Кәсіпорын өнімінің сапасы және бәсекеге қабілеттілігі. Баға белгілеу

Кәсіпорын өнімінің сапасы және бәсекеге қабілеттілігі. Баға  белгілеу

Бағаны нарық категориясы ретінде  қарастыру.

 Баға нарықты экономиканың  шешуші элементтерінің бірі б.т.

 Баға- күрделі экономикалық  категория. Онда қоғамдағы бүкіл  негізігі экономикалық қарым-қатынастар айқындалады. Бұл ең бастысы тауар өндірісі мен оны өткізуге, олардың құнын қалыптастыруға, сонымен қатар ақша қорларының жиналуына, бөлу мен қолданылуына қатысты. Баға барлық тауар-ақша қатынастарын айқындайды.

 Баға сатушының өз тауарына  сұрайтын ақша сомасы мен сатып алушының сол тауарға төлеуге дайын ақша сомасының мөлшерін сипаттайтын экономикалық категория. Оның классикалық анықтамасы: «Баға- тауар құнының ақшалай формасы.

2.Баға түсінігі мен мәні.

 Әдетте баға теориясын екіге  бөліп қарастырады:

1-сі бойынша тауардың бағасын  оның құны анықтайды. Ал 2-ші  теорияны жақтаушылардың пікірінше,  тауар бағасы деп тұтынушылардың  қандай да бір игілікке қол  жеткізу үшін беруге дайын  сомасын айтуға болады. Олай болса,  баға- тауар құнының ақшалай формасы б.т.

3.Бағаны кәсіпорынның экономикалық  мәселелерін шешудің басты құралы  ретінде қарастыру.

 Әкімшілік шаруашылықтан нарықты  экономикаға көшу барысында экономикалық  және әлеуметтік саясаттың құралы  ретінде бағаның рөлі белсенді  сипатқа ие болып, басқарудың әкімшілік және экономикалық әдістері қиыстырылған өтпелі дәуірде баға белгілеуде бірқатар қиыншылықтар мен күрделіліктер қатар жүруде. Өз тауарлары мен қызметтеріне баға белгілеу- барлық коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдардың негізгі проблемасына айналды. Нарық жағдайында баға белгілеу көптеген факторлардың ықпалына түсетін күрделі процесті құрайды. Баға белгілеудегі жалпы бағыттарды, өндірістегі және жаңа тауарлаға баға белгілеу тәсілдерін анықтауда, өткізу көлемін, тауар айналымды, өдіріс тиімділігін жоғарылату мен мекеменің нарықтық позициясын күшейту маркетингтік шаралардан тұрады. Баға мен баға саясаты фирма маркетингінің басты шараларының бірі. Фирма таруарларының баға деңгейі компания қызметінің басқа жақтарына байланысты, мемкеменің коммерциялық-шаруашылық қызметтерінің нәтижесі дәл баға деңгейлеріне байланысты. Фирманың жүргізетін баға саясатының дәлдігі мен дұрыстығы түбінде оның коммерциялық қызметінің сәттілігін анықтап береді. Баға саясатының түпкі мақсаты- тауарға өтім көлемін арттыруға септігін тигізетін деңгейін анықтап, қажет болған жағдайда оған өзгерістер енгізіп отыру. Тарихи түрде баға- сатушы мен сатып алушы арасындағы келісім-шарт негізінде анықталып отырған. Сатушылар ойындағы бағадан көбірек сұрап, ал сатып алушылар төлеуге дайын сомасынан кем ұсынады. Сөйтіп, түбінде олар бір ортақ шешімге келіп отырған.

 Баға әрқашан да сатып  алушының таңдау шешімін анықтайды.  Бұл әлі күнге шейін кедей  елдерде кең тұтыныстағы тауарларға  қатысты. Бірақ соңғы кездері  сатып алушының таңдауына бағалық факторлар белсенді түрде ықпал етуде, атап айтсақ, өтімді ынталандыру, әртүрлі клиенттер үшін тауарлар мен қызметтерді жеткізуді ұйымдастыру.

 Фирма басқармасының баға  белгілеу жөніндегі шешіміне  көптеген ішкі және сыртқы  факторлар әсер етеді. Маркетингтік мақсаттар мен фирма шығындары- тауар мен қызметке деген баға деңгейін анықтаудың жобаланған шамасын құрайды. Фирма соңғы бағаны бекітпестен бұрын мемлекеттік реттеу дәрежесін, сұраным динамикасын, бәсеке сипатын, көтерме және бөлшек сатып алушылардың қажеттіліктерін ескерулері қажет. Өнімге деген бағаның қалайша қалыптасатындығына тәуелсіз баға деңгейлерінің тауардың тұтыну құнынан жоғары немесе төмендігін айқындайтын жалпы экономикалық критерилер де ескерілуі тиіс. Бұл критерилер ішкі (өндірушінің өзіне, басқарма мен персоналға байланысты), және сыртқы (фирмаға тәуелсіз) болып бөлінеді.

 Ішкі критерилерге нақты  түрде:

 • (жарнама неғұрлым тамаша  және сәтті өтсе, соғұрлым өндірушінің  тауарына деген баға деңгейі  де жоғары болмақ);

 • өндірілетін өнімнің ерекшеліктеріне де байланысты (оның өңделу дәрежесі мен сапасы жоғары болған сайын оның бағасы да жоғары болмақ;

 • өндіріс процесінің ерекшеліктеріне  де байланысты (аз сериялы және  индивидуалды өндірістегі өнімнің  өзіндік құны жоғары болып  келеді, әдетте жаппай өндірістегі тауарлардың шығыны мен сәйкесінше бағасы да арзанырақ болып келеді);

 • өндірушінің нарықтық тактикасы  мен стратегиясына да байланысты (бір немесе бірнеше нарықтық  сегменттерге бағытталғандығы);

 • өнімнің өмірлік циклінің  ерекшелігіне;

 • өндірістік процестердің  шапшаңдығына;

 • тауардың өндірушіден тұтынушыға  қарай жылжу каналдарының саны  мен ұзақтығы;

 • сату және сатудан кейі  сервисті ұйымдастыру;

 • нарық көлемі;

 • ішкі және сыртқы нарықтағы  фирма имиджі.

 Сыртқы критерилерге әдетте мыналарды жатқызады:

 • мемлекеттің саяси тұрақтылығы-  өндіруші мен фирма өнімін  өткізіп отырған мемлекеттегі  экономикалық және саяси жағдай;

 • еркін нарықта қандай  да бір қажетті ресурстардың  болмауы (еңбек, материалды, қаржы);

 • экономиканы мемлекеттік реттеу сипатына;

 • инфляция деңгейі мен  динамикасы;

 • қазіргі және болашақтағы  сұранымның көлемі мен ерекшеліктері;

 • бірыңғай өнім өндірушілер  арасындағы бәсекенің болуы мен  оның деңгейі.

 Фирманың өзінің нақты тауарына  баға белгілеудегі көздеген мақсаты қандай? Бұл сферадағы кең тараған тәсіл мынадай:

1. жоспарланған пайда деңгейіне  қол жеткізу;

2. сату көлемін арттыру;

3. нарықтың қомақты көлеміне  қол жеткізу;

4. нақты тауарды сату барысында  ең жоғары деген пайдаға қол  жеткізуге ұмтылу;

5. бәсекелестерді әлсіздендіру;

6. тауардың қандай да бір  жағымды имиджін қалыптастыру.

Шет елдердегі баға белгілеу мен  бағаны реттеу тәжірибесін зерттеу, оның заңдылығы мен тенденциясын түсінуге, Қазақстан экономикасының нарыққа өту кезіндегі баға механизмін қалыптастыруда алған білімді пайдалануға мүмкіндік береді. Олар тәуелсіздігін бізден бұрын алған және олардың экономикасы көптеген ерекшеліктерге ие, сонымен қатар шет дамыған еледрдің баға белгілеу механизмін білу артықшылық етпейді. Сондықтан төменде даыған елдердегі баға белгілеу мен бағаны реттеу үлгілеріне тоқталмақшымыз.

 Алпауыт ел АҚШ- тағы баға  белгілеу мен баға реттеуге  келер болсақ, АҚШ- та 70- жылдары  көтерме және бөлшек сауда  бағалары қарқынды түрде өсті.Инфляция  деңгейі жоғарылай берді. Мемлекеттің жасаған алғашқы қадамы осы инфляция ны бағаны тура реттеу арқылы жеңу болды. 1971 жылы тамызда АҚШ президенті Р.Никсонның ұсынысымен бағаға орталықтандырылған бақылау орнатылды. Ең күрделі экономикалық жағдайды қоғамдық пікірлердің қысымы президентке шұғыл шешім қабылдауға ықпал етті. Инфляцияның күрт түсуі ауыр жағдайға – жұмыссыздыққа әкелу қаупі болды. Қысқа мерзімді жоспарда АҚШ- тағы бағаны тікелей реттеу экономиканы тұрақтандыруға көмектесті. 1972 жылы күзде көтерме және бөлшек сауда бағасы төмендеп, жұмыспен қамтамассыз ету біраз өсіп, ЖІӨ тез өсе бастады.

 Алайда орталықтандырылған  реттеудің кейбір жағымсыз салдарлары  да көрініс берді. Баға мен  жалақыны тоқтату капиталдың  салааралық құйылуын шектеді,  инвестицмя әрекеті тоқтап, іскерлік белсенділік деңгейі төмендеді, табыс өсімі азайды.

1972 жылы мамырда АҚШ бағаны  тура бақылаудан бас тартты. Қазір  Америка әкімшілігі бағасын тура  реттеудің кейбір түрлерін және  мемлекет тұрғысынан қаржыландыруды  шектей отырып, жанама реттеу  әдісі мен нарық тұтқасын белсенді пайдаланды, себебі елдегі жалпы экономикалық жағдайды жақсарту керек болды.

 Бағаны жанама реттеудің  негізгі бағыттары:

- рестрикциондық несие- ақша  саясаты, федералды резервтік  жүйенің есептік мөлшерлемесін  реттеу,

- тауарлар мен қызмет көрсетуді федералды сатып алуды кеңейту

- мемлекеттік бюджет тапшылығын  қысқарту

- рационалды салық саясаты

 Мұндай мемлекеттік макроэкономикалық  саясатты жүргізу арқасында АҚШ  ішкі нарықтағы ұсыныс пен  сұраныс арақатынасына белсенді  түрде өзгерістер енгізді және баға деңгейі мен базалық айырбастау пропорциясын анықтады. Елде соңғы жылда тұрақты және жоғары қарқынды өсу байқалды, елеулі профицитпен сөзсіз қосылатын мемлекеттік бюджеттің тапшылық мәселелері жойылды.

 Қазір бағаны тікелей мемлекеттік реттеу тек жоғары монополияланған салаларда ғана қолданылады. АҚШ- та мемлекет тұрғысынан бағалық 5%- дан 10%-ға дейін ғана реттеледі.

 Франция экономикасындағы баға  мәселесіне тоқталар болсақ, Франция  өнеркәсібі дамыған елдердің  бірі болып табылады. Бұл елде ұзақ уақыт бойы баға мемлекеттік реттеудің қатаң тәртібінде болды. 40 жыл бойы(1947- 1986) бағаны жартылай мемлекеттік реттеу, осы уақытқа дейін сақталған «дирижизм» саясатының құрамдас бөлігі болып табылады.

 Бағаны либеризациялау 1973 жылдан 1980 жылдың екінші жартысына дейін созылды. 1986 жылы мемлекеттік бақылаудан өнеркәсіп өнімі бағасының 90%- ы босатылды.

 Қазір француз үкіметі монополист- салалар кәсіпорындағры өнімінің  бағасын реттейді: газ, электр  энергиясын, көлікті, ауыл шарушылық  өнімдерін. Тауарлар мен қызмет көрсетудің және реттеу бағалары арасындағы арақатынас мынадай: бағаның 20%-ын мемлекет реттесе, ал қалған 80%- ы еркін баға белгілеу тәртібінде реттеледі.

 Бағаны реттеу ауыл шаруашылық  өнімдерін өндірушілерге мемлекеттік  әсер етудің, фермерлер мен өнеркәсіп, сауда қызмет көрсету жұмысшылары табыстарындағы паритетті сақтаудың басты аспабы болып табылады.

 Ауыл шарушылық өнімдерінің  бағасының 90%- ы реттеледі. Сонымен  мемлекет азық- түлік өнімінің  бөлшек бағасы динамикасына және деңгейіне жанама ықпал етеді.

 Бағаны реттеуді жүзеге асыратын  мемлекеттік құүрылым, экономика  және жоспарлау министрлігінің  бәсеке бойынша департаменті  болып табылады.

 Швеция. Бұл елде бағаны бақылау  мен тексеруді – Азаматтық  әкімшілігі министрлігіне бағынатын бәсеке мен бағаны мемлекеттік басқармасы сияқты арнаулы орган іске асырады. Швецияда бағаны реттеу заңы мен бәсеке шартымен баға туралы мәліметтерді ұсыну міндеттігі туралы заң қабылданған және әрекет етеді.

 Қысқа мерзімді бағаны тоқтату-  бұл инфляцияның көтерілмеуіне жол бермеу және нарықтағы күрт дисбаланстарды қалпына келтіру үшін қолданылады. Бағаны реттеу туралы заң мемлекетке соғыс , не оның шығу қаупі ,не бағаның жалпы өсу қаупі кезінде бағаға тікелей әсер ету жөніндегі шараларды іске асыру құқын береді. Жекелеген тауарлар үшін максималды баға деңгейін қою, тәртіп орнату мүмкіндігіне ие. Бұл кезде бағаны жоғарлатуға, осы жөнінде алдын ала ескерту берілгенннен кейін және бағаны жоғарлату мөлшері дәлелденгеннен соң ғана рұқсат беріледі.

 Баға деңгейіне ықпал ету, мемлекеттік монополия және мемлекеттік кәсіпорындар арқылы ғана іске асырылады.

 Швецияның ауыл шаруашылығына  бағалық субсидиялаудың маңызды  көзі- импорттық шикізаттарға қойылатын  кедендік алымдар. Олар ішкі  нарықпен сыртқы нарықтың ең жоғарғы бағалары арасындағы айырмашылық мөлшерінде орнатылады.

 Баға белгілеуді мемлекеттің  тұрғысына реттеудің маңызды  сферасы- тұрғын үй бағасы. Үйлердің  өте қымбат екенін ескере отырып, мемлекет тұрғын үй субсидиясы  мен қарыздар береді.

 Даниядағы баға белгілеу мен баға реттеуге келсек, бұл елде баға белгілеу жүйесі нарық факторларының ықпалымен құрыларды. Бағаны қалыптастыруға мемлекттік әсер аса шектеулі. Бұл облыстағы мемлекет функциясы сұраныс пен ұсыныс арақатынасының өндірістік шығындары мөлшері сияқты критерийлерден шыға отырып, өз өнімі бағасын дербес орнататын және өндірушілердің еркін бәсекесі үшін максималды жағымды жағдайлар орнатуда болып табылады.

 Мемлекеттің сектордағы масштабы  үлкен емес бағалар мен тарифтерді  мемлекеттік және муниципалдық өкімет, фолькетинг(парламент) орнатады. Тікелей мемлекет орнататын немесе реттелетін бағалардың үлкен салмағы 6%- ға жуық болады.

 Даниядағы баға белгілеудің  негізгі заңды актісі, 1989 жылы 1 маусымда  фолькетинг қабылдаған бәсеке  туралы заң болып табылады.

 Баға  белгілеу облысындағы монополияның  қызметін қадағалайтын мүшелер,  өнеркәсіп министрі төрт жылдық  мерзімге тағайындайтын мүшелерін  бәсеке мәселелері бойынша кеңес  іске асырады. Ауыл шаруашылық  өнімдеріне баға белгілеу процесі,  Дания мүше болып енетін ЕО(ЕС) ауыл шаруашылық саясаты механизмінің ықпалымен құрылады. Сонымен қатар фермерлерге мемлекет тарапынан күрделі құрылыс үшін, суландыру жұмыстарын жүргізуді, энергия сақтаушы жүйені негіз үшін қарыз беру мен жеңілдетілген ренталық жағдайлар ұсынылады.

 Норвегия . Елдегі бағаны мемлекеттік реттеудің  , 1995 жылғы бекітілеген баға пайда  мен бәсекені шектеудің негізі  сонымен қатар осы заң негізінде  жарық көрген бірқатар корольдік  бақылау заңы, резолюциялар болып  табылады.

 Кәсіпкерлік  пен баға белгілеу сұрақтарын реттеуші заңдардың орындалуын бақылауды баға белгілеудің мамандандырылған органдары іске асырады. Оның ішіндегі маңыздылары: Баға бойынша кеңес, Баға бойынша директорат, Баға бойынаша мемлекеттік инспекция.

 Мемлекет  максималды және минималды баға деңгейін анықтап, бағаны тоқтатуды жүргізеді, баға белгілеу облысындағы баға жеңілдіктер мен үстемелерді, пайданың максималды деңгейі мен басқа ережелерді орнатады.

 Норвегия  ішкі бағаны белгілеудің негізі  әлемдік баға болып есептеледі. Норвегия экономикасының сыртқы нарыққа тәуелді болуы үкіметті өз экономикасын қорғау саясатын, соның ішінде ішкі және сыртқы бағалар деңгейлері мен арақатынастарының сәйкестігін бақылауды жүргізеді. Егер импорт ішкі нарықтағы қажетсіз өзгерістерге әкелсе, онда үкімет импортты шектеуге ұмтылады.

 Австрия.  Бағаны мемлекеттік реттеу ьаға  туралы заң, картель туралы  демпингке қарсы заң негізінде  жүзеге асады. Мемлекет бағаның  10%- ын реттейді. Парламент темекі, темекіден жасалатын бұйымдар, тұз  бағаларын, пошталық алымдарды, телефонға, телеграф және темір жолдары тарифтерін орнатады. Қаржы министрлігі спирт ішімдіктеріне баға белгілейді.

 Австрияның  экономика министрлігі кез келегн  тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге  6 айға дейін бағаны реттеуді  енгізуге құқылы. Егер бір немесе бірнеше кәсіпорындар бағаны заңсыз көтерсе, не өнімді өндіруге жұмсалған шикізат пен материалдар бағасы төмендегеніне қарамастан, кәсіпкерлер дайын өнім бағасын түсірмесе 6 айға дейін олар бағаны орната алады. Бағалардың экономикалық дәлелі жеке алған кәсіпорын өнімнің нақты өзіндік құны тұрғысынан емес, тұтынушылар мен экономиканың даму позициясынан қарастырылады.

 Швейцария.  Ауыл шаруашылық өнімдері, бағаның  тең жартысының жуығына заңды  түрде реттеледі. Мемлекеттік  реттеу тамақ және жем бидайы, қант қызылшасы, сүт бағаларын қамтиды. Етек анықтама баға белгіленеді. Тоқыма тауарларын, киімді, ойыншықтарды, музыкалық аспаптарды бақылау арқылы бағаны шекті реттеу жүзеге асырылады.

 Швейцарияда  мемлекет қорғайтын немесе жәрдем  ақша бөлетін тауарлар бағасы бақыланады.

 Швейцарияда  баға белгілеу органы бағаны  бақылайтын Федералдық ведомство  болып саналады. Баға белгілеу  процесі тауардың бағасын қорғау  туралы, сонымен қатар өнім түрлері  мен және нақты салалар бойынша  қаулылар мен заңдарға сәйкес, Федералдық үкіметтің қаулысы бойынша жүзеге асады.

 Испания.  Бағаны мемлекеттік реттеу мен  бақылауды 1997 жылы Король декретімен  бекіткен. Экономика және қаржы  министарлігі жанында баға жөніндегі  Жоғарғы кеңес баға реттеу  мәселелерімен айналысады.

 Мемлекет тікелей реттйтін  және орнатылатын бағаның үлес  салмағы кәсіпкерлік бағаның  жалпы саны 10%- ын құрайды. Бағаны  мемлекеттік реттеудің механизмі  олардың мынадай түрлерін пайдалануды  қарастырады: шешілуші баға, жергілікті  және хабарлаушы баға.

 Шешілуші баға. Нақты тауарға немесе қызмет көрсету бағасын жоспарлайтын мемлекеттік немесе жеке компания, Баға бойынша жоғары кеңеске өтініш жасайды және үкімет комиссиясынан рұқсат алғаннан кейін бағаны көтереді. Бағалар соялық майға, электр энергиясына, табиғи және тығыздалған газ,ға, жанармайға, керосинге, дизельдік отындарға, фармацевтік тауарларға, пошта мен телеграф қызметіне, жүк және жолаушы тасымалына белгіленеді.

 Хабарлаушы баға. Бұл жоғарғы  кеңес хабарынан кейін оның  жүзеге асуынан бір ай бұрын  жоғарылайтын бағалар.

 Жергілікті бағалар. Бұл бағалар  аурухана, санаторий, емхана қызметтеріне, жолаушыларды қалалық темір жолмен  тасымалдыауға, халықты сумен  қамтамассыз етуге қойылады.

 Елдің жалпы нарыққа кіруіне  байланысты көптеген тауарлардың,  оның ішінде ауылшаруашылық тауарларының бағаларын реттеу жүргізіледі.

 Австралия. Бұл елде арнаулы  баға реттеу жүйесі жоқ. Нан,  сүт, жұмыртқа, бағаларын бақылауды  бірқатар штаттарға, осы штаттардың  қазынашылығы құрамына енетін  арнаулы өкілетті органдар жүзеге  асырады. Өкілетті ұйымдар, бұл тауарлар бағасының максималды деңгейін қайта қарап отырады. Ал қалған бұқаралық ауыл шаруашылық тауарларына минималды, кепілді баға қойылдаы. Нарықтық механизмнің негізгі элементтерінің бірі – баға. Нарықтық баға өндірушілердің және тұтынушылардың  өз арасындағы бәсеке нәтижесінде қалыптасады. Бұған бәсекеден басқа да көптеген факторлар әсер етеді. Жалпы нарық бағасына нарыққа қатысушылардың бәрі де әр түрлі деңгейде тәуелді болады, әсіресе сұраным мен ұсыным нарықтық баға әсерінен қалыпты жағдайдан тез ауытқиды. Сондықтан да нарықтық бағаның құрылуын, қалыптасуын және оның ауытқу заңдылықтарын біліп отыру, әр фирманың табысты тұрақты алуына және өндіріс  бағытын жетілдіруге негіз бола алады. Міне, әр салада, әр сферада және әр тауар түрі  бойынша бағаның құрылуының маңызы мен маңыздылығы осында десек, артық айтқандық емес.

Бағаның құрылуы пәні жоғары оқу  орындарындағы көптеген мамандықтар  бойынша оқу бағдарламасына еніп отыр. Бұл пәннің негізгі міндеттері: өндіріс, тауарды өткізу, құнның  қалыптасуы, жалпы ішкі өнім мен ұлттық табыстың өндірілуі, оның бөлінуі және пайдаланылуы, баға түрлері, олардың негізгі принциптері мен есептеу жолдарын  анықтау. Жалпы баға – күрделі экономикалық категория. Сондықтан да баға теориясын түсіну және оны нақты практикада іс жүзінде  қолдана білу болашақ мамандар үшін аса қажет.  Өйткені, Қазақстан Республикасы жағдайында бағаның  құрылуының өзіндік ерекшеліктері бар. Атап айтсақ, бағаның құрылуы өндіріс және айналым шығындары негізінде және бағаның нарықтағы сұраным мен ұсынымның өзара әрекеті негізінде құрылуы, бағаның нарықтық қатынастардағы орны, баға құрылымының механизмі және оның өзіндік сипаты тұрғысындағы өзекті мәселелер бәсекелестік ортаға тікелей әсер етеді. Сондай-ақ экспорт және импорт тауарлары мен қызмет көрсету түрлерінің сыртқы сауда бағасы және ұлттық баға жүйесі, сыртқы  сауда бағасының жіктелуі, экспорт және импорт тауарларының ішкі бағасы және оның қалыптасу тәсілдері мен принциптері, сонымен қатар экспорттық және импорттық қосымша, сараланған валюта коэффициенті, оның мәні және есептеу тәсілдері, Қазақстан Республикасына ТМД елдерінен әкелінген тауарлар бағасын есептеу әдістемесі де экономикадан өзіндік орын алады.

Жұмыстың негізгі мақсаты:

Қазақстан Республикасындағы тауарларға баға қалыптастыру саласын дамытудың актуалды мәселелерін табуға ұмтылыс және мемлекеттік нарықтық саясатының мазмұнын талдау.

Жұмыстың негізгі міндеттері:

маркетинг жүйесіндегі қызмет көрсету  мен тауарлардың алға жылжуын  қамтамасыз ету мәселелерін ашып көрсету;

маркетингтегі баға саясатының тауар  мен қызмет көрсетудің дамуында кері әсер туғызатын факторларды көрсету;

маркетинг жүйесіндегі тауар мен  қызмет көрсетудің қалыпты деңгейде дамуы үшін баға саясатының  мазмұнын талдау және оны іске асыру;

1. Маркетингтегi баға қалыптастыру  саясаты.

1.1 Баға нарықтық шаруашылық  категориясы ретінде.

Нарықтық экономика жағдайында баға қалыптастыру өте күрделi процесс.

¤нiмге қойылған баға табыстың дұрыс  түсуiн қамтамасыз етуi керек жєне ол кєсіпорынның шығындарын жауып, пайда єкелуге тиiстi.

Өз еркiмен бағаны көтерiп, нарықтан тыс қалған фирмалар, ал керiсiнше  бағаны тµмендету арқылы кµптеген қолайсыз жағдайға кездескен фирмалар iс-жүзiнде  кµптеп кездеседi.

Баға — өндiрушiлер мен сатушылар  тұрғысынан тұтыну құнының бағаланған µлшемі деп есептелiнедi. Бұл анықтамада үш жағдай маңызды.

Бiрiншiден, баға, оған енген қоғамдық қажеттi еңбек шығындарымен емес тауардың тұтыну бағасымен байланысты.

Екiншiден, баға тұтынушылар мен  емес, өндiрушiлер мен  немесе тауар сатушылардың ұсынуы жєне  бағалауымен байланысты. Тұтынушы шешім қабылдағанда  тауардың тұтыну құнының бағасын ескереді жєне ол факторлардың әсерімен анықталатын максималдық шекарадан аспауы тиісті.

Үшiншiден, бағаның мөлшерi тауардың немесе оларды ұсынушылардың тұтынушыларға қаншалықты жақындағанына байланысты. Сондықтан, өндiрушiлер мен тұтынушылардың арасындағы кез-келген аралық өткiзу арналары құнды ұлғайтады.

Компания өзінің тауары үшін сұрайтын бағаның төменгі деңгейін өндірістік шығындар бойынша анықтайды. Компания  өндіріс шығындарын, таратуға кететін шығындарын жєне  тауарды сатуға кететін шығындарын орнына келтіретін ғана емес, тәуекелділік пен күш-жігері үшін жеткілікті пайда әкелетін баға белгілеуге тырысады. Баға қалыптастыру стратегиясында шығындар маңызды элемент ретінде қарастырылады. Көптеген компаниялар  өз салаларында  өте төменгі шығынға жетуге талпынады, себебі онда ол төменгі баға белгілей алады да, соның нәтижесінде сату мен пайданың деңгейін арттырады.

Шығындардың екі түрі болады – тұрақты және өзгермелі.

Тұрақты шығындар — өндіріс көлемімен  өткізуге тәуелсіз шығындар.

Мысалы, ай сайын төленетін жалгерлік  және жылжыту үшін төлемдер, несие  үшін пайыз төлемдері және қызметкерлердің  төлем ақылары өндіріс көлемімен  байланысты емес.

Өзгермелі шығындар өндіріс көлеміне тікелей байланысты.

өндірістің белгілі деңгейіндегі тұрақты және өзгермелі шығындардың  сомасы валдық шығындарды құрайды.

Баға белгілеу проблемасына фирмалар әртүрлі жолдармен келеді. Шағын  фирмаларда бағаны басшылар тағайындайды. Ірі компанияларда баға белгілеу проблемасымен бөлімше басқарушылары және тауар ассортиментінің басқарушылары айналысады. Бірақ бұл жағдайларда да жоғарғы  басшылар баға саясатының жалпы бағытын және мақсатын анықтаумен  қатар,  көпшілік жағдайда  төменгі эшелон  басшыларының ұсынған  бағаларын бекітеді. Баға факторы шешуші роль атқаратын салаларда  (темір  өндіру компаниялары, аэрокосмос өндірісі, мұнай компаниялары т.б.)  фирмалар көбіне баға қалыптастырушы бөлімдерді құрады жєне олар тиімді бағаларды белгілейді, немесе басқа бөлімшелерге осы сұрақ бойынша көмек көрсетеді.

1.Нарықтағы баға қалыптастырудың  түрлері.

Нарық типтеріне байланысты сатушы  баға қалыптастырғанда  әртүрлі  деңгейдегі еркіндікте болады.  Экономистер  нарықтың төрт түрін бөліп көрсетеді және єрқайсысