдіреді) -ол “нольдердi сызу” әдiсi, яғни баға  масштабын iрiлендiру. Мысалы, КСРО-да 1961 жылдың 1 қаңтарынан  бастап баға масштабы  10 есе iрiлендiрiлдi, 1961 жылы шыққан жаңа 1 рубль ескi 10 рубльге  тең алмастырылды.  1988 жылы Бразилияда енгiзiлген  жаңа  ақша өлшемi –нокрузадо бұрынғы құнсызданған  1000 крузадоға  эквиваленттi  болды. 1998 жылы Ресейде  де  рубльге деноминация  1:1000 ескi рубльге  арақатынасымен жүргiзiлдi.

         Революцияға дейінгі Қазақстанда  жүргізілген 1895-1807 жылдары ақша  реформаларын нәтижесінде алтын  монета айналысы бар алтын монометаллизм жүйесі енгізілді. Айналыста алтын күміс және мыс монеталар жүрді. Негізгі ақша белгілеріне 92 пайыз алтынмен қамтамасыз етілген мемлекеттік банктың несиелік билеттері жатады. Ақша массасының басты бөлігін алтын монеталарға ауыстырылатын айналыс құралдары құрады, сондықтан да оларға деген халықтың сенімі болды.

    1917 жылы жазда Уақытша үкімет 20 және 40 рубльдік ақша белгілерін шығарды  олар шынының бетіне жабыстырылған  этикеткаларға ұқсас, бұны халық  арасында «керенки» деп те  атайды. Несиелік ақшалар мен керенкилерден басқа Уақытша үкімет айналысқа сурогаттың әр түрін енгізді: мемлекеттік қазынаның қысқа мерзімді міндеттемесі, займ купондары.

    Мемлекеттік шығыстарды жабу мақсатында үкімет ірі  купюрада қағаз ақшаларды шығарды. Ұсақ ақшалар рөлін чектер, бондар, маркалар және басқа да ақшалай сурогаттар атқарды. Ресейде ақша жүйесінің жалпы құлдырауы басталып, оның Қазақстанға да өзіндік ықпалы болды. Қазан революциясынан кейін ақша айналысының жағдайы біршама нашарлай түсті. Үш жыл ішінде (1913-1920) айналыстағы қағаз ақшалардың массасы 48 есеге дейін өсіп кетті. Ақша он мың есеге құнсызданды. 1919 жылы алғаш рет кеңестік мемлекеттік билеттер, кейіннен РСФСР-дің есеп айырысу белгілері айналысқа шығарылды. Түркістанда, Солтүстік Кавказда, Кавказда, Қиыр Шығыста және басқа да жерлерде жергілікті ақша бірліктерін шығаруға рұқсат берілді. Ақша массасы сан алуан түрлі болды. Жергілікті ақша белгілері Жетісуда, Верный қаласында шығарылды.

    Ақшаның қатты құнсыздануының нәтижесі: шаруашылық қатынастардың натуралдануы мен ақшаның айналыстан шығарылуы болып табылады. 1921 жылы наурызды болған РКП (б) – ның х съезінде жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) қабылданды.Шаруалар өнім салықтарын мемлекетке төменнен дейін, артық өнімдерін базарға сатуға мүмкіндік туды.

    Біртіндеп еңбекақыны ақшамен төлеу қалпына  келтірілді. Егер 1921 жылдың көктемінде ақшалай еңбекақыны төлеу тек 10 пайызы ғана құраса, онда 1923 жылы бірінші желтоқсанында  ол 800 пайыздан астамын құрады. Бұл  ақша реформасының  арқасында ғана мүмкін болды.

    1921 жылы қазанда Ресей Кеңестік  Федеративтік Социалистік Республикасында  Мемлекеттік банкі ұйымдастырылып, ол елдің басты эмиссиялық  орталығы болып саналады. Мемлекеттік  банктің басты міндеті ақша  реформасын жүргізуге дайындық  жасау болды.

    Ақша реформасын өткізудің экономикалық алғышарттарына ЖЭС жүргізудің нәтижесіндегі шаруашылық жағдайдың біршама жақсаруы әртүрлі өнеркәсіп салаларындағы өнімдерінің көлемінің өсуі (бидай, мақта және т.б) тауар айналымының артуы жатады.

    Тауар шаруашылығындағы ақша айналысының бірқалыпты болуының екінші бір алғышарты – бұл ақшаның алтынмен қамтамасыз етілуі. 1922 жылдың бірінші қаңтарынан бастап 1923 жылдың бірінші қаңтарына дейінгі жылдар аралығында Мемлекеттік банктің алтын валюта резерві 6,7 млннан 31 млн рубльге дейін жетті. 1922 жылы сәуірде бағалы металдарды жән тастарды еркін түрде иеленуге рұқсат берілді, оған дейін халық оларды мемлекетке тапсыруға міндетті болатын. Бағалы металдардан жасалған монеталар мен шетел валюталарын сатып алу мен сатуды Мемлекеттік банктің өзі  ғана жүргізуге монополиялық құқығы болды.

    Ақша  айналысын қалыпқа келтірудің басты  бір қадамына 1922 жылы мемлекеттік  ақша белгілерін шығару жатты. Мұндағы 1 рубль бұрын шығарылған 10 мың  рубльге теңесті. Ақшаларды қайта  есептеу олардың төрт нөлін сызып тастау арқылы жүргізілді. 1922 жылдың 1 мамырынан бастап барлық есептеулер жаңа ақшалармен жүзеге асты. Айналыстағы ескі ақша белгілерін 1923 жылдың бірінші қаңтарына дейін кассаларда қабылдады. Екінші рет деноминациялау барысында 1923 жылғы үлгідегі 1 рубль 1922 жылы 100 рубльге немесе бұрынғы кеңестік ақша белгілерінің 1 миллионына теңесті.

    Деноминациялар  ақшаны есепке алуды ойлатты, ақша айналысын  бірқалыпқа келтіру жөніндегі ұмтылыстарды куәландырды. Әйтсе де рубльді тұрақтандыру мүмкін болмады. Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы жағдайында жаңа ақшалар үсті үстіне шығарыла бергендіктен де, олар тезірек құнсыздануға ұшырады.  

1.2. Ақша реформасының  мазмұны 

    Ақша реформасы екі кезеңде  жүргізілді. 1922 жылы 25 шілдеде және 11 қазанда Кеңхалком декретімен Мемлекеттік банкке 1,2,3,4,5,10,25 және 50 червонец тұрғысындағы банктік билеттерді шығару туралы құқық берілді. Бір червонец соғысқа дейінгі алтын монетадағы (7,74234г) 10 рублге теңесті. Мемлекеттік банк червонецтерді кәсіпорындарда векселдік және тауармен қамтамасыз етілген қарыздар беру арқылы шығарылып отырды. Бұл тауар айналысының қажеттілігімен байланысты червонецтерді шығаруға мүмкіндік берді.

    Червонецтерді эмиссиялаудың несиелік сипаты олардың  қарызды өтеу барысында банкке  қайтарылуына қызмет етті. Вексельдер мен тауарлы материалдық бағалылықтардан басқа да червонецтер эмиссия саласынан 25 пайыз алтынмен және шетел валютасымен қамтамасыз етілді. Банктік билеттер алтынға айырбасталмады, бірақ банк червонецтердің алтын  рубльдегі бағамының сақталуын бақылап отырды.Кеңес мемлекетінің барлық тарихында червонец жалғыз ғана тұрақты валюта болып табылады.

