Кәсіпорын кірістері

Мазмұны :

Кіріспе..............................................................................................................3

I. Кәсіпорын  кірістерінің  мәні мен  маңызы

1.1 Кірістердің  мәні  мен  маңызы және оның түрлері...................................6

1.2 Кәсіпорын кірісінің экономикалық мәні..................................................13

1.3 Кірістің  кәсіпорын қызметіндегі рөлі және  функциялары....................17

II. Кәсіпорын кірістерінің  есебін  ұйымдастырылуы

2.1 Негізгі құралдардың  кіріс есебі.................................................................21

2.2 Кәсіпорынның  кірістер  мен шығыстар  туралы   есептілігін  құру  тәртіптері................................................................................................................23

Қорытынды................................................................................................58

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі...........................................61

Кіріспе

«Еліміздің  алдағы  онжылдықтағы    экономикалық  ерлеуін   қамтамасыз  етіп,   жаңа  мүмкіндіктерге  жол  ашу»  мақсатындағы елбасы Н.Ә.Назарбаевтың  «Жаңа онжылдық – жаңа  экономикалық  өрлеу- Қазақстанның  жаңа  мүмкіндіктері » атты Жолдауы еліміздің  жаңа  деңгейдегі   дамуына  жол  салды. Экономикамыз  өсіп, табысымыз  күшейсе, онда  халық  тұрмысы  жақсарып, еліміздің әулеметі артары белгілі. Еліміз   қуатты  да  табысты мемлекетке  айналып, өзінің  бастамалары  арқылы  жоғарғы   халықаралық  беделге ие болды. Алайда  әрі  қарай толағай табыстарымен ел  экономикасын дамытып,  алдыңғы  қатарларда  бәсекеге  қабілетті  болу көп еңбекті қажет етеді. Экономиканың тиімділігін арттыру мемлекеттің осы заманға экономикалық стратегиясының басты міндеті болып табылады.

Нарықтық экономика жағдайларындағы  шарушылық субьектілердің  бүкіл қызметі кіріс алуға бағытталған,  сондай-ақ  түпкілікті  мақсаты болып табылады.  Нарықтық  экономикаға көшумен және де жеке меншіктің дамуымен байланысты  пайда табу қозғаушы күшке  айналды.                     Кәсіпорынның функционалдырылуының экономикалық мақсатқа сәйкестігі табысты алу арқылы айқындалады. Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп беру стандартына сәйкес табыс дегеніміз – есеп беру кезеңіндегі активтердің өсуі немесе міндеттемелердің кемуі. Кәсіпорын табысы іскерлік белсенділіктің дәрежесін және қаражаттың жетістігін сипаттайды.

Есептеу қағидасының әдістемесіне сәйкес, тауарға меншік құқығы сатып алушыға көшетін есеп беру кезеңінде сатудан табыс түсті деп есептеледі.

Кіріс -  кәсіпорынның нақты бір уақыт аралығындағы  тауар мен қызмет түрін құруының динамикалық процесі.

Кіріс -   бұл  активтерді  ағылып  келуі  немесе  активтердің  өсуі   кезінде  экономикалық  ресурстардың   көбеюі  немесе  кәсіпорынның  әдеттегі   қызметі нәтижесіндегі  міндеттемелерді  азайту  жолымен экономикалық   ресурстардың  көбеюі. Кәсіпорын өз шаруашылық қызметінен  алған жалпы сомадағы  кірістер  жалпы жиынтық кірісті құрайды.

Өндірісті  басқарудың  жаңа  жағдайындағы   ішкі   шаруашылықтың   күрделі  қаржыны  қаржыландырып,  негізгі  табыстарды  құру   және  өзіндік  айналымы  құраралдарды   толықтыру  ісінде  бюджеттік қаржы   емес, кіспорынның өз  табысы   негізгі  қаржылық  көзге  айналады.

Тақырыптың өзектілігі. Нарықтық  қатынастар жағдайларында кәсіпорынның  қоршаған  ортадағы өзгерістер, сондай-ақ,осы өзгерістерден  туындайтын  қосымша  мүмкіндіктер  мен  тәуекелдер  де  тұрақты  өсіп  отырады.Сондықтан  кәсіпорынды  басқару  стратегиясы  осы  өзгерістерден  мүмкіндіктерді  алу   мүмкіндіктерін, шаруашылықты  жүргізу  үшін  барлық  қосымша  мүмкіндіктерді  және  тәуекелдерді  қамтитындай  болуы  керек.

Бәсекелестік  ортада  кәсіпорынның  қаржы менеджменті оның  нарықтық  және  өндірістік  стратегиясын  анықтайтын  басқару  қызметінің  басты  болып  табылады. Осы  жағдайға  байланысты  қаржы  менеджменті  кәсіпорынның   өндірістік  барысы  қаржы ресурстарымен   қажетті көлемде қамтамасыз  етілуін, тартылған  қаржы  ресурстарын  өндіріске тиімді  орналастырылуын, өндірілген  өнімнің шығындарын  барынша азайтуды, нәтижесінде кәсіпкерлік қызметтен  кіріс алуды  қамтамасыз  етуге  байланысты  міндеттерді  атқарады.

Тақырыптың өзектілігі. Кіріс  кәсіпорын  қызметіндегі  атқаратын  ролі үлкен, ол  кәсіпорынның  мүлкінің  ұлғаюының, қарыз  құжаттар  тартудың, жалпы  әлеуметтік - экономикалық  дамуының  алғы  шарты  болып  табылады. Кіріс  таппай  кәсіпорын  кредиторлар  мен  инвесторлар  тарапынан   қосымша  қаражаттар  тарту  мүмкіндігіне  үміт  арта  алмайды. Сонымен  қатар, кіріс  кәсіпорынның ішкі  қаржылық  мұқтаждықтарының  негізгі  көзі  болып  қоюмен  шектеліп  қана  қоймайды,ал  қоғам  өмірінде, мемлекеттік  бюджет  ресурстарының, бюджеттен  тыс  қорлардың  және  қайырымдылық  қорларының  қаражаттарының  қалыптасуында  да  үлкен  роль  атқарады.

Қазіргі таңдағы шаруашылық шарттарында  көптеген кәсіпорындарда өз дамуының стратегиясы мен тактикасын жеке таңдау мүмкіндіктері бар. Кәсіпорынның өзін өзі қаржыландыруы басты  мәселе болып табылады.    Кәсіпорын  қаржысы мемлекеттің қаржы жүйесінің негізі болып табылады, себебі кәсіпорындар халық шаруашылық кешенінің негізгі бөлігі. Кәсіпорын қаржысының жағдайы жалпы мемлекеттік және аймақтық ақша қорларының қаржылық ресурстармен қамтамасыз етілуіне әсер етеді. Мұнда тікелей байланыс орнайды: кәсіпорындардың қаржылық жағдайы неғұрлым тұрақты болса, соғұрлым жалпы мемлекеттік және аймақтық ақша қорлары қаржы ресурстарымен қамтамасыз етіледі әлеуметтік-мәдени және басқа да қажеттіліктер қанағаттандырылады.  Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2007 жыл 28 ақпандағы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты халыққа Жолдауындағы «Жаңа кезеңнің негізгі міндеттері» деп аталатын бесінші бөлімнің «Өндіруші сектордың тиімділігін арттыру» атты үшінші міндетінде мұнай - газ саласы кәсіпорындарының тиімділігін арттырудағы маңызды мәселелер мен алға қойылған міндеттерді атап өтті. Ақша қаражаттары  нарықтық экономикадағы ең дефицитті ресурстар болып табылады. Кәсіпорыннның қызметінің кіріске жетуі ең алдымен оның басшыларымен ақша қаражаттарын тарту және оларды тиімді мақсаттарда бөлуне байланысты. Кәсіпорынның тұрақты қызмет етуі үшін негізгі шаруашылықтың бірі ақша қаражаттарымен қамтамасыз етілу деңгейі болып табылады. Кәсіпорынның белгілі бір уақытқа алынған жалпы капиталы тұрақты, алайда уақыт өте келе ол өзгеріске ұшырайды. Кәсіпорынның капиталы үнемі қозғалыс үстінде. Кәсіпорындар арасындағы бәсекелестік үнемі өзгерістегі шарттарға тез бейімделуді қажетсінеді. Мұндай шарттарға: біршама капитал салымын қажет ететін технологиялық жетістіктер, инфляция, пайыздық мөлшерлемелердің өзгерісі, салықтық заңдылықтар – бұлардың барлығы кәсіпорын капиталының қозғалысына үлкен әсер етеді. Сондықтан да кәсіпорын аясындағы капитал қозғалысын тиімді басқара білу қажет.  Ақша қаражатының негізін, бөліну механизімін, оны жоспарлай және болжай білу, кәсіпорын қызметінің күтілетін нәтижеге жету, яғни пайда табудағы басты құралы болып табылады. Зерттеу тақырыбы осындай шарттарға негізделген.  Ақша қаражаттары – бұл кәсіпорынға жоғарғы өтімділікті қалыптастыратын және қызметті таңдаудағы еркіндік беретін активтердің ең өтімді категориясы.   

Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Кәсіпорынның  өндіріске салыған активтерінің  кірістылық  деңгейі инвестициялық шешімдер  қабылдау  барысында, қаржылық  жоспарлау жұмыстарында, жоспарлық көрсеткіштерді  нақты көрсеткіштермен салыстыру  мен  үйлестіру, сондай-ақ шаруашылық  қызметі  мен  оның  нәтижесін  бақылау  мен  бағалауда маңызды  роль  атқарады.Үлгілі  басқарылатын  кәсіпорындар  кірістың  қалыптасуын, оның  әрбір  орталықтары  бойынша  қатаң  түрде  бақыланып  отырады  және  сәйкесінше, осы нәтижелер  негізінде   құрылымдық  басшыларға  сыйақылар  беріледі, бұл  өз  қызметіне  деген  ынтасын  арттыруға  септігін  тигізеді. Өндірістік  активтерге  немесе  инвестициялық  жобаларға  жаңа   қаржы   салымдарын  салу  қажеттілігін   бағалаған кезде, олардан  алынатын  кіріс  есептеледі  және  бұл  есептер  қаржылық  сипаттағы  шешімдер  қабылдауда  негіз  болып  табылады.  

Зерттеудің теориялық және тәжірибелік  құндылығы: Дипломдық жұмыстың теориялық мәні мен оның нәтижелері өндірістік кәсіпорында кіріс есебін ұйымдастыру бойынша бухгалтерлік есептің жүйесін қалыптастырудың теориялық және әдістемелік базасын кеңейтеді және тереңдетеді. Тәжірибелік ұсыныстарды жоғары оқу орындардында кәсіптік білім беру қыземтінің аймақтық нарығында қолдануға болады.

Түсімдерді өлшеу -  операция нәтижесінде  толық алынуы тиіс  ақшаға берілген құқықтың  дисконтталған ағымдағы құны немесе   ақшалай баламасы.

Түсімдерді өлшеу мен есепке алудың негізгі көздері болып

- №18 «Табыс» халықаралық қаржылық есеп стандарты;

- №2 Ұлттық қаржылық есеп стандарттары   табылады.

Курстық жұмысты жазудағы мақсатым – кәсіпорын  қызметіндегі кірістердің мәні мен маңызын ашып, оны бухгалтелік  есепке  алудың,  талдаудың  және аудиттік  тексерілісінің  мақсат- міндеттері, аудиттік  тексерісін  жүргізу  тәртіптері мен   нәтижесін қорытындылау туралы  түсінік  беру.

I. Кәсіпорын    кірістерінің  мәні мен  маңызы

1.1 Кірістердің  мәні  мен  маңызы және оның түрлері

           Кіріс – белгілі  бір  уақыт аралығы  ішінде  кәсіпорынның  тауарлар жасау мен  қызмет  көрсетуінің динамикалық  процесі.

         Кірістер   ұйымның өмір  сүру   көзі  болып саналады. Кіріссіз пайда  жоқ, пайдасыз кәсіпорын да жоқ. Сондықтан да  әрбір  кәсіпорынның  шаруашылық  процесіндегі  негізгі  мақсаты – табыс табу  болып табылды. Табыс – төтенше   таралған,  кең түрде қабылданатын, сонымен қатар   түрліше маңызды   қолданылатын  көп мағыналы ұғым.  Сөздің  кең мағынасында   ақшалай  құнына ие  болуды  кез  келген   ақша   қаражаттарының  түсімі  немесе  материалдық  құндылықты  алуды  көрсетеді. Яғни, кірістер (табыс) – есептік кезең ішінде экономикалық пайданың көбеюі немесе активтердің ұлғаюы, міндеттемелердің азаюы.  Алайда  құрылтайшылардың  салымдары кәсіпорынға табыс болып саналмайды. Кәсіпорын табысының негізгі функциялары[5,56-60]:

1. Ол  мемлекеттік бюджеттің табыстарының көзі болып табылады;
2. Ол  кәсіпорынның өндірістік және әлеуметтік дамуының көзі;

Табысқа тез қол жеткізу үшін кәсіпорын өз әрекетінің өрісінде төменгі қағидаларды басшылыққа алу қажет:

1. Бір  өнімге,  не  қызметке монополиясының болуы;
2. Экономикалық   циклдың кезеңдеріне бизнестің өсуі тәуелсіз болуы қажет, яғни өндірістің құлдырау уақытында фирманың айналымы өсуін тоқтатпайды;
3. Кәсіпорын  өз  кірісін өнімді  өткізуден алса, коммерциялық  табысқа жету үшін   сатылатын   тауардан   алынатын   пайданың   үлесі  жоғары болады;
4. Кәсіпорынның  пайда  мөлшері  және   тапсырманың   өсу  қарқыны әрқашан  жоғары  болып,  өнімге  қайталап берілетін тапсырма мол болу қажет;
5. Кәсіпорын баяндамалар мен биржаның оперативтік есептерінде аз жазылатын бизнес өрісінде қызмет істеуі қажет;
6. Кәсіпорын өз шаруашылық әрекетіне, менеджерлердің қабілетіне тәуелді өрісті таңдауы қажет;

   Кіріс:

• тауарлы материалды  қорларды сатудан;
• қызметтер  көрсетуден
• ұйымға  жататын, сыйақы, роялти  мен  дивиденттерден әкелетін  активтерді пайдалануға  беруден   алынады.

       Алынған  кірістерді  есебі  өз  кезегінде   әр  түрлі әдістері:  жеткізу  бойынша  есеп  әдісі, келісім шартты (контрактіні) пайдалану  кезеңдері  бойынша   есеп  әдісі, өндіріс бойынша есеп  әдісі,  мерзімін  ұзарту  әдісі  қолданылады.

   Табыстарды өлшеу – операция нәтижесінде толық алынуы тиіс ақшаға берілген құқықтың дисконтталған ағымдағы құны немес ақшалай баламасы. Көптеген  жағдайларда ақша баламасы шартпен белгіленеді. Ережелер бойынша қайтарып берулер, саудалық жеңілдіктер және басқа азаюлар шаруашылық операциялармен құрылған табыстан шегерілуі тиіс.

Табыс – капиталды көбейтуге әкелетін жарғылық қызмет барысында кәсіпорынның есеп беру кезеңіндегі экономикалық пайданың жалпы түсуі.

Капиталдың көбеюі деп  құрылтайшылар жарнасынан басқа  оның кез келген көбеюі түсініледі.

     Сатылған тауарлардың кірістері танылады, егер:

• кіріске алу ақылар мен тәуекелділіктерді кәсіпорын сатып алушыға аударып тастаса;
• егер кәсіпорын сатылған тауарларға бақылау жасамаса;
• егер кірістер сенімді бағаланса;
• егер жасалған делдалдықтан пайда алуына сенімді болса;
• егер жасалған делдалдықтан алынатын табыс дұрыс бағаланса;       

Тауарды сатқаннан түскен табыс келесі жағдайды сақтаған кезде  танылады:

Табыс сомасын үлкен  деңгейдегі дәлдікпен бағалағанда, яғни екі тарап та мәмлеге қатысқан кезде, сатушы қандай соманы сұрап отырғанын және қандай соманы сатып алушы төлейтіндігін білген жағдайда; мәмлемен байланысты экономикалық олжаны және соны субъектінің алу ықтималдығы бар болуы мүмкін. Ал бұл сатушының сатқан тауары үшін келісім-шартта көрсетілген соманы сатып алушының төлейтіндігі туралы сенімін білдіреді.

Келісім шарт сатушыдан сатып алушыға өтетін меншік құқығы болып табылады, бұл әдетте берілген кезден басталады, ал егер сатушы меншік иесі ретінде құқығын және міндеттемесін сақтаған болса, онда ол сатылған болып танылмайды және табыс танылмайды, мәміле бойынша күтілетін шығынүлкен нольдік деңгейдегі бағалауды қажет етеді[8,100-102].

Көрсетілген қызметтен  және орындалған жұмыстан алынған табыстар, мына жағдайды қоспағанда, тауарды  сатқаннан алынатын табыс ретінде  танылады:

• есеп беру күніне мәміленің аяқталу кезеңі үлкен деңгейдегі дәлдікпен анықталса;
• мәмілені жүргізу кезінде жұмсалатын шығыстары да, мәмлені аяқтау үшін қажет шығыстары да үлкен деңгейдегі дәлдікпен бағаланса;

Кәсіпорын барынша дәлдік деңгейде табысын анықтай алады, ол: мәмілеге қатысушылармен төлем жағдайы мен тәсіліне, күтілетін компенсациясына әрбір тараптың құқығына қатысты мәселелер бойынша мәмілеге қатысушылармен ортақ шешімге келген жағдайда қол жеткізеді. Мәміленің сипатына қарап, оның аяқталу кезеңін анықтаған кезде мына әдістердің бірін пайдаланылады:

• белгілі бір күнге жалпы мәміле бойынша жасалған шығыстардың пайыздық қатынасы;
• белгілі бір күнге жалпы мәміле бойынша орындалған қызметтердің пайыздық қатынасы;
• орындалған жұмысты талдау

Аралық негізде жасалатын төлемдер, яғни сатып алушылардын алынатын аванстар, табыс болып танылмайды.

Қызмет көрсетудің, яғни мәміленің нәтижесінде үлкен  деңгейдегі дәлдікпен табысты анықтау  мүмкін болмаған жағдайда, табыс жұмсалатын шығыс мөлшерінде танылады, яғни ол сол шығыстың орнын жабады.

  Кәсіпорынның  нарықтық  экономика жағдайында қызмет  етуінің экономикалық пайдалылығы  табыс табумен анықталады. Кәсіпорынның  табыстылығы абсолюттік және  салыстырмалы көрсеткіштермен сипатталады.  Табыстылықтың абсолютті көрсеткіші – бұл табыстар немесе пайдалардың сомасы.  Шетелдік арнаулы әдебиеттерде "табыстар" ұғымы келесідей түрде анықгалады:

   "Табыстар  дегеніміз - қаржының келуі немесе активтер құнының өсуі, не болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық пайданың ұлғаюы болып табылады, бұл акционерлер салымдары-ның есебінен өсуден басқа жағдайдағы капиталдың өсуіне әкеледі"[1,64-71].

   Ықшамдалған түрде  бұл түсінік 1995 жылы 26 жел-тоқсандағы "Бухгалтерлік есеп туралы" заң  күші бар ҚР Президентінің 2732 Жарлығында анықталған. Жарлықтың 13-бабында былай делінген: "Табыстар - бұл есептік кезеңдегі активтердің ұлғаюы немесе міндеттемелердің азаюы" .

Белгілі бір шығындар шығармай әдетте қажетті табыстарды алу мүмкін емес. Өз кезегінде, табыс алмай кәсіпорынның дамуын жүзеге асыру және әлеуметтік мәселелерді шешу мүмкін емес.

Табыстылықтың көрсеткіштер жүйесі ең алдымен қаржылық нәтижелердің абсолютті көрсеткіштерінен тұрады, олар: өнімді (жұмыс, қызметті) өткізуден  алынатын табыс; жалпы табыс; негізгі  қызметтен алынатын табыс; салық салынғанға дейінгі дағдылы қызметтен алынатын табыс; салық салынғаннан кейінгі дағдылы қызметтен    алынатын    табыс;    төтенше жағдайлардан алынған табыс; кәсіпорын қызметінің соңғы қаржылық нәтижесі болып табылатын таза табыс.

Табыс  жинақталған түрде шаруашылық жүргізудің нәтижесін, жанды және затқа айналған еңбектің өнімділігін көрсетеді. Оны кейбір экономистер экономикалық тиімділік көрсеткіштері қатарына жатқызса, енді біреулері оны кәсіпорын жұмысының тиімділігіне жатқызады. Біздің ойымызша, алғашқылардың айтқаны дұрыс, өйткені табыстың абсолютті сомасы салынған қаржылардың қайтарымдылығы туралы болжауға мүмкіндік бермейді.

Нарық жағдайында табыстың рөлі айтарлықтай  артты. Өзіміз білетіндей жоспарлы-директивті экономика жағдайында оның ролі төмендетілген болатын. Табыс (пайда) табу кез келген кәсіпорынның мақсатты функциясы (қызметі) ретінде төмендетілді. Нарықтық экономикаға көшумен табыс (пайда) оның, яғни кәсіпорынның қозғаушы күшіне айналды. Тек табыс қана өзара байланысқан үш мәселенің шешімін анықтайды: нені, қалай  және кім үшін өндіру керек Табыс табу кез келген кәсіпорынның қызмет етуінің мақсаты болып қалыптасты, ал нарықтық экономика кәсіпорынның негізгі өндірістік және әлеуметтік дамуының көзі болып табылады. Бұл принцип өнімді өндірудегі шығындардың толық ақталуын және кәсіпорынның өндірістік-техникалық базасының кеңеюіне негізделеді. Бұл әр кәсіпорын өзінің ағымдағы және күрделі  шығындарын өзінің меншікті қаржы көздерінен жабатындығын білдіреді. Уақытша қаржы тапшылығы кезінде, оларға деген қажеттілік, егер бұл ағымдағы шығындар болса, олар банктің қысқа мерзімді ссудаларымен және коммерциялық несиелерімен, сонымен қатар капитал салымдары банктің ұзақ мерзімдік несиелерімен жабылуы мүмкін[9,23-31].

Табыс есебінен, сондай-ақ кәсіпорынның бюджет алдындағы, банктер мен басқа да кәсіпорындар, ұйымдар алдындағы міндеттемелері орындалады. Сонымен, табыс кәсіпорынның өндірістік және қаржылық қызметін бағалаудағы негізгі көрсеткіші болып табылады.

Ол оның іскерлік белсенділігі мен қаржылық тұрақтылығын сипаттайды. Табыс бойынша авансталған қаржылардың қайтарымдылық деңгейі мен осы кәсіпорынның активтеріне салынған салымдардың табыстылығы анықталады.

Нарықтық  экономика  жағдайында табыстың рөлі ол атқаратын қызметтермен анықталады. Оған 2-ден 6-ға дейін қызметті жатқызады. Біздің ойымызша, ол тек екі қызмет атқарады:

• мемлекеттік бюджет табысының көзі;
• кәсіпорын   мен   бірлестіктердің   өндірістік   және әлеуметтік даму көзі.

Функциялардың және олардың  езара шарттылығындағы бірлігі, табысты шаруашылықты жүргізуші қоғамның, кәсіпорын ұжымының және әр жұмысшының экономикалық мүдделері байланысатын элементі ретінде көрсетеді. Осыдан табысты құру және бөлу (тарату) мәселелерінің маңыздылығы көрінеді, оның (тәжірибелік) шешілуі шаруашылықты жүргізуші субъектінің тиімділігінің алынған және оның иелігінде қалатын табыс көлеміне қажетті тәуелділігін қамтамасыз етеді.

Табыс өз қызметтерін  тиімді орындай алуы үшін келесідей  негізгі шарттар қажет болады:

1. Жуықтаудың  белгілі  бір дәрежесінде, өнім  бағасы еңбектің  қоғамдық  қажетті   шығындарын   керсетуі   тиіс және ол сондай-ақ еңбек өнімділігінің үздіксіз өсуі мен өзіндік құнның төмендеуін ескеруі қажет.

Бұйымдарды калькуляциялау және өнімнің өзіндік құнын анықгау  жүйесі ғылыми негізделген болуы керек.

Табысты  бөлу  (тарату)  механизмі  белсенді  рольатқаруы  керек және  өндірістің дамуы  мен  оның  тиімділігін арттыруда  ынталандырушы фактор болуы тиіс[13,20-24].

4. Табысты   тиімді   пайдалану   тек   қалған   барлық қаржы тұтқаларының  жүйесінде (амортизациялық аударымдар,   қаржылық   санкциялар,   салық   салу, акциздер, жал   төлемі,    дивидендтер,    пайыздық    мөлшерлемелер, арнайы    қорлар,    салымдар,    пай    (жарна)    төлемдері, инвестициялар, есеп айырысу нысандары, несие түрлері,  валюта   және   бағалы   қағаздар   курсы   және   т.б.)   ғана мүмкін.

Табысты тануға байланысты 2 негізгі мәселе бар:

1. Табыс  қашан (қай  есепті кезеңде ) танылуы қажет

2. Қандай  сала табыс  ретінде танылуға  тиісті.

 Консерватизм  қағидасына сәйкес табысты тану  қажет есепті кезең анықталады. Осы  қағида бойынша табыс ең алғашқы  кезеңде, яғни кәсіпорын табысты алу мақсатында барлық әрекетті жүзеге  асырған кезде танылуға тиісті.

 Табыстың  қандай  сала мөлшерінде танылуы  қажеттігі  сату қағидасына сәйкес  тьанылуға тиісті. Мысалы: компания  екінші компанияға ксерокс сатып  алу жөнінде келісімшарт  жасады. Ксероксті келесі айдың басында  жеткізіп беру келісілді.

 Егер  келісім желтоқсан  айында жасалған  болса, онда  консерватизм қағидасына  сәйкес сатып алушы ұйым сатушыдан ксерокс келіп жеткенге дейін сатушы табыс алғандығын көрсете алмайды. Егер аппаратты қаңтар  айында жеткізген болса , онда  табыс сомасы келесі есепті  жылы танылуға тиісті.

 Сату  қағидасына  қатысты мысал: 

 Сауда  ұйымы кондиционерлерді 30000тг сатады. Сатып алушы 30 күн ішінде шотты  төлеуге келісім береді. Сатушы  ұйым сатып алушы ұйымның төлем  қабілеттілігінің жоғары болуға  байланысты 30000 тг мөлшеріндегі табысты  танып есепке алады.

 Қаржылық  септілік  көрсеткіштері ретінде  табысты тану үшін келесі шарттардың  бірі орындалуы қажет :

1. Алынатын  табыс сомасының  өте жоғары  шынайлық дәрежесінде  бағалау  мүмкіндігі бар

2. Осы  іс – шарамен  байланысты табыс  сомасы  алынуының  мүмкіндігі  өте жоғары болған  жағдайда

 Табыс  келесі  операциялар нәтижесінде  алынуы  мүмкін:

1. Тауарлы  – материалдық  қорларды сату  нәтижесінде

2. Қызмет  көрсету нәтижесінде 

3. Активтерді  уақытша  пайдалануға беру нәтижесінде

Қызмет  көрсетумен байланысты табыстар келесілер  орындалғанда танылады:

1. мәмленің  есепті  кезең соңына аяқталатындығын   дәл анықтау мүмкін болғанда

2. мәмлені  жүзеге  асырумен байланысты шығындарды  дәл бағалау мүмкін болған  жағдайда.

Өндіріс пен тауарды  өткізуден кәсіпорынның негізгі  және айналым капиталының  қозғалысын қамтамасыз ететін қаржы ресурстары қалыптастырылады. Қаржылық көрсеткіштерге талдау жүргізгенде қалыптасқан табыстың құрылымы мен оның қалыптасу динамикасына көп көңіл бөлінеді. Бұл кәсіпорынның жағдайын анықтаудың және салық арқылы мемлекеттік бюджет түсімін қамтамасыз ететін бірден бір шарасы.

Кәсіпорын қызметінің сәттілігін қамтамсыз ететін маңызды бір  фактор ол операциялық  қызмет негізінде  алынған табыс жатады. Кез келген ұйым табыс табу мақсатында құрылғады, сонда оның алатын табыс түрі де әр түрлі болып келеді. Мысалы, қызметкерлердің алып жатқан жалақысы, жалға берген мүліктен түсім, берілген несие бойынша немесе бағалы қағаздар бойынша төленетін пайыздық табыс түрлері[21,56-58].

Табыстар  өз ерекшігіне, ұйым қызметінің бағыты мен шарттарына қарай келесілерге  бөлінеді:

• Жай қызмет түрінен алынатын табыс;
• Операциондық қызметтен түсетін табыс;
• Өткізуден тыс қызметтен алынатын табыс түрі.

Жай қызмет түрінен алынатын табыстан басқа  өзгеше табыс түрлері  басқа да түсімдер деп танылады. Өзге де табыс  түріне төтенше түсімдері де жатады.

Жай қызметтен  алынатын табыс деп қызмет көрсетумен және тауар өндірумен байланысты тауарларды сатудан түсетін табыс. Тауарлар мен құралдарын уақытша пайдалануға  беру арқылы табыс алатын ұйымдардың табысы деп осы қызметтен, яғни жалға беру қызметінен түсетін түсімді айтамыз.

Жай қызметтен  алынатын табысқа мыналар да жатады:

Өзіне тиесілі актвитерді, патенттік құқықты, өндіріс схемалары  мен интеллектуалды меншік түрінің  басқа да құқығын уақытша пайдалануға  беру қызметінен түсім;

Басқа ұйымдардың жарғылық капиталына салым жүргізгенде.

Операциондық  табысқа  төмендегілер жатады:

Ұйымның активтерін уақытша  пайдалағаны үшін төлем;

патенттік құқықты, өндіріс  схемалары мен интеллектуалды меншік түрінің басқа да құқығын уақытша пайдалануға беру қызметі бойынша төлем;

Басқа кәсіпорындардың  жарғылық капиталының мүшесі бола отырып, оның бағалы қағаздары бойынша немесе пайыздар бойынша алынатын табыс;

Серіктестік қызмет түрінде  басқа ұйымдармен біріккен қызмет атқару арқылы алынатын түсім (жай серіктестік келісім шарты негізінде);

Негізгі құралдарды, өзге де активтерді, тауарлар мен өнімдерді  сатудан түсетін түсімдер;

Кәіспорынның бос ақша қаражаттарын уақытша пайдалануға  беруден және сол қаржы бойынша  төленетін пайыздық қойылымдар (яғни банк шоттарындағы ақша салымдары).

Төтенше табыстар деп: шаруашылық қызметтің  әр түрлі төтенше жағдай кезінде  туындайтын табыстар (авария, өрт, табиғи апат, нациоландыру және т.б.); сақтандыру төлемдері, материалдық активтердің қолданысқа келмейтінін байланысты құрылған қор негізінде жабу.

Жалпы салық салынатын  табыс ретінде  былай болып  бөлінеді:

Тауарларды, мүлікті және мүліктік құқықты сатудан түскен қаражаттар;

Өткізуге байданысты емес түсімдер.

Енді  осы табыс  түрлерін кесте түрінде  көрсетуге болады. (кесте 1)

1 – кесте. Табыс құрылымы

1.2 Кәсіпорын кірісының экономикалық мәні

  Кірістың экономикалық  мәні бүгінгі  экономикалық ең  бір  күрделі және  әрқилы  ұғымдарының  бірі  болып  табылады. Экономикалық  қөзқарас  бойынша  кіріс  дегеніміз-бұл  ақша  шығыстары мен  кірістерінің айырмасы  болып  табылады. Шаруашылық тұрғыдан қарастыратын болсақ, кіріс-бұл  кәсіпорынның  есепті  кезеңнің  басындағы және  соңындағы мүліктік  жағдайының  айырмасы  болып табылады. Бұл  жерде  кіріс  ұғымы  кәсіпорынның  өзінің  қаржылық –шаруашылық  қызметінен  алатын  алуан  түрлі  кірістарының  шығындар  көлемінен  басым  болатын  жағдайын  білдіреді.

      Біз   білетіндей, кәсіпорын   кірістары  оларды  алудың  және  қолданудың  сипаттамасы   мен  шарттарына  байланысты  негізгі  екі  түрге  бөлінеді;

• негізгі  қызметтен  алынған  кіріс;
• өзге  де  кірістар.

Негізі  қызметтен  алынған кіріс өнімді  өткізумен, қызметтер көрсетумен және  жұмыстар  орындаумен  байланысты  қаражат крістерін қамтиды.

     Өзге  кірістарға  өткізілімнен  тыс   операциялардан, мүлікті  сатудан   түскен  қаражаттар, сондай-ақ, төтенше   жағдайлардан  алынған кіріс жатады.

    Бухгалтерлік  есеп теорияшылары кіріс ұғымымен байланысты келесідей мәселелерді атап көрсетеді.

Тауарлар жөнелтілді, өнімдер сатылды, қызметтер көрсетілді, жұмыстар орындалды, алайда олар әлі  төленген жоқ, демек кәсіпорын әлі кіріс алған жоқ.

Тауарлар жөнелтілді, өнімдер сатылды, қызметтер көрсетілді, жұмыстар орындалды, алайда олар әлі төленген жоқ, алайда кәсіпорынның балансында кіріс көрсетіледі. Бұл жағдайда құндылықтар толық құны бойынша дебиторлық борыш құрымында тіркеледі. Қаржылық тұрғыдан қарастырғанда кәсіпорынның өзінің алған кірісын пайдалануға нақты мүмкіндіктері жоқ.

Кәсіпорын өзінің кіріс сомасына үлкен сомаға ірі көлемдегі құндылықтар сатып алды. Бухгалтерлік есеп бойынша кіріс бар, алайда кассада немесе есеп-шоттарда нақты ақша қаражаттары жоқ. Бұл жағдайда кәсіпорын ақша қаражаттарымен қамтамасыз етілмеген салықтық, пайыздық, дивидендтік төлемдерді жүзеге асыруына тура келеді.

Жоғарыда аталған жағдайдың  шегіне жеткен нұсқасы – бухгалтерлік есепте кіріс көрсетілген кәсіпорын банкрот деп жарияланады. Мұндай жағдай кәсіпорын өзінің шаруашылық қызметі нәтижесінде алынған кірісты өтімсіз активке салумен сипатталады.

Кәсіпорынның мүлкі  есепті кезеңде ұлғайғанмен, кіріс жоқ. Құндылықты қайтарымсыз және өтелімсіз берген жағдайларда кәсіпорынның кірісы емес, қосымша капиталы ұлғаяды. Мұндай жағдай мүлікті қайта бағалау немесе инвентаризация барысында артық құндылықтарды анықтау нәтижесінде де кездеседі.