Кәсіби оқытудың мазмұны мен жүйесі

Кіріспе

Тақырыптың көкейкестілігі: Ел Президенті Н.Ә. Назарбаев, «ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық. Біз болашақтың жоғары технологиялық және ғылыми қамтымды өндірістері үшін кадрлар қорын жасақтауымыз қажет. Осы заманғы білім беру жүйесінсіз әрі алысты барлап, кең ауқымда ойлай білетін осы заманғы басқарушыларсыз біз инновациялық экономика құра алмаймыз. Демек, барлық деңгейдегі техникалық және кәсіптік білім беруді дамытуға бағытталған тиісті шаралар қолдануымыз шарт», – дейді.

 Одан соң «Жаңа әлемдегі  Жаңа Қазақстан» атты 2007 жылғы  Жолдауында, «Еңбек нарығының даму  серпіні мен келешегіне сәйкес  келетін білім беру мен кәсіптік  қайта даярлаудың халықаралық  стандарттарынан қамтамасыз етуге  бағытталған мемлекеттік саясат  қажет» екендігін он жетінші  бағыт деп тұжырымдаған болатын  [3,71б]. 

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың халыққа биылғы Жолдауында «Біз техникалық және кәсіптік білімнің рөлін  жаңаша сезінуге тиіспіз. Үкімет, барлық деңгейдегі әкімдер жастарға кәсіптік білім беретін оқу орындары желісін дамытуға бағытталған пәрменді шараларды қолдануға тиіс», – деп білім нарығындағы бәсекелестікте  мамандардың қажеттілігі – біліктілік деңгейімен айқындалатынын баса айтқан.  «Қазақстан  Республикасында техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2008-2012 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» облысымыздың кәсіптік білім беру мекемелеріне үлкен жауапкершілік жүктейді. Әр оқу мекемесінің міндеті білім беруді дамыту бағдарламасына сәйкес сапалы білім беру мақсатында түрлі оқу әдістемелерін, практикалық іс-шараларда тәрбиелік мақсатпен ұштастыру болып табылады. Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің басты бағыты – кәсіби білім берудің тиімділігін арттыру болып табылады.

Кәсіби білім – қандай да бір кәсіп аясында біліктілік қызметіне қажетті жүйелі білік, дағдылыарды игеру процессі, құралы мен нәтижесі, және де сол кәсіби ортаға сай мінез-құлық ережелері  мен нормаларды сақтауды қарастырады.

Кез келген ғылым саласын ақпараттандыру, сол ғылым ерекшеліктеріне тән, оның ішкі дүниесін сипаттайтын алгоритмдерін  анықтау және оның ақпараттық қорын  жасау болып табылады. Білім беру жүйесін ақпараттандыру – өте  күрделі және ұзақ орындалатын процесс  екені белгілі. Мәселен, оқу процесін ақпараттандыру үшін, оқитын әр пәннің алгоритмдерін анықтап және алгоритмдік  оқыту бағдарламасының қолданылу  орнын таба білу керек. Компьютерлік оқытудың мұндай бағдарламалары, қалыптасқан  дәстүрлі оқумен салыстырғанда білім  беруді жоғары сатыға көтеруге мүмкіндік  береді: білімгерлердің ой-өрісі деңгейін, ойлау қабілетін т.б. қасиеттерін  арттырады, өйткені компьютердің мүмкіншілігі оқыту процесі материалдарының  ерекшеліктеріне толық сәйкес келеді.

Зерттеудің мақсаты: республикамыз тәуелсіздік алғаннан кейін кәсіби лицейлік және колледждік білім жүйесінің қалыптасуы мен даму тарихын тарихи, теориялық, әдістемелік және деректемелік негізде қарастыра отырып, объективті түрде бағалау.

Зерттеудің нысаны: тәуелсіздігімізді алғаннан кейінгі республикадағы кәсіби лицейлер мен колледждердің қалыптасу тарихы мен дамуына және онда маман жұмысшыларды даярлау  барысына тарихи талдау жасау.

Зерттеу пәні: кәсіби лицейлер мен колледждердің нарықтық экономика, еңбек нарығы талабына сәйкес бәсекеге қабілетті жұмысшылар мен орта буынды мамандар дайындауын ғылыми қорытындылау.

Зерттеудің міңдеттері:

• Қазақстан лицейлері мен колледждерін қалыптастырудың алғы шарттарын анықтау;
• Қазақстанда лицейлер мен колледждердің қажеттілігін нақтылаудағы көзқарастарға талдау жасай отырып, баға беру;
• колледждер мен лицейлерге қатысты үкіметтің қаулылары мен шешімдерінің мәнісін айқындай отырып, бұл оқу орындарын дамыту қажеттілігін дәлелдеу;
• техникалық және кәсіби білім саласы жүйесіндегі бәсекеге қабілетті жұмысшылар мен орта білімді мамандарды дайындаудың түрлері мен тәсілдерін анықтай отырып, жүйелеп көрсету;
• экономиканың әрбір салаларына қажетті кәсіп иелерін дайындаудағы колледждер мен лицейлердің рөлін көрсету;
• дағдарыс жылдарында кәсіби оқу орындарының қиыншылықтарын көрсете отырып, нарықтық экономика талабына бейімделуін дәйектеу;
• лицейлер мен колледждердің материалдық-техникалық базасының жағдайын және оны әлеуметтік серіктестердің қатысуы арқылы нығайтудың шараларын зерделеу;
• бәсекеге қабілеттілікті іске асырудағы лицейлер мен колледждердің білім беру түрлері мен тәсілдерін талдау, әлемдік стандартқа сәйкестігін анықтау;

Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

1 Кәсіби оқытудың мазмұны мен  жүйесі 

1.1Кәсіби лицейлер мен колледждердің материалдық-техникалық базасы

2008-2012 жылдарға  арналған бағдарлама бойынша  техникалық және кәсіби білім  беру жүйесін қаржыландыру 2007 жылдан  бастап 1,5 – 1,8 есе артты, яғни  материалдық базаға осы жылдар  ішінде 58178,9 млн теңге жұмсалда, ол 5943,04 млн теңгеге оқу орындарына  күрделі жөндеу іске асырылады  [3, 68-71б].

Көптеген  оқу орындары ақылы оқудан түскен қаржылармен өз қажеттіліктерін  өтеп келді. 2007 жылы 185 мемлекеттік колледждердің 139-ның ғана жатақ үйлері болды.

1991-1999 жылдары  кәсіби оқу орындарын бітіргендер  жолдамамен жұмысқа орналаса  алмады. Алматы, Талдықорған, Оңтүстік  Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда облыстарының  кәсіби лицейлері мен колледж  оқушыларының жұмысқа орналасуы  облыстық оқу бөлімдерінің жылдық  есебі бойынша 38 пайызды құрады[9,76-81б ]. Басқа да облыстардағы жағдай осындай болған, оқуды бітірушілер өз ауылдарында, ауыл тұрақтарында өз беттерінше орналасқан, ал жұмыс таппағандары жұмыссыздар қатарына қосылды.

2000 жылдан  бастап жағдай өзгере бастады,  оқу орындары еңбек нарығының  талабына бейімделе бастады. Олар  аудандық және қалалық оқу  бөлімдері және әкімшіліктермен  байланысып, әртүрлі шығармашылық  топтар құрып еңбек нарығына  қандай жұмысшылар мен мамандар  керектігін зерттеді.

Шымкент, Жамбыл, Қарағанды, Өскемен, Алматы қалаларына 2 мың шаштараз, аспазшы қажеттігі  анықталды. Ақмола облысының тың  колледжі халықтың тілегін ескеріп  механик, бухгалтер, экономист мамандықтарын, Талғар ауылшаруашылық техникумы, ауылшаруашылық экономисі, агроном, жер өлшеуші, бухгалтер, тамақ бұйымдарын сақтаушы деген  мамандықтарды  дайындауға кірісті. Ауылшаруашылық министрлігіне қарайтын барлық колледждер мамандықтың түрлерін қайта қарап, еңбек нарығына қажетті  мамандарды дайындауға кірісті. Алматының  экономикалық колледжі бухгалтер-экономист, кондитерлік өндіріс экономисі, экономист жоспарлаушы, Атырау теңіз (морской) колледжі, балық технологиясы, мұздатқыш (холодильник) механигін, кеме жүргізуші мамандарын дайындап балық  өнеркәсібіне жұмысқа жолдады, осы  техникумның түлектерінің жұмысқа  орналасуы 1996 жылы 90 пайызды құрады [12,92-94б ].

Сөйтіп, 2000 жылдан бастап кәсіби оқу орындары еңбек нарығының талабын түсініп, соған сәйкес мамандар дайындауды қалыпты  жағдайға түсіре бастады. Екінші жағынан, бүкіл ел, ата-аналар, әрбір жұмыс  іздеген жастар да кәсіби білім алмай, оның иесі болмай өз мүмкіндігін тарата алмайтынын, тіпті күн көріске қажетті қаражат таба алмайтынын түсіне бастады. ҚР-ның Үкіметі 15 мамыр 2001 жылы № 721 санды «ҚР-да бастауыш және орта кәсіби оқу орындарын одан әрі дамыту» туралы қаулы қабылдады, ол бойынша білім жүйесінің осы секторын тұрақтандыру, оларды бітірушілерді жұмысқа орналастыружұмыс берушілермен байланысты жақсарту туралы мәселені шешуде маңызды қадам болды. Сонымен қатар көптеген қиындықтарға қарамастан кәсіби оқу орындарында жұмысшылар мен орта буын мамандар дайындауға, олардың сапасын жақсартуға база назар аударыла бастады.

Сөйтіп, Қазақстан өз тәуелсіздігін алып, нарықтық экономикаға көшіп, оның алғашқы  нәтижесін көре бастағанда, қоғамның даму бағыты жаңа арнаға түсіп, кәсіби оқудың мазмұны, құрылымы, бағыты бұрынғы  өзгерістерден, жоғарыда жазғанымыздай, мүлдем тың жаңа кезеңге ене бастады. Бұған тікелей әсер еткен жаңа жүйе пайда болып, қалыптасып келе жатқан меншік иелерінің, яғни жұмыс берушілердің жұмыс күшіне деген қажеттілігінің артуы.

2000 жылдың  желтоқсан айында Қазақстан Республикасының  Парламенті «Әлеуметтік Серіктестік  туралы» Заң қабылдады. Бұл  Заң ТМД елдерінде бірінші  рет қабылданған Заң еді. Бұл  Заңның негізгі мақсаты - әлеуметтік  серіктестермен, яғни жұмыс берушілермен  оқу орындарының арасындағы байланысты  нығайту, еңбек нарығында сұранымды  қажет еткен жұмысшылар мен  орта буын мамандарды анықтау,  соған сәйкес жұмыс берушілер  мен оларды дайындаудың сан  қырлы мәселелері бойынша шартқа  тұру және оқу орнын бітіргендерді  жұмысқа орналастыру болып табылады.

Отандық және шетелдік озат тәжірибелер көрсеткеніндей, еңбек нарығындағы жағдайды, сонымен  қатар халықтың өмір сүруін жақсартудың, экономиканың әлеуметтік ауа райын  және оны тұрақтандырудың бір  шешуші факторы - әлеуметтік серіктестік  болды. Осы Заңға сәйкес серіктестік  республикалық, салалық, аймақтық деңгейде ұйымдастырыла бастады.

Әлеуметтік  серіктестерге жататындар: Мемлекет, себебі ол қаражат бөледі, мамандар дайындауға тапсырыс береді, екіншіден  Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау органдары, Білім және ғылым саласының  жоғарыдан төменге дейінгі органдары, аудандық, облыстық әкімшіліктер, оқу  органдары және жұмыс берушілер, ата-аналар.

Қазақстан Республикасында осы Заңға сәйкес үшжақты келісім-шарт 2002, 2005, 2007 жылдары  осы құрылымдармен жасалынды, ол барлық облыстарды, екі қаланы түгелдей қамтыды. Бұл Заңның қоятын шарты  нарық экономикасынан, жұмыс берушілердің талабынан туындайды. Келісім-шарт жасаудан бұрын аталған органдар бірігіп, еңбек нарығына қажетті  жұмысшылар мен мамандарға әрбір  аймақ (регион), қала, аудан бойынша  сұранымды анықтайды. 

Әлеуметтік  серіктестік – жаңа техниканы  меңгерген еңбек нарығында жоғары сұранысқа ие, құзырлы (компонентті) жұмысшылар мен мамандар дайындаудағы қазіргі қауымдастықтағы сапалы саласы.

Білім және ғылым министрлігінің өз құжаттарында серіктестіктің әлі өз кезегінде  қалыптаса алмай келе жатқанын атаған. Бұл министрліктің әлде де әлеуметтік серіктестікті қалыптастырудағы шалағайлығынан туындап отыр. Әрине, біз білеміз, барлық лицейлер мен колледждер, облыс, аудан және қала әкімшіліктері кемшіліктің барын жақсы түсінеді.

2001 жылдан  бастап «Әлеуметтік серіктестік  туралы» Заңы жұмыс істей бастады,  көптеген кәсіби оқу орындары  сол Заңның талабына сәйкес  өз шәкірттерін жұмысқа орналастыруда  жақсы нәтижелерге қол жеткізді.

Кәсіби  лицейлер мен колледждерді бітірушілердің жұмысқа орналасуы біртіндеп  жақсара бастады, бұл көрсеткіш 1994-1999 жылдар аралығында 30 – 35 пайыздан аспаса, 2003 жылы – 72, 2004 жылы – 75 пайызды құрады. Жоғарыда аталған Мемлекеттік Бағдарламаға сәйкес техникалық және кәсіби оқу орындарынын бітірушілердің 2008-2012 жылдар аралығында жұмысқа орналасу үлесі 80 пайызға дейін ұлғаятын болады.

Кәсіби  оқу орындарын бітірушілердің жұмысқа  орналасу жағдайын қорыту еңбек нарығында  әр түрлі мамандарға әр түрлі сұраным  мен ұсыныс барлығын көрсетті. Кейбір кәсіби топтардың қажеттілігі оларды бітірушілерге сәйкес, ал басқа бір  мамандықтар бойынша олар еңбек  нарығының қажеттілігінен артық  екенін көрсеткен (олар – экономика, заң, газ, мұнай құбырын пайдалану  мамандары). Сондықтан оқу орындары еңбек нарығында сұранымы азайған  мамандарды дайындауды қысқартып, сұраным  көбейгендерді оқуға қабылдауды көбейткен.

2000-2004 жж. колледж бітірушілердің жұмысқа  орналасуын қорытқанда беделді  болған мамандықтар – құқық және экономика мамандары. Ал, 2005 жылы оларға сұраныс азайғанда, қажеттілік мұнай, газ және құрылыс техникалық мамандықтарға 22 және 34 пайызға артқан. Облыстық, Астана және Алматы қалаларының білім департаменттерінің мәліметі бойынша 2002 жылы кәсіби лицейлерді бітірушілердің 24400-і (65,7 пайыз), 2003 жылы 25200 (67,2 пайыз), 2004 жылы 23400 (66,2 пайыз) жұмысқа орналасқан. 2002 жылғы шәкірттердің 2988-ы (8 пайыз) жоғары оқу орындарына, 1487 (4 пайыз) оқушы әскер қатарына алынған. Республикадан тыс жерге 786 (2,1 пайыз) адам кеткен. Толық алғанда, республика бойынша кәсіби лицейлерді бітіргендердің 2002 жылы 85,9 пайызы еңбекпен және оқумен қамтылған.

Колледжді бітірушілердің, облыстық және Астана, Алматы қалаларының департаменттерінің мәліметі бойынша 2002 жылы 17080-і (54 пайыз) жұмысқа орналасқан, жоғары оқу орнына 7062-сі (22,4 пайыз) түскен, әскер қатарына 1068-і (3,4 пайыз) алынған, 1173-ы (3,7 пайыз) республикадан  тыс жерлерге кеткен. Сонымен 2002 жылы колледжді бітіргендердің 79,8 пайыз  жұмыспен және оқумен қамтылған [13, 75-77б].

Еңбек нарығының  бос орнының 90 пайызын жұмысшылар құрайтынын ескерсек, кәсіби оқу орындарының  өз түлектерінің жұмысқа орналастыру  көрсеткіштері әлдеқайда жоғары болуы шындық. Бірақ жоғары кәсіпті жұмысшылар мен мамандарға деген сұраным мен ұсыныстың бұзылуының нәтижесінде еңбек нарығында бос орындарды мамандығы жоқ адамдар да иеленуде.

Жұмыссыздардың, әсіресе жастардың тарапынан  орын алуы жұмыс берушілердің және оқу орындарының талап етілмеген  жұмысшылар мен мамандарды дайындауынан да болып отыр. Бұған ата-аналар, сол жастардың өздері де кінәлі. Жоғарыда келтіргеніміздей көптеген мектеп бітірушілер, олардың ата-аналары  жоғары оқу орындарында оқығанды дұрыс деп табуда.

Кәсіби  мектептер мен колледждерді бітірушілерді  жұмысқа орналастырудағы орын алып отырған кемшіліктер жұмыс берушілердің шет елдің мамандарын шақырумен  де байланысты. 2003 жылғы мәлімет  бойынша шет ел жұмысшылары республиканың  экономикалық жігерлі халқының 0,14 пайызын  құраған. Жұмыс берушілер республиканың  кәсіби оқу орындарының түлектерін жұмысқа алмауын олардың кәсіби шеберлігінің төмендігімен түсіндіруде. Әрине, ондай кемшіліктер жоқ  деп айтуға болмайды. Жұмыс берушілер  кәсібі жоғары жас мамандарды зор  ынтамен қабылдайды, оларды дайындаудың  көптеген шығынын өздеріне  алады. Міне, әлеуметтік серіктестікті жан-жақты  дамытудың қажеттілігі де осындай  жағдайлардан туындайды.

Дамыған елдерде кәсіби мектепті қаржыландырудың  бұлағы жұмыс берушілердің салықтан түскен қаржысы есебінен іске асырылады. Көптеген елдерде жұмысшылар мен  мамандарды дайындауға деген арнаулы  қор құрылған, мемлекеттік жәрдем де беріледі. Ол жұмыс берушіні жаңа жұмыс орнына жұмысшылар дайындауға ынталандырады. Сонымен қатар кәсіби – техникалық оқу орындарының  түлектерін қабылдап және жұмысқа тұрақтандырғаны  үшін жұмыс берушілерге жеңілдік те беріледі.

Индустриалық-инновациялық бағдарламаға сәйкес еліміз шикізаттық экономикадан жаңа технология негізінде  өңдеуші экономикаға өтеді. 2015 жылға  қарай Қазақстан экономикасы 3,5 есе  артуы керек, бұл еңбек нарығында  жұмысшылар мен мамандарға сұранымды  көбейтеді, бастауыш және орта кәсіби оқу орындарын жаңғырту бағдарламасын  жасауды талап етеді.

1.2 Кәсіби лицейлердің оқу және тәрбие жұмысы

Кәсіптік  бастауыш білім, кәсіптік мектептер  мен кәсіптік лицейлерде негізгі  жалпы білім беру базасында алынып, жалпы орта білім алумен ұштастырылады  және ол еңбек қызметінің түрлі бағыттары  бойынша білікті еңбек қызметкерлерін (жұмысшы, қызметкерлерді) даярлауға  бағытталған.

Кәсіптік  орта білім беру

Кәсіптік орта білім колледждерде, училищелерде негізгі, жалпы білім  беру базасында конкурстық негізде  алынып, жалпы орта білім алумен ұштастырылады және ол кәсіптік орта білім алып шығатын мамандар даярлауға бағытталған. Колледжде, училищеде оқу мерзімі - 3-4 жыл. Ұқсас мамандықтар бойынша жалпы орта және кәсіптік бастауыш білімі бар азаматтардың қысқартылған, жеделдетілген бағдарламалар бойынша кәсіптік орта білім алуына болады [16, 5-6б].

Кәсіптік  орта білім колледждерде, негізгі  жалпы орта білім алумен ұштастырылады  және ол кәсіптік орта білім алып шығатын  мамандар даярлауға бағытталған.

Кәсіптік  жоғары білім беру

Жалпы және кәсіби орта мектептерді бітірген жастар университеттерде, институттарда, академияларда  және соларға теңестірілген оқу  орындарында білім алады.

Жоғары  оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім

Республика  азаматтарға аспирантураларда, докторантураларда  оқып, ғылым кандидаттары мен докторлары дәрежелерін, доцент пен профессор  атақтарын алуға мүмкіндік береді, ғылыми кадрларға деген қажеттігін қанағаттандыруды қамтамасыз етеді.

Кадрлардың  біліктілігін арттыру және оларды қайта  даярлау қосымша білім беру

Жұмысшылар  мен мамандардық басшы қызметкерлердің  біліктілігін арттыру және оларды қайта  даярлау арнаулы білім асыру  мекемелерінде, кәсіпорындарында, ғылым  мен оқу орталықтарында ұйымдастырылады.

Қосымша білім беру үшін денешынықтыру - сауықтыру, техникалық, мәдениеттану, тіл және басқа бағыттағы мекемелер жүйесі құрылады. Оларды Білім министрлігі және жергілікті өкімет басқару органдары бекітеді.

Сонымен, білім мен тәрбие беру - бұл республика азаматтарының құзыретін және адамгершілік, ақыл-ой, мәдени дамуының жоғары деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған үздіксіз педагогикалық процесс. Қазақстан  Республикасында жастарға білім  беру процесі халқымыздық ұлттық дәстүр салтына, мәдениетіне, экономикасына  және саяси өміріне негізделіп іске асырылады.

Республикада "Білім туралы" Заңды жүзеге асырудық маңызды жолының бірі - болашақ мұғалімдерді мектепте халықтық педагогика негізінде жүргізілетін тәлім-тәрбие ісіне даярлау. Бұл бағыттағы басты мақсат - оқушыларды адамгершілікке, имандылыққа тәрбиелеу болып табылады.

Сонымен, білім берудегі инновациялық процестерді жүзеге асырып, дамыту – бұл білім беру жүйесінің  дамуы, оны жаңарту мен тиімділігін  арттырудың шарттары. Сондықтан да қазіргі таңда балаға деген көзқарас пен қарым-қатынаста баланы объект деп қарамай, оны дамушы тұлға  ретінде қабылдап,  оқу-тәрбие жұмысын  осыған лайық өзгерістерге сай, қазіргі  педагогикадағы тұлғаны қалыптастыруға бағытталған жаңа технологияны енгізудің  қажеттілігі туындап отыр. Ал жаңа технологияны пайдаланудың мақсаты – міндетті деңгейдегі білімді қалыптастыра отырып, шығармашылық деңгейге жету.

Оқу процесінің тиімділігін арттырудағы маңызды  мәселенің бірі әрбір мамандық бойынша  республика, облыс, қала және оқу орындарының  конкурс-сайысын өткізу болды. Республика бойынша электромонтер, монтажник, аспаз, шаштараз басқа да көп конкурс-сайыстары  барлық оқу орындарында жыл сайын  өткізілген.

Лицейлер  мен колледждердің оқушылардың  білім сапасын көтеруде жүргізілген  әдістемелік жұмыстардың түрлері  мен тәсілдері әртүрлі болды. Ең бастысы бұл саладағы жұмыстар әлеуметтік серіктестіктің талабы тұрғысында іске асырылуда. Оқу процесін жаңа технологияны пайдалану арқылы дамыту оқушылардың  кәсіби шеберлігін, бәсекеге қабілетті  сапалық деңгейі көтерді.

Кәсіби білім  беру ісінде кемшілік жоқ десек қателесеміз. Ол - оқу орындарының оқу-материалдық  базасының жеткілісіздігімен және инженер-педагогикалық0 кадрлардың білім  сапаларының төмендегімен байланысты. Қазақстан Республикасының 2008-2012 жылдарға арналған техникалық және кәсіби білімді  дамыту бағдарламасында бұл кемшіліктерді  жоюдың, кәсіби білімнің сапасын жақсартудың  нақты шаралары қарастырылған.

Оқу орындарының  оқушылары техникалық шығармашылық үйірмелерге қатынасып, өздерінің  техникалық шеберліктерін арттырды. Әрбір оқу орындарында орта есеппен 10-12-ден кем емес техникалық үйірмелер жұмыс істеген.

Колледждерге  қабылданатын жастардың көбеюіне байланысты олардың инженер-педагог кадрлардың саны 2000 жылы 14666-ге жетті, оның  11475-і  мемлекеттік, 3191-і мемлекеттік емес оқу орындарында жұмыс істеді. Ал 2004- 2005 жылдарда колледждерде 19381 педагогикалық  кадрлар жұмыс істеген, олардың 12012-і  мемлекеттік, 7369-ы мемлекеттік емес оқу орындарында.         

Техникалық  және кәсіби оқу орындарында кадр құрамының есею (қартаю) тенденциясы  орын алуда. Барлық педагогикалық кадрлардың 1 – 10 жыл арасында жұмыс еңбек  өтілі барлары 30 пайыз, 10 жылдан жоғарылары – 70 пайызды құрап отыр. Бір оқытушының оқу жүгі 1,5 деңгей, олардың арнаулы  пәндерге қажеттілігі 1194 адамды құрайды. Бірақ 2002 жылы кәсіби лицейлер мен колледждерге жоғары оқу орындарында инженер-педагог  кадрлар дайындау үшін ҚР Үкіметі  жыл сайын 100 грант және 30 несие  бөлген. Бұл өз нәтижесін берсе  аталған оқу орындарының инженер-кадрларының  құрамы, сөз жоқ, жақсаруға тиісті.

Оқушыларға  сапалы білім берудің бір шарты  мұғалімдер мен оқу шеберлерінің біліктілігін арттыру болып саналады. Сондықтан да Білім және ғылым министрлігі, облыстық және қалалық білім департаменттері лицей мен колледждердің инженер-педагог кадрларының білімін көтерумен айналысып келеді. Барлық облыстағы және екі қаладағы мұғалімдердің білімін жетілдіру институттары лицей мен колледжердің мұғалімдері мен шеберлерінің білімін көтерумен айналысатын әдістемелік бөлім ашты. Оларды 3-4 маман-әдіскерлер жұмыс істеп келеді. 1991-1998 жылдар аралығында республиканың лицей мен колледждерінің мұғалімдері мен шеберлерінің, әр жыл сайын 12 пайызы ғана солардың жанындағы бір айлық курстардан өткен [20]. Бұл, әрине, жеткіліксіз. 2001-2004 жылдарда, яғни осы үш жылда, мультипикаторлық әдістеме негізінде 1350 кәсіптік лицей қызметкерлері білім алған. Жобалық материалдар мультипикаторлар арасында кеңінен таратылып, оқытушылар мен өндірістік оқыту шеберлері үшін теориялық және практикалық сабақ өткізуде және ұйымдастыруда жақсы бәсекелестік туғызған [15, 92-94б ].

Білім және ғылым министрлігі лицей және колледждердің мұғалімдері мен  шеберлерінің білімін көтерумен  үнемі айналысып отырды. 2005 жылдың 27 шілдесінде министрлік техникалық және қызмет көрсету еңбегі саласындағы  кадрлардың кәсіби дайындығын көтеру, оларды қайта даярлау және мамандықтарын  арттыру туралы методикалық нұсқауды бекіткен, бұл нұсқау ҚР-ның «Білім туралы» Заңының 19-бабына сәйкес дайындалған. Олар төмендегідей міндеттерден тұрады:

- маман-жұмысшылар  мен орта буын мамандарды дайындау, өндіріске жаңа технологияны  енгізу және оның болашағына  негізделіп ұйымдастыру;

- оларды  қайта дайындауды өндірістің  жаңа бағыт және мақсатымен, еңбек  нарығының талабына сәйкестендіру;

- техникалық  және қызмет көрсету саласы  кадрларының білімін көтеру өндірістен  қол үзіп те қол үзбей де  жаңа технологияның талабы негізінде  өткізу.

Білім және ғылым министрлігінің бұл нұсқауы  барлық облыстық және қалалық білім  департаменттерінде талқыланып, басшылыққа алынды. Бірақ арнаулы пән оқытушыларын және оқу шеберлерін оқыту, олардың  біліктілігін көтеру ісіне кәсібі жоғары мамандар тарту өндіріс орындарының  жекешеленіп кетуіне байланысты қиындықтар да туғызды.

Білім және ғылым министрлігі жылма жыл  республикалық және халықаралық  конференциялар мен семинарлар өткізген. Оларда лицей және колледждердің  педагог-кадрларының біліктілігін арттыру, жаңа технологияларды пайдаланулары  туралы сан салалы мәселелерді талқылауды тәжірибеге енгізген. 2007 жылы 6-8 желтоқсанда  Білім және ғылым министрлігі, Алматы қаласының колледждер Қауымдастығы Алматының құрылыс және менеджмент колледжі базасында өткізілген халықаралық  семинар өткізіп, онда кәсіби және техникалық  оқу орындарына кредидтік жүйені енгізу мәселесін қарастырған болатын. Бұл жиынға Оңтүстік Кореяның, Германияның, Австрияның Канаданың, Қырғызстанның  ғалымдары және эксперттері, республиканың  барлық кәсіби лицей және колледждерінің 400-ден астам педагог кадрлары және басшы қызметкерлері қатысты.

Облыстардағы  біліктілікті жетілдіру курстарынан 2006 жылы техникалық және кәсіби білім  беру саласы бойынша 3444 адам өткен, бұл  көрсеткіш 2005 жылмен салыстырғанда 465 адамға (14 пайыз) артық болды.

Арнаулы орта білім беретін медициналық  колледждердің оқытушыларының білімін  көтеру өзіндік ерекшелігі бар. Батыс  Қазақстан медициналық колледжі жанынан 1990 жылы орта білімді медицина қызметкерлерінің білімін көтеретін  бөлім ашылды. 2007 жылдың наурыз айында сапа менеджменті жүйесі бойынша  бұл колледж сертификат алып, оған толық негіз қалады, оның 90 жылдық өмірі бар, заман талабына сай  қызмет істеп жатқан оқу орындарының  бірі, кадр дайындау ісінде бай тәжірибесі бар, 5 мамандық бойынша білім береді, осы жүйенің талаптары бойынша  жұмыс істеуде.

Колледждің  өз оқу-материалдық базасы әр түрлі  пәндер бойынша 58 кабинеттен, 15 зертханадан, 25 жұмыс аудиториясынан тұрады. Колледжде  диплом алғаннан кейін орта буын мамандардың  білімін көтерумен айналысады. Білім  көтеру ісі өндірістен қол үзіп те, қол үзбей де өткізілген. Осы 17 жылда  мамандық көтеру бөлімі 13178 адамды қайта  дайындау курстарынан өткізген: 1991-1994 жылдарда - 1232, 1995-1998 жылдарда – 1211, 1990-2002 жылдарда – 3610, 2003-2006 жылдарда – 7125 [19, 30-32б].

Білім және ғылым министрлігі, облыстық оқу  департаменттері мұғалімдердің  білім жетілдіру институттары арқылы лицей мен колледждің педагог  кадрларының біліктілігін көтеруде белгілі қызмет атқарды. Дегенмен жұмыс  істеп отырған оқу шеберлерінің біліктілігін арттыру өз дәрежесінде  шешімін тапқан жоқ.

Оқытушылар  мен оқу шеберлерінің кәсіби дайындығын арттыруда, оқу орындарының оқу-материалдық  базасын нығайтуда, оқу түлектерін жұмысқа орналастыруда, әлеуметтік серіктестермен, жұмыс берушілермен, экономика және әлеуметтік саладағы ұйымдармен байланысты нығайтуда оқу  орындарының басшы қызметкерлерінің үлесі зор. Лицей мен колледждерде 694 директорлар, оқу-әдістемелік жұмысты  және тәрбие жұмыстарын басқаратын олардың  мыңға жуық орынбасарлары болды. Олардың барлығы да жоғары білімді  және тәжірибелері мамандар. Сонымен  қатар лицей мен колледждер директорларының 96-сының ғылым докторы және кандидаты  деген ғылыми атақтары болды [16, 5-6б].

тәуелсіздік алуымен оқушылардың арасындағы тәрбие жұмысының жаңа кезеңінің  беті ашылды. Білім қоғам дамуының интеллектуалдық қана емес, сонымен  қатар экономикалық базасын жасайтын өндірістің рухани маңызды саласы, ол әлеуметтік-экономикалық өрлеу дәуірінде  қарқынды дамудың қайнар көзі болып  саналады.

Кәсіби  лицейлер мен колледждердің жас  жұмысшылар мен орта буын мамандар дайындаудағы тәрбие жұмыстарының перспективалық бағдарламалары талданды, кәсіби бағыт  оқу-тәрбие жұмысының ең құрамдас бөліміне айналды, оның түрлері мен тәсілдері  сан алуан болды. Кәсіби оқу орындарының  оқушылары мектептердің шеберханаларын жөндеуден өткізді, жаңа құрал-саймандармен жасақтады. Облыстарда телеклуб жұмыс істеді. Кәсіптік-техникалық оқу орындары өз оқушыларын еңбек озаттарымен кездестіріп отырды. оқушылар ел тәуелсіздігінің әсерінен жаңа леп, қарқын алды, өз елінің патриотына айналды.

Колледждерде 2001-2007 жылдар аралығында құрылыс бөлімдері жұмыс істеді, олар оқу үйлерін, зертхана, оқу кабинеттерін өңдеуден өткізді, сол арқылы қаражаттарда тапқан [17, 22-23б].

Кәсіби  оқу орындарында жеке тұлғаның кәсіби құндылық сапасын қалыптастыру мақсатында өткізілген сынып сағаттары, диспуттар, дебаттар, көрмелер мен конференциялар қорытылды. Оқу орындарында республика күні, Тәуелсіздік күні, «Наурыз», жаңа жыл мерекелері өтіп тұрады. Қызғылықты өтетін іс-шаралар: «Наурыз аруы», «Жігіт сұлтаны», «Колледж аруы». Жеңімпаздар  ақшалай сыйлықпен марапатталып отырған. Сонымен қатар тәрбие мәселесінде  жетістікке жеткен оқу орындарының  ұлағатты ұстаздары да аталды.