Кәсіпорын қызметін жетілдіруде ұсыныстар

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                МАЗМҰНЫ

 

КІРІСПЕ............................................................................................................2

 

І. АУДИТ ҚЫЗМЕТТЕРІНІҢ ТҮРІ.

1.1. Аудит және оның құрамы............................................................................4

1.2. Аудиттің есебін жасау сатысы………………………………………….6

1.3.Аудиттің  кәсіпорындағы басқару функциясы………………………….8

                                                             

ІІ. МІНДЕТТЕМЕЛЕР АУДИТЫ.

2.1. Ұзақ мерзімді міндеттемелер аудиты…………………………………9

2.2.  Ағымдағы міндеттемелер аудиты........................................................11

2.3.Кредиторлық берешек аудиты...............................................................14

 

ІІІ.   «ҚАЗАҚМЫС КОРПОРАЦИЯСЫ» ЖШС ҚЫЗМЕТІНЕ ТАЛДАУ.

3.1 «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС қаржы экономикалық талдау...........16

3.2  Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу есебі.........21

3.3.Кәсіпорын қызметін  жетілдіруде ұсыныстар…………………………..22

 

ҚОРЫТЫНДЫ............................................................................................... 25

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................................ 26

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

 

КІРІСПЕ 

 

Қоғамымызды даму кездерінің қай сатыларында  болмасын дамудың обьективті экономикалық заңдылықтарын анықтау және ол заңдылықтарды  пайдалану шараларын дұрыс белгілеу үшін есеп жұмыстарын дұрыс ұйымдастырудың маңызы зор. Қоғамдық даму нәтижесінде  бухгалтерлік есепке жүктелетін міндеттер  қай кездегіден болмасын күрделі, ауқымды  болып отыр.Өйткені қазіргі қоғамдық дамудың жаңа кезеңінде өндіріс  құралы – жабдықтарының мемлекеттік  меншіктен ұжымдық және меншіктерге  кең етек алуда.

 Қазіргі нарықтық қатынастар жағдайында әрбір кәсіпорын өз атынан тәуелсіз бола отырып, экономикалық және заңдық міндеттемесіне жауапты болуы қажет. Осыдан халық шаруашылық жүргізуші субьектілерінің қаржылық қабілеттілігі тұрақты болуы үлкен маңызы зор. Сол себепті қаржылық жағдай мен ақша қаражаттарының дұрыс және тиімді пайдалануы туралы сараптамасы ең бірінші кезекте болып отыр. Ең біріншіден сараптаманың қорытындысының қолданушыларына: жеке меншікменшік иелері, несие берушілер мен инвесторға, сонымен қатар жабдықтаушылар мен менеджерлерге және салық қызметіне маңызы зор. Кез келген кәсіпорын үзіліссіз ырғақты жұмыс істеп тұру үшін оны уақытылы керекті материалдармен жабдықтап отырудың маңызы зор болып табылады. Ұйымды материалдық қорлармен жабдықтау экономикалық және әлеуметтік дамыту жоспарларына сәйкес жүргізіледі. Кәсіпорын өнім өндіруші ұйымдармен, сондай ақ делдалдық ұйымдармен өзіне керекті материалдық қорлармен қамтамасыз ету жөнінде келісім шарттар жасасады немесе өзінің делдалдары арқылы биржада сатып алады.

Қандай да болмасын шаруашылық субъектілерін  олардың қандай салада қызмет атқаратындығына  қарамастан алып қарайтын болсақ, олардың  барлығының да міндеттемелері болады. Кез келген өндіріспен айналысатын  субъекті сол өнімді өндіру үшін қажетті  шикізаттармен материалдар үшін жабдықтаушыларының алдында міндетті болса, саудамен айналысатын шаруашылық субъектісі сол сататын тауарларын жеткізіп беруші, яғни жабдықтаушы субъектінің алдында міндетті болуы мүмкін. Тіпті өндіріспен де, саудамен де айналыспайтын субъектілердің өзі қарамағында жұмыс істейтін жұмысшы қызметкерлерге олардың істеген еңбегі үшін,сондай-ақ бюджетке түрлі салықтар үшін қарыз немесе оның алдында міндеттемесі болуы мүмкін. Қазіргі таңда қаржының жетіспеушілігінен банктер, банктен тыс мекемелерден, шет елдерден қарыз, несие алып өздерінің жұмысын жандандырып жатқан, сондай ақ міндеттемелерін шектен тыс көбейтіп алып, оны қайтаруға мүмкншілігі болмай жабылып, аукционға салынып, сатылып жатқан субъектілер көптеп кездеседі. Осы айтылғандар туралы толық түсінік беретін қаржылық есептің ең негізгілерінің бірі болып саналатын

 

2

тақырыптардың бірі – міндеттемелер есебі. Міндеттемелер есебі қаржы-шаруашылық қызметі бас шоттар кестесінің алтыншы міндеттемелер деп алынатын бөлім шоттарында есептелініп жүргізіледі. Курстық жұмысымның қойылған мақсаты міндеттемелер аудитін зерттеу.

 Біріншіден, міндеттемелердің есебін ұйымдастырудың теориялық негіздерін мұқият зерттеу. Екіншіден, міндеттемелер туралы түсінігін, жіктелінуін, бағалануын талдау.Үшіншіден, міндеттемелер есебінің үйымдастырудың міндеттерін айқындау.

Негізгі мақсаты  – белгілі бір тұлғаның, басқа  бір тұлғаға міндеті, яғни мүлкін беру, немесе қызмет көрсету, ақша төлеу  және т.б., ал егерде бұл іс-әрекеттерден бас тартсақ, онда борышкерден оның міндеттерін орындауын талап  етуге құқығы болады. Міндеттеме арқылы  жаңа техника енгізу шығындары үшін, өндіріс көлемін ұлғайтуға болады. Міндеттеме арқылы кәсіпорынның төлем  қабілеттілігі оның  қаржылық тұрақтылығының маңызды белгілерінің бірі болып  табылады. Осы кезде кәсіпорынның төлем қабілеттілігі өз уақытында  техникамен материалмен жабдықтаушылардың  төлем талаптарын қанағаттандыру, несиелерді қайтару, қызметкерлердің еңбегінің  төлемін жүргізеді. Төлем қабілеттік баланс жасау мерзімімен анықталады. Төлем құралдарының ағымдағы міндеттемелерінен  асуы кәсіпорынның төлемге қабілеті екінші білдіреді. Банкте есептің және басқа шоттарда ақшаның болмауы, банкке қайтарылатын несиенің мерзімі  өтіп кетуі, қаржылар мерзімінің сақталмауы төлемге қабілетсіздікті көрсетеді. Төлем қабілеттілігі оның қысқа  мерзім ішінде (апта, жарты ай) талдау кезінде анығырақ көрсетілген.

Курстық жұмысымның теориялық және методологиялық негізі ретінле, өз еліміздің, Ресей және шетел  мемлекеттер авторларының ғылыми жұмыстары  мен мақалаларына сүйене отырып жазылған. Аталған курстық жұмысым кіріспеден, үш бөлім, қорытынды, қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

 

 

І. АУДИТ ҚЫЗМЕТТЕРІНІҢ  ТҮРІ.

 

1.1 Аудит және оның құрамы.

 

Аудит туралы шыққан басылымдарда «аудит» - деген  түсінікке әр түрлі анықтамалар  берілген.

Яғни, аудиттің мазмұнын қарастыру барысында оның нақты құрамы туралы айту қажет. Олар мыналар:

1. Шаруашылық субъект;
2. Мәлімет;
3. Аудитордың мамандығы;
4. Фактілерді жинау және бақылау;
5. Аудит стандарты;
6. Аудитор ақпараты, есебі;

Шаруашылық субъект. Аудит жұмысын орындау үшін міндетті түрде сол субъектінің шаруашылық бағытын, көлемін анықтау қажет. Оған аудит барысында нақты болжам жасау үшін аудит қамтитын объектілердің көлемі, мақсаты қарастырылуы қажет. Мысалы, заң субъектілері немесе экономикалық объектіге қосылмайтын мәлімет жүйесі.

Мәлімет. Аудит жұмысы барысында тапсырушылар берген мәлімет қарастырылады. Аудитор олардың дұрыстығын дәлелдеп, өзінің жаңа мәліметтерін құрайды. Сол жұмыс барысында олардан кемшілік табуы немесе дұрыс еместігін анықтауы мүмкін:

1. Ақпаратта кейбір мәліметтердің жетіспеушілігінен;
2. Ақпарат дұрыс жасалынбағандықтан.

Аудитордың мамандығы. Аудит жүргізуші жоғары дәрежедегі, өз мамандығын жақсы меңгерген, сарапшы, білгір адам болуы керек. Аудит барысында ол өзіне қажет фактілерді жинап талдау жасайды, бір тұжырымға келтіріп, қорытынды жасауына пайдалана алатын болуы қажет.