    Сауда саттықтың жән банктік несиелердің  ұлғаюына қарай червонецтер де айналыста  қолданыла бастады. Олар айналыстағы  барлық ақша массасының нақты құнының 1.04.1923 жылы – 15%, 1.07.1923ж – 37%  және 1.10.1923ж – 74 % құрады. Кәсіпорындар арасында барлық ақшалай есеп айырысулар, мемлекеттің кірістері мен шығыстары және басқа да төлемдер червонецтермен бейнелене бастады.

    Червонецтер ірі ақша болғандықтан да олар көбіне көтерме шаруашылық айналымына қызмет етті. Кеңестік ақша белгілері өздерінің ұсақ құндылығына қарамай олар ұсақ бөлшек сауда және базар айналысында қызмет ете берді. Шын мәнісінде елде екі валютаның қосарлы айналысының жүйесі қалыптасты: Мемлекеттік банктің несиелеу барысында шығарған червонецтерді және халықаралық қаржы комитетінің бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарған кеңес ақшасының белгілері.

    1924 жылдың бірінші мамырында айналыстағы  ақша массасы астрономиялық санға  – 762,3 квадрильон рубльге жетті. Бұл ақша массасының нақты құны 15,2 млн рубльді құрады.

    Кеңестік  ақша бірліктерінің құнсыздану қарқыны  орташа және ұсақ купюрадағы ақшалардың жетіспеушілігіне әкеліп соқтырды. Сөйтіп ұсақ ақшалар ретінде әртүрлі  ақшалар, әсіресе, тұрақты валюталарда бейнеленген сурогаттарды шығарды.

    Кеңестік  ақша бірліктерінің құнсыздануы  шаруаларға үлкен зиян келтірді. Червонецтер  қаланың валютасы болды, іс жүзінде  олар ауылдарға жетпеді. Ауыл шаруашылығы  өнімдерінің тауарлығы төмендей бастады. Мұның бәрі ақша реформасын тезірек аяқтауды талап етті. Бұған деген өзіндік  экономикалық алғышарттары болды: бюджет тапшылығы 15%-ға дейін қысқарды, өндіріс пен тауар айналымының өсуі байқалды, алтын қоры ұлғайды ( 1.01.1923ж 10,9 млн рубльден, 1.02.1924 ж 153,6 млн рубльге дейін)

    1924 жылдың бесінші ақпанында Орталық  атқару комитеті және Халық  Комиссарлар кеңесі декретіне  байланысты ақша реформасы тоқтатылды. Айналысқа 1,3 және 5 рубльдегі қазыналық  билеттер шығарылды, мұндағы 10 қазыналық рубльдің құны 1 червонецке теңесті. Кеңес ақша белгілерін шығару тоқтатылды.

   1888 жылы дүниеге келген Григорий  Яковлевич Сокольков (Бриллиант) 1922-1924 жылдар арасында ақша реформасын  ұйымдастырушы және теоретигі  болды. Ол 1922 жылдың басынан бастап  валютаның тұрақтылығы елдің экономикалық өрлеуінің қажетті шарты деп дәлелдеді. Осы уақыттарда көптеген шаруашылық иелері құнсыз кеңестік ақша белгілерінің эмиссиялануы – ұлттық табысты бірінші кезектегі мемлекеттік қажеттілікке қайта бөлудің мүмкін болар тәсілі деп санады. Бұл көзқарасқа қарсы болған Г.Я. Сокольников барлық тауарлық шаруашылықта ақша тек қана айналыс және төлем құралы болып табылмай, сондай-ақ құн өлшемі және қорлану құралы болып табылады деп санаған.

    Қорлану құралы ретіндегі ақшаға деген қажеттілік алтынның , тұрақты валютаның келуін талап етті. Алтынға валютаның еркін ауыстырылуын жақтаушы ретінде ғана емес, сонымен қатар Г.Я. Сокольников алтын резервтерін жинақтау қажет деп санады.

    Алтын қорының үш рөлі болды:

1. халықаралық есеп айырысуларда резервтік қор ретінде;
2. Ішкі нарықта червонец бағамын реттеуші (Мемлекеттік банк алтынды шетел валютасымен бірге ішкі нарықтан сатып алынып отырады);
3. Көзге көрінбейтін жағдайларға арналған сақтандыру резерві

    Червонец  тарихқа «алтын» деген атпен  кірді, бұл жерде оның мазмұны патшалық он рубльдің алтын мазмұнына сәйкес келуінің қатысы болғандықтан емес.

    Мемлекеттік банк валюталық бағамды өзгеріссіз қалыпта ұстау мақсатында «еркін нарықта» алтынды және шетел валютасын  сатып және сатып алып отырды. Мемлекеттің  нарықтағы алтын және шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныс қатынасына араласуын валюталық интервенция деп атай отырып, ол өз кезегінде червонец позициясын ныңайтуға, оның бағамын арттыруға мүмкіндік берді.

    Сонымен қатар червонецтер кеден баждарын төлеуге де қабылданды. Червонецке тұрақты бағамда валюта мүмкіндігі, сондай- ақ червонецтегі бағалардың тұрақтылығының қамтамасыз етілуін оған деген сенімді арттырып қоймай, оның пайдалану аясын кеңейте түсті. 1923 жылдың бірінші шілдесінде червонецтер елдегі ақша массасының 45пайызын құрайды. Ең басты червонецтер тұрақты қорлану құралы болып табылады. Валюталық нарыққа алтынның және  шетел валюталарының қатты құйылымы басталды.

    1922-1924 жылдары ақша реформасында көптеген  адамдар құнсыз ақшалардың орнына  мыс монеталардың келуі таңғажайып нәрсе деп баға берді.

    Ақша  айналысын реттеуді, ақша белгілерін эмиссиялауды қатаң орталықтандырып  Ұлы Отан соғысында тұрақты ақша жүйесімен қадам басуға мүмкіндік  жасады.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Бөлім 2.Қазақстан Республикасының  ақша реформасы  
 

1.   1993жылғы Қазақстан Республикасының реформасы

   Қазақстан Республикасында 1993 жылы ақша реформасын жүргізудің негізгі себебі - ақша белгісін тұрақтандыру. Себебі КСРО ыдырағаннан  кейінгі екі жыл аралығында кеңестік рубль (сом) бұрынғы одақтас республи-калардың орнына құрылған тәуелсіз елдерде біртектес ақша ретінде қолданылды. Ол елдерде 1986 жылы басталған экономиканы қайта құру кезінде өндіріс кұлдырап, айналыстағы ақша массасы өсіп, инфляция қарқыны шарықтады. Тауарлар мен азық-түлік негізінен шетелдерден тасылды. 1990 ж. қолма-қол ақша эмиссиясы 25 млрд сом болды, ол 1981-1985 жж. эмиссияланған қосынды сомадан әлдеқайда көп еді.

        1991  ж. қантарындағы "КСРО Мемлекетгік  банкінің 1961 ж. үлгідегі   50  және  100   сомдық   ақша   белгілерін   төлемге қабылдамау   және оларды айырбастау тәртібі мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша беруді  шектеу туралы" КСРО Президентінін Жарлығы және КСРО Министрлер Кабинетінің қаулысына сай 1991 ж. үлгідегі 50 және 100 сом-дық    купюралар    шығарылды.    Ескі    акшаларды    жаңасына  айырбастау процесі жеке адамдар үшін үш күнде өтті. Кейін 1992 ж. айналысқа 200, 500,  1000 сомдық кеңестік үлгідегі ірі купюралар шығарылды.

         1992 ж. қантарында Ресей КСРО  Мемлекеттік банкін Ресейдің  Орталық  банкі  деп  қайта  құрып,  кеңестік  рубльдің (сол кезде жоқ мемлекеттің) басты эмитенті қызметін атқаруды соған міндеттеді. Ресей мемлекеті бағаны босату бағдарламасын іске асыру шараларын жүргізе бастады, бағаның кенет көтерілуі айналымдағы қолма-қол ақша массасын көбейту қажеттігін тудырды. Республикалар өздерінің егемендігін жариялаған бойда оларда 15 ұлттық банктер құрыльш, олар бір-біріне тәуелсіз орталық банк ретінде қызмет атқара бастады. Бірақ олардың барлығын қолма-қол акшамен қамтамасыз ететін жалғыз эмиссиялық орталық - акша шығаратын станок - біреу, ол Москвада еді. Ресей бағаны босатқаннан кейін әрбір тәуелсіз елдерде олардың қатал ақша-несиелік саясатына байланысты рубльдің сатып алу мүмкіндігі әр түрлі қалыптасты және соған сәйкес рубльдің бағалануы да әр түрлі деңгейде болды. Қолма-қол ақшаның осындай жетіспеуі жағдайында кейбір елдер өз ұлттық банктерінің несиесін беруді ұлғайтты (Украина, Латвия, Литва). 1992 ж. маусымында Ресей Банкі 5000 купюраларды сом, ал кейін 10000 және 50000 сом шығарды.

      1992 ж. шілдесінде Ресей Орталық  банкі егемен мемлекеттерге Ресей  Банкімен күнбе - күн екі жақты төлем есебін жүргізу туралы талап қойды. Қолма-қол ақшасыз өзара есеп айырысу тек Ресей Банкісіндегі осы мемлекеттердің орталық банкісінің корреспонденттік шотындағы қаржы көлемінде және техникалық несие ретінде жүргізілді. Бұл төлем Қазақстаннан Ресейге және керісінше 2-3 ай бойы жүретіндіктен және бұл кезде инфляцияның қарқыны жылына 2500% болғандықтан аударылған ақша құнсызданып, оның төлем мүмкіндігі тез құлдырайтын.

      Жас тәуелсіз мемлекеттердің директивалық экономика үлгісінен нарықтық үлгіге өту жағдайында заңдарды тез арада  үйлестірудің мүмкін еместігі және өздерінің ақша-несие, баға, бюджет саясатын жүргізуге қабілетсіздігі Ресей Банкінің қойған талаптарын орындауға мәжбүр етті . Бұл біртектес ақша (рубль) зонасын сақтап қалу процесінің сәтсіздікке ұшырауының дәлелі. Келесі іс-әрекет - өзінің ұлттық валютасын енгізу- болмай қалмайтын процесс. Ол 1992 ж. маусымында Эстонияның, шілдесінде Латвияның, қазанында Литваның, қарашасында Украина мен Беларусьтің өз ұлттық валюталарын енгізуімен жалғасты. 1993 ж. мамырында Қырғызстан, тамызында Грузия өз ұлттық валюталарын енгізді. Сөйтіп бұл мемлекеттер рубль зонасынан шықты.1993 ж. 15 мамырында Минскіде рубль зонасында қалған мемлекеттер рубльді ресми төлем құралы ретінде қолдану жөнінде жаңа келісімге қол қойды. Онда қойылған міндет:

      •    біріншіден,   ТМД   елдерінің   іс-әрекетіндегі   ашықтық, айқындық болуы;

      •   екіншіден - бұл  ең  маңыздысы - рубль  зонасынан шығатын      мемлекеттер  айналымнан  шығарылған КСРО-ның банкнотасын толық көлемінде оларды жою үшін Ресейдің  Орталық   банкіне    қайтару    жөнінде өздеріне міндеттеме алды.

         Бұл міндеттемелерді орындау  - айналыстан шығарылған банкноталарды  кеңестік ақшаны пайдаланатын  елдерде қайтадан айналысқа түсіру  мүмкіндігін жою болатын, яғни  бір ел басқа елдің жерінде  валюталық алыпсатарлықпен айналысуын  алдын ала сақгандыру еді. Бірақ екі келісімді де ешкім, оның ішінде Ресей де, орындаған жоқ. Рубль зонасын 1993 ж. Түрікменстан, Әзербайжан, Армения, Молдова тастап шықты.

          Сол кезде рубль аймағында  қалған мемлекеттер жаңа типті  рубльдік зона құру туралы  осы елдердің заңдарын үйлестіру үшін 9 біріккен топ Ресеймен белсенді түрде келіссөздер жүргізді. Бірақ Ресей келіссөздер жүргізумен қатар бір уақытта, 1993 ж. көктемінде жаңа ресейлік 1993ж. үлгідегі рубль шығарып, оны өз жерінде Қиыр Шығыстан енгізе бастады. Сол кезде рубль зонасында үш мемлекет -Ресей, Қазақстан және Өзбекстан қалған еді (өз ұлттық валютасын 1995 ж. енгізген Тәжікстанды қоспағанда).

          1993 ж. 23 шілдесінде Ресей Банкісі  1961-1991 жж. шығарылған кеңестік үлгідегі  ақша белгілерін (1991-1992ж.ж. -50,100,200,500,1000 сом) және 1992 ж. шығарылған ресейлік 5000, 10000, 50000 рубльді айналыстан шығаратыны туралы және айырбас бір апта жүретінін хабарлады. Айырбас сомасы 35 мың рубль көлемінде белгіленген болатын. Екі күннен  соң Ресей Президентінің Жарлығымен  айырбас мерзімі   1993   ж.   1   қыркүйегіне   дейін ұзартылып, айырбас сомасы бір адамға 100 мың рубльге дейін көбейтілді.

         Сөйтіп, 1992-1993 жж. егемен елдердің  бірсыпырасы өз ұлттық валютасын енгізуіне орай КСРО Мемлекеттік банкі мен Ресей Орталық банкісінің 1961-1992 жылдардағы банкноталарының айналыстан ығыстырылуына байланысты оларды Қазақстанға заңсыз әкелу мөлшері күрт өсіп, соның салдарынан тауарлар бағасы жоғарылап, халықтың тұрмысы төмендеді.

      1992    жылдың   бірінші   жартысында   Қазақстан   Республикасының  Президенті, үкіметі,  Жоғары  кеңесі   Қазақстанға өз валютасын енгізу қажеттігін түсініп, шегіне жеткен құпия жағдайда     Қазақстанның     ұлттық     валютасының     пішінін (дизайн)   дайындайтын   топ   құрып,   оны   басып   шығаратын шетелдік фирмамен келісімге қол қойған. 1993 ж. наурызында Англияда "Харрисон және ұлдары"  атты  жеке  фирмада қажетті мөлшерде ұлттық валюта - 1,3,5,10,20,50 және 100 теңге - дайындалып, Алматыға жеткізілген.

        1993 ж. 12   қарашасында   Қазақстан   Республикасының Президенті    Н.Ә.Назарбаев "Қазақстан Республикасында Ұлттық валюта енгізу туралы" жарлық шығарды. Осы жарлыққа сәйкес:

      •  1993 ж. 15 қарашада сағат 8-де Қазақстан мемлекетінде ұлттық валюта - теңге - енгізілді,

      •   1993 ж. 18   қарашадан  бастап  теңге   Қазақстан   Республикасында бірден-бір заңды төлем  кұралы болып тағайындалды. Бір теңге  100  тиыннан  құралады, ол қолма-қол  ақша  айналысында  банкнота  және   майда тиындар түрінде жүреді.

        •   қолма-қол  ақша,  рубльдік  шоттардағы  жинақтар  мен салымдар 500 рубль 1 теңгеге арақатынасымен айырбасталып, ол  18  қарашада  сағат    18-де аяқталды. Қарашаның 15 мен 18 аралығында екі валюта - сом және теңге - айналымда қатар жүрді.

           Қазақстан Республикасының жасы 16-дан асқан барлық азаматтары 100 мың сом ақша айырбастауға құқылы болды. Айырбас тек бір рет жүргізіліп, ол туралы төлқұжатта белгі соғылды.   Азаматтардың  100   мың   сомнан   артық   ақшасы банктегі  арнаулы  дербес  шотқа  салынып,  оны   6   ай   бойы пайдалануға құқығы болмады.

            Қазақстан Республикасынын Ұлттық  банкі теңгенің валюталық курсын  бекітті: 1 АҚШ доллары 4,7 теңге  тең болды. 

       2.2 Қазақстанның ұлттық  валютасы – Теңге. 

    1993 жылдың қарашасында  теңгенің  айналысқа шығарылуы біздің жас  тәуелсіз республикамыздың жылнамасындағы ең маңызды  оқиғалардың бірі болып табылады. Ол еліміздің тәуелсіздігін нығайту жолындағы  түбегейлі әлеуметтік-экономикалық  реформаларды жүргізу үшін  қажетті тарихи қадам болды. Өзіміздің ақша бірлігімізді енгізу қазіргі кездегі қол жеткен экономикалық табыстарымыздың негізін қалады. Оның дұрыстығы қаржы-несие секторының белсенді дамуымен және теңгенің тұрақтылығымен айқын дәлелденді.

    1991 жылы Қазақстан нарықтық қайта  құруды жүзеге асыра бастады. Алайда, сол кезде жұмыс істеген бірыңғай ақша жүйесі тұрақсыз болды. Жас мемлекеттер бірінен соң бірі өздерінің ұлттық валюталарын немесе уақытша ақша белгілерін енгізе бастады. 1992 жылы рубль аймағында Қазақстан, Өзбекстан, Ресей және Тәжікстан елдері ғана қалды. Республикаға кеңестік рубльдің бақылаусыз көптеп келуі инфляцияның шарықтап өсуіне әкеліп соқты. Қазақстан өз валютасын енгізуге мәжбүр болды. Өйткені, рубль аймағында тұрып, Қазақстан Ресейдің қаржы институттарына бағынышты күй кешті, дербес монетарлық, экономикалық саясатты жүргізе алмады. 

    1993 жылы 3 қарашада Президенттің Жарлығымен құрылған Ұлттық валютаны енгізу жөніндегі мемлекеттік комиссия ұлттық валютаны енгізудің тұжырымдамасын дайындады. Бұл құжатта жаңа валютаның енгізілу мерзімі, тәсілі, жаңа валютаны айырбастау пункттеріне жеткізу мәселелері, қолма-қол ақшаны айырбастау коэффициенті мен лимиттері, валюта бағамын қалыптастыру және басқа маңызды мәселелер айқындалды. Ұлттық валютаны енгізудің заңдылығын сақтау және өркениетті түрде енгізу үшін дайындалып жатқан іс-шаралар туралы халықаралық ұйымдар және көрші елдердің үкіметтері дер кезінде хабардар етілді. 

    Теңге ресми түрде 1993 жылы 15 қарашада енгізілді. Ең бірінші бағамы 1 АҚШ долларына 4,75 теңге болды. Әр теңге 500 рубльге  ауыстырылды. Теңгенің валюталық қызметінен кейін оның құнын жоғалтпай ұстап тұру – ең маңызды шаруалардың бірі болды.

    1993 жылдың сәуірінде “Қазақстан  Республикасының Ұлттық банкі туралы”, “Қазақстан Республикасындағы банк және банк қызметі туралы” заң күші бар жарлықтарға қол қойылды. Бұл құжаттарда коммерциялық банктердің қызметін тоқтату және іске қосу тәртібі, сондай-ақ коммерциялық банктердің қызметін Мемлекеттік банк арқылы реттеудің қағидаттары мен әдістері бекітілді.