Фактілерді жинау және бақылау. Аудитордың негізгі мақсаты ол өзінің аудиторлық ақпаратын жасайды.

Аудит стандарты. Жиналған фактілер, мәліметтер өз кезегінде бір жүйеге келтірілуі қажет. Оған негіз аудит стандарты. Стандарт дегеніміз мәліметті бір жүйеге келтіру әдісі немесе нормативтік ереже – нұсқау талабына сәйкес бір қалыпқа келтіру.

Аудит ақпараты (есебі ). Аудитор өз жұмысының қорытындысын тексеру барысында анықталған кемшіліктердің мазмұнын, өзінің аудиторлық қорытындысын ақпаратында көрсетіледі.

Қорыта келгенде, жоғарыда келтірген  аудиттің міндетті құрамын қарастырмай, нақты аудит жүргізу мүмкін емес.Аудит  туралы түсінікке әр түрлі анықтамалар  берілген. Әрбір автор өзінің анықтамасын  өз тарабынан анықтаған. Яғни солардың бірі:

4

1. Аудит дегеніміз ол – кәсіпорынның табыстылық есебін тексеріп, онда көрсетілген шаруашылық табыстылық көрсеткіштерінің дұрыстығын анықтап, сонымен қатар бухгалтерлік есебін, қаржысын, салық заңдарын, банк және әлеуметтік есеп процесін келісімшарт бойынша кәсіпкер ретінде тексеріп, арнайы төлем арқылы қызмет көрсету.
2. Аудит дегеніміз – табыстылық есебін немесе соған қатысты объектілер туралы мәліметтерді арнайы қорытынды жасау үшін дербес тексеру жүргізу.(Ержанов М.С.).

Біздің ойымызша, «аудит  дегеніміз – дербес, тәуелсіз аудит мамандарының кәсіпкер ретінде келісімшарт бойынша тапсырушылардың шаруашылық-табыстылық есебін, бухгалтерлік есеп көрсеткіштерін тексеру арқылы анықтап, экономикалық талдау жасап, қажет болған жағдайда сараптау жүргізіп, аудиторлық қорытынды жасау және әр түрлі түсініктеме қызметін көрсету» - деп ойлаймыз.Себебі, аудит жұмысының көлемі – объектісі, шаруашылық субъектінің қалауында толық немесе бір бөлімін аудиттік тексеруді тапсыру тапсырушының еркінде. Екіншіден, қандай есебі болмасын оның мәліметтерінің дұрыстығы, қатесіздігі тек қана бухгалтерлік есеп көрсеткіштері арқылы анықталады. Үшіншіден, аудиттің негізгі мақсаты – аудитордық қорытынды жасау. Тапсырушының өз тарапынан төлем жасап, аудит жасатудағы бірден бір мақсаты – аудит қорытындысын алу. Себебі, тек аудит қорытындысын алған шаруашылық субъектілерінің есебі басылымға шығады. Яғни, ол шаруашылық жүргізуіне кепілдік алады деген сөз. Барлық сыбайластармен кедергісіз қарым-қатынаста болады. Аудиттің мазмұнын анықтамалар арқылы қарастырғаннан кейін оның негізгі түсінікті болған сияқты. Сонымен қатар, аудиттің мазмұнын одан әрі тереңдеу қарастыру мақсатымен мынандай түсініктеме арқылы түсінеміз.

1. Аудитор – кәсіпкер, табыстабу үшін кәсіпорындарға қызмет көрсетеді.
2. Шаруашылық субъектісі – кәсіпорын, оған аудитор қорытындысы керек. Ол кезеңде басылымға шығуына кепілдік береді.
3. Мемлекет, кәсіпорындардың жақсы жұмыс жүргізіп табысты болғанын қалайды, себебі олар салық төлейді, аудит жұмысына құштар болу себебі олар салық төлейді, аудит жұмысына құштар болу себебі аудитор тексеру барысында табыстылық есебін тексеріп кәсіпорынның қанша табыс тапқанын, қанша салық төлейтінін анықтайды.Ал қажет болған жағдайда аудитор тікелей мемлекет салық инспекциясына мәлімет бере алады.

Аудит қорытындысы  арқылы шаруашылық субъектілері бір  қалыпты шаруашылығын жүргізуге  қандай деңгейде болса да даму процесін қамтамасыз етуге кепілдік алады. Яғни, бұл ел көлемінде шаруашылық субъектілері даму жолында экономикалық инфраструктурасы қалыптасады да, оның әсерінен сол  елде нарықты қатынас экономикалық заңдылықтары күшейіп, нағыз нарықты  қатынасқа көшу арқылы ол елде тауар  бағалары тұрақты кезеңге көшіп  нарықты қатынас заңдылығын іс жүзінде  қарастырады.

5

 

1.2. Аудиттің есебін жасау сатысы.

 

Аудитор аудиторлық тексеру нәтижесі туралы аудитор  есебін жасайды. Оны тапсырушыға  аудит шартында белгіленген мерзімнен  кешіктірмей өткізуі қажет. Ол арнайы құжат «қабылдау-өткізу актісі» арқылы орындалады. Негізінде, аудит есебі қорытынды Қазақстанның  5-ші  стандартына келтірілген «Қаржы есебін тексерудің аудиторлық қорытындысы» талабына сәйкес жасалынады.

Басқалай  көрсетілген аудиторлық қызметтер  арнайы анықтама жазып берумен, сараптау қорытындылары немесе басқалай түрдегі  актілермен анықталып тапсырылады.

Негізінде аудит  есебінің мазмұны мен түрі арнайы принциптерге сәйкес болуы қажет. Олар:

-    аудит есебінің тақырыбы  болуы қажет, себебі әрбір есеп  басқа есептерден өзінше бөліктеніп  бақылайтын болуы қажет;

-  аудит есебінде аудит көлемі, мақсаты, ондағы мәліметтердің  шектеулі анықталуы;

-   аудит есебінде барлық  тексерілген қаржылықты анықтайтын  құжаттар түгелдей көрсетілуі  қажет;

-   аудит есебі басылымға  шығатын болса, онда оған қоса  сол есепке негіз болған қаржылықты  анықтаушы құжаттар да басылымға  бірге шығуы қажет;

-     есебінің мазмұнында  тұтынушылар үшін қажет мәліметтер  бухгалтерлік және аудитрлық  стандарттар талабына сай тексеру  әдістемесін дұрыс қолданғаны  анықталған болуы қажет;

Осы принциптерге негізделе отырып, Қазақстанның 5-ші стандартында аудит қорытындысының негізгі элементтері келтіріліп, оның мазмұны мен жүйесі анықталған. 5-ші стандартта субъект басшысының қаржы есебі туралы жауапкершілігі және аудиторлық қорытындысына жауапкершілігі нақты көрсетілген.

Аудитор қорытындысының негізгі бөлімінде аудитор тексеруінің  жалпы көлемі, мазмұны келтіріліп, оның құқылық жағы Қазақстан стандартына  сүйене отырып жүргізілетіндігі көрсетіледі. Осы аудит материалын қолданушылар, тұтынушылар үшін сенімді мәлімет  болады.

Аудит қорытындысының негізгі бөлімінде келтірілген  мәлімет қаржы есебінде жіберілген қате немесе кемшіліктер болу мүмкіндігін, аудит күдігі қандай мөлшерде зиянды болатынын қарастырады. Яғни, ол көрсеткіштерді мәлімет тұтынушылардың есіне салады. Одан кейін, аудит технологиясының  барысы көрсетіледі:

А)тест арқылы талдау жасау. Қаржы есептерін құжаттар арқылы дәлелдеу, анықтау;

Б)бухгалтерлік есеп принциптерін, оның қаржы есебін жасаудағы тиімділігін нақты, дәлелді түрде көрсету;

В)жалпы қаржы есебіне баға беру.

6

Аудит есебінің қорытындылау бөлімнде аудит қорытындысын жасау қажет. Оның негізгі мақсаты  субъектінің қаржы есебінің дұрыстығын, оның мемлекет заңына, нормативтік  құжаттар талабына, бухгалтерлік және аудиторлық талабына сәйкес жасалынғанын көрсету. Қаржы есебі туралы басқадай нақты мәлімет қажет болған жағдайда аудитор оны жеке анықтамалар, сараптау қорытындылар арқылы көрсетеді. Қазақстандағы  аудит стандартының талабына сәйкес аудит қорытындысының түрі мен мазмұны  бір жүйеге келтіріледі.

Шет елдер  тәжірибесіне сүйене отырып, қазір  Қазақстанда аудит қорытындысы  төрт түрде жазылады:

1.Күдіксіз – сенімді аудиторлық  қорытынды.

2. Күдіксіз – ескерту келтірілген қорытынды.

3. Күдікті – сенімсіз аудит қорытындысы.

4. Теріс қорытынды.

1) Күдіксіз – сенімді аудит қорытындысы, аудиторлық тексеру барысында ешқандай қате қаржылық есебі мүлтіксіз дұрыс болған жағдайда, бухгалтерлік есеп заңдылықпен, мемлекет бекіткен ереже – нұсқау талабына, бухгалтерлік – аудиторлық стандартқа сәйкес жүргізілген жағдайда ғана беріледі.

2) Аудит қорытындысының екінші үлгісі күдіксіз ескерту келтірілген қорытындысын жасауға, аудиттік тексеру барысында әр түрлі себептер кездесуіне байланысты болады. Мысалы, аудит шартының талабына сәйкес аудит объектісінің тұйықтылығына, шектеуіне байланысты, тапсырушы субъектісі бастығының өз тарапынан шектелген талап қоюына байланысты, есеп саясатында келтірілген шешімдер талабына байланысты.

3) Аудит қорытындысының үшінші үлгісі, күдікті – сенімсіз қорытынды аудит тексеруі барысында қаржы есебінің, бухгалтерлік есеп жұмысының, есеп саясатының орындалмауына байланысты беріледі. Тапсырушының талабы  аудит принциптеріне қарсы келгендіктен аудитор өзінің дербес тәуелсіздігін сақтайды. Оған негіз болатын аудитор этикасының кодексі.

4) Аудит қорытындысының төртінші түрі теріс қорытынды. Субъектінің қаржы есебі, бухгалтерлік есебі, бухгалтерлік – аудиторлық стандартқа сәйкес жүргізілмеген, мемлекет заңын, бухгалтерлік есеп ереже-нұсқауын орындамаған жағдайда жазылады.

Аудит қорытындысы  негізінде құпиялық принципте ұсталынатын  құжат. Сондықтан, аудит қорытындысы  тек қана тапсырушының қолына тікелей  тапсырылады. Тапсырушыға аудит  қорытындысымен бірге аудит есебі  тапсырылады. Есебі өте тұжырымды, мәдениетті тілде жазылуы қажет. Онда деректі, заңдылық ұғымдар кездеспеуі керек. Сонымен қатар өлшем, сан,ақша көрсеткіштері келтірілуі қажет. Ондағы мақсат тапсырушы субъектілерінің  шаруашылық құпиялығын сақтау.

 

 

 

7

1.3. Аудиттің кәсіпорындағы басқару функциясы.

 

Кәсіпорын  шаруашылығын басқаруда ғылыми негізделген  білімі болуы қажет. Ол үшін кәсіпорын  басшысы білімді, мамандығы жоғары, шаруашылықты және даму келешегін жақсы  меңгерген адам болуы керек. Басқару  – ол шешім қабылдау. Ол үшін басқарушы  бар білімін, талапкерлігін басқарушылық үшін қолдануға жұмсауы қажет.Яғни, тиімді, тиянақты жүргізу үшін арнайы дайындық жасау керек. Барлық мәліметтерге экономикалық талдау, сараптау жасап, бір жүйеге келтірілген материалдарға  сүйене отырып, шаруашылық шешім қабылдауы  керек. Шаруашылық субъектілерді басқару  барысын үш этапқа бөлуге болады: экономикалық мәліметті жинап, топтап бір жүйеге келтіріп талдау және сараптау жасайды.Яғни, шаруашылық субъектісімен басқару  жүйесінің арасындағы байланыс мынандай сызба арқылы көрсетуге болады.

 

 

 

 

 

Басқарушылықтағы шаруашылық субъектісі мен басқару жүйесінің арасын мәлімет жүйесі құрайды. Басқаруға  қажет мәлімет жүйесінде жан-жақты  қарастырылып пайдалануға дайындалады. Ол үшін бухгалтерлік есеп мәліметі аудит  жасау үшін оны алдымен тексеру  қажет, одан кейін топтап, бір жүйеге келтіргеннен кейін оны тіркеу қажет. Яғни, мәліметті шаруашылық операцияларының  мазмұнына сәйкес оған мағына беріп, оның шаруашылықтағы қажеттілігін, кәсіпорынды  басқару үшін нақты қажеттігін анықтау  керек.Басқару процесінде, мәліметті  тиімді пайдаланып, оптималды шешім  қабылдау үшін мәліметті санау өлшемі мен сапалық өлшемі арасындағы байланыстың  негізін анықтау қажет. Аудит  барысында осы мәлімет құндылығы  анықталып, басшылық процесінде қолдануға  дайындалады. Тағы осы мәліметтер негізінде  кәсіпорын шаруашылығының дамуына  болжам жасалады.Нарықты экономика  жағдайында болжам, бағдарлама жасау  өте қажет. Кәсіпорынның даму бағдарламасы болмаса, оның өндіріс, сату процесі  дағдарысқа ұшырап нарықты қатынас  принциптерін сақтай алмай қалады. Сондықтан да шаруашылық субъектілері өздеріне бизнес-жоспар жасайды, онсыз  шаруашылықты жүргізуге болмайды. Кәсіпорын  үшін бизнес-жоспар ол бағдарлама, күнделікті  шаруашылықты қалай жүргізу екенін, даму жолын, табыстылық деңгейін, өндіріс  шығынын күнделікті қадағалап отыруға  негіз болатын құжат.Өндірістік кәсіпорындардың бизнес-жоспары  бірнеше бөлімнен тұрады: жоспар кіріспесі, өндіріс мақсаты - өндірілетін өнім тізбегі, сату жоспары. Негізгі көрсеткіштерге сүйене отырып бәсекелестікті болжау; Маркетинг стратегиясы; Өндіріс  жоспары; Коммерциялық күдік; Қаржы  жоспары. Бизнес жоспардың, осы жоғарыда көрсетілген әр бөлімі аудит арқылы анықталады. Соған сәйкес аудиттің басқалай басқару функциялары іске асады. Мысалы:

-  Өндірісті ұйымдастыру, оның  әр түрлі варианттары қарастырылып, өте тиімді, басқару құрылымы  қаланады.

-  Бақылау, басқарушылық шешімнің  орындалуын тексеретін мәліметтер  жиналады.

Қорыта келгенде, шаруашылықтағы субъектілерді басқаруда  аудиттің атқаратын рөлі өте жоғары. Олай дейтініміз, басқарушылыққа қолданылатын мәліметті аудит арқылы бір жүйеге келтіріп, талдап, анықтап, тексеру  жасап дайындалған материал аудиттің барлық басқарушылық функциясында қолданылады.

Аудит - экономикалық ғылым саласындағы топқа қосылады,нарықтық қатынас экономикасында, оның құжаттарын іс жүзінде қолдану процесінде ерекше әсерін сипаттап, нақты функцияларды орындайтын ғылым.Аудит материалдық  емес, іс-әрекетке қолданылатын ғылым  саласы.

 

 

 

 

 

ІІ.МІНДЕТТЕМЕЛЕР АУДИТЫ.

 

2.1. Ұзақ мерзімді міндеттемелер  аудиты.

 

1996 жылдың 12 қараша  айындағы  №2 Қазақстан  Республикасының бухгалтерлік есеп  бойынша Ұлттық комиссиямен белгіленген,  концептуалды негізде қаржылық  есептілікті көрсету және дайындауда  былай деп  айтылады.Міндеттеме – бұл белгілі бір тұлғаның (борышкердің), басқа бір тұлғаға міндеті, яғни, мүлкін беру, қызмет көрсету, ақша төлеу және т.б., ал егер  де бұл іс-әрекеттерден бас тартқан жағдайларда, кредитор борышкерден оның міндеттерін орындауын талап етуге құқығы бар. Міндеттеме бұрынғы келісімдермен бұрынғы істердің нәтижесі болып табылады және ұзақ мерзімді, ағымдағы болып екіге бөлінеді. Ұзақ мерзімді міндеттемелерге ұзақ мерзімді банк несиалері мен ұзақ мерзімді займдар жатады. Олар жаңа техника енгізу шығындары үшін, өндіріс көлемін ұлғайтуға, қымбат құрылғыларды алу үшін бір жылдан астам уақытқа беріледі. Ағымдағы міндеттемелерге банктердің қысқа мерзімді займдары, несиелері және кәсіпорындардың кредиторлық борышы жатады. Қысқа мерзімді банк несиелері 12 айдан артық емес мерзімге беріледі. Кейбір жағдайларда түрлі себептерге байланысты мұндай несиенің мерзімі ұзартылуы мүмкін. Бірақ ұзартылған мерзімін қоса есептегенде оның мерзімі екі жылдан аспау керек.

Банк несиелері  ұйымның, яғни, несие алушының есеп айырысу шоттарындағы қаражаттарының мөлшеріне байланыссыз беріледі  және қолма-қолсыз тәртіппен несие  алушының қарыз шотынан оның есеп айырысу шотына ақша аудару арқылы жүргізіледі. Несиелік борышты өтеу тәртібі, нақты мерзімі, әдістері несиелік келісім шартта белгіленіп көрсетілген  мерзімінде несиелік борышын алмайтын болса, банк мекемесі алдын ала несие  алушының рұқсатынсыз кепілдік берушінің  шотынан қарыз сомасы жайлы талап  қояды. Қысқа мерзімді займдар көбінесе вексель бойынша коммерциялық несиелерді және қарыздарды міндеттемелер бойынша  «партнерлік» несиені білдіреді. Несиелеу реті, несиелерді тіркеу және олардың өтелуін банк ережелері мен несиелік келісім шарттар реттейді. Негізінде келісім шартта  несие объектісі және несие мерзімі, оның төленуі және өтелу ретімен шарты, міндеттемелерді қамтамасыздандыру формасы, проценттік ставкалар, төлену реті, міндеттемелер, несие төлеу және өтеудегі екі жақтың құқықтарымен міндеттері, құжаттар тізімімен оларды банк мекемесінде ұсыну тәртібі және т.б. көрсетіледі.

Міндеттемелерді тексеру кезінде, аудитор ең бірінші  Бас кітап және №4 журнал-ордерінде көрсетілген шоттар негізінде, баланста көрсетілген жыл басы және жыл аяғы қалдықтарының сәйкестігін тексеру қажет. Бірақ, мұны келіп тексеру мүмкін емес, себебі баланста аналитикалық емес, синтетикалық шоттар қалдықтары келтірілген. Шаруашылық серіктестіктермен олардың еншілес серіктестіктерменен бір-біріне ұсынатын несиелер аналитикалық есеп көрсеткіштері негізінде толтырылуы қажет. Сондықтан аудитор синтетикалық есептің аналитикалық есепке сәйкестігіне көңіл бөлуі қажет. Міндеттемелер аудитінің басты процедурасы болып, несиелердің процентінің дұрыс төленуін тексеру болып табылады.

Банктің несиелеріне  төленетін проценттерді өтелмеген  несиелер қалдықтары мен бірге көрсету  шешімін қабылдағанын аудитор анықтауы қажет. Егер осылай болса, онда есепті кезең соңындағы несиелік келісім  шартқа байланысты процент сомасы міндеттемелер  есебіндегі шоттардың кредитінде көрсетіледі. Бұлар банк ссудаларымен займдар  процентін төлеу есеп шарттарымен  корреспонденцияланады.

Тексеру кезінде  аудитор келесіні ескеруі керек, яғни кәсіпорынның берген векселімен қамтамасыз етілген қарыздар, қысқа  мерзімді несиелер мен займдар шотынан  есептен шығарылмайды, вексельдік операциялар  есебі ережесіне байланысты ескеріледі. Алынған қысқа мерзімді несиелермен  займдардың баланста көрсетілуін тексеру  барысында, аудитор келесіні анықтауы қажет:

-  Несиелер қандай мақсатта  қолданылған, бұл мақсаттар несиені  алу жөнінде келісім шартқа  сай келетіндігін;

-  Несие кепілдігіне немесе  қамсыздандыру құрамына кәсіпорын  басқармасы не  қосқанын анықтау;

-   Несиелердің өтелуімен  толықтылығы;

-  Келісім шартқа байланысты  несие үшін төленетін пайыздардың  дұрыстығы;

Міндеттемелер - өткен мәмілелердің немесе өткен  оқиғалардың нәтижесі. Олар ұзақ мерзімді және ағымдағы болп жіктеледі.

Ұзақ мерзімді міндеттемелерге мыналар жатады:

-  банктердің ұзақ мерзімді  қарыздары;

-  мерзімі  шегерілген корпоративтік  табыс салығы;

Банктердің  және банктен тыс мекемелердің ұзақ мерзімді қарыздары бір жылдан астам  мерзімге, әдетте, жаңа техниканы енгізу шығындарына, өндірісті кеңейтуге, оны қайта құруға, қымбат бағалы жабдықты алуға және басқа мақсатты бағдарламаларға беріледі.Қарыздарды беру мен өтеуге байланысты барлық мәселелер банк ережелерімен және қарыз  алушы ұйым мен банк арасындағы кредиттік  шарттармен реттеледі.Бұл мақсат үшін кредиттік шарт рәсімделеді, онда кредиттеу  объектісі, қарыз беру мен өтеу жөніндегі  міндеттемелері, құқықтары мен жауапкершілігі, құжаттар тізбесі және оларды банкке ұсынудың мерзімділігі мен басқа  жағдайлар көрсетіледі.  Ұзақ мерзімді міндеттемелерді тексергенде, аудитор бәрінен бұрын баланста көрсетілген, есепті кезеңнің басы мен соңындағы қалдықтың Бас кітап пен журнал-ордердің мәліметтеріне қарап сәйкестігін анықтауға тиіс. Басқа кәсіпорындар мен ұйымдардан алынған ұзақ мерзімді қарыздарды тексергенде,аудитор қарыз берушілермен мәліметтерді салыстыру нәтижелермен анықтауға тиісті, қайтарылмаған қарыздың қаржы қалдықтарының дұрыстығын анықтауға тиісті. Аудитор бір мезгілде басқа кәсіпорындардан қарыз алудың негізділігі мен заңдылығын да, сондай-ақ оларды өтеудің толықтылығы мен мерзімділігін тексеруі тиіс. Сонымен қатар аудитор қарыз және алынған несие үшін процент төлеудің дұрыстығын тексеріп, сондай-ақ кәсіпорынның өтелмеген қарыз қалдықтарымен бірге осы қарыз үшін банкке тиесілі процентті көрсету жайлы шешім қабылдағанын анықтауы тиіс. Проценттер сомасы банктердің қарыздары жөніндегі проценттерді төлеу бойынша, шығыстар есебінің тиісті шоттарымен бірге корреспонденциясында ұзақ мерзімді міндеттемелер есебі шоттарының кредиті бойынша көрсетіледі.

 Тексеру  кезінде аудитор берешек кәсіпорынға  берілген вексельдермен қамтамасыз  етілгенін, ұзақ мерзімді қарыздар  шотынан есептен шығарылмайтынынын,  вексельдік операциялар есебі  ережелеріне сәйкес ескерілетінін  назарда ұстауға тиіс.

Ұзақ мерзімді міндеттемелердің сондай-ақ «Кейінге қалдырылған салықтар» бабы жатады. Бұл отандық бухгалтерлік есептің мүлдем жаңа объектісі, жаңа термин, оның және «Салықтық әсер» тағы басқаларының  мазмұны 11«Табыс салығы бойынша есеп» БЕС-да ашылып көрсетіледі.

 

 

 

 

2. Ағымдағы  міндеттемелер аудиты.

 

Ағымдағы  міндеттемелерге банктердің қысқа  мерзімді қарыздары, банктен тыс  мекемелерден алынған қарыз және кредиторлық берешек жатады. Банктердің қысқа мерзімді қарызы бір жылдан аспайтын мерзімге беріледі.

Қысқа мерзімді қарыздарды алу мен өтеуге байланысты есептеу операциялары 3010-3030 шоттарында ескеріледі. Бұл шоттардың әрқайсысында «Қысқа мерзімді қарыздар» аралық шоты бар. Бұл шоттар пассивті, олардың  сальдосы есепті кезең басындағы  өтелмеген берешек сомасын, дебет  бойынша айналым – қарызды  өтеуге аударылған соманы, кредит бойынша  айналым – қарызға алынған  соманы көрсетеді.

Қысқа мерзімді қарыздардың аналитикалық есебінің несиесін берген банк түрлері және жеке кредиторлар бойынша жүргізіледі.

а) қарыз  проценттерін төлеу мен оларды кезең  шығыстарына жатқызудың дұрыстығы

ә) 60 бөлімшенің «Қарыздар» шоттары бойынша синтетикалық және аналитикалық есебін 4 журнал – ордерде және бухгалтерлік баланста жүргізудің дұрыстығы

б) баланста «Ағымдағы міндеттемелер» бөлімшесінде « Ұзақ мерзімді қарыздардың ағымдағы бөлігі» бабы келтіріледі

в) қарыздарды өтеу мерзімі осы бап бойынша  соманың негізділігін анықтау қажет

г) овердрафт, сенімді клиентке оның шотындағы  қалдықтан тыс берілетін қысқа  мерзімді қарыз түрін білдіреді, сондай – ақ жеке есептелетін, мерзімінде төленбеген банк қарыздары.

3020 «Банктік  операциялардың жекелеген түрлерін  жүзеге асыратын ұйымдардың қарыздары»  шотына аналитикалық есеп, қарыз  берушілер мен қарызды өтеу  мерзімдері бойынша жүргізіледі.

Банктен тыс  мекемелерден алынған қысқа мерзімдік  қарыздар көбінесе вексельмен коммерциялық кредит және берешек міндеттемелерге  «серіктестік» кредит түрінде болады.

Жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақы төлеуді тексерудің негізгі  міндеті – еңбекақы төлеуде нормативтік  – құқықтық актілердің сақталуын  бақылау, жалақыдан ұстап қалу мен  еңбекақы төлеуде бухгалтерлік есепті жүргізудің дұрыстығын тексеру болып  табылады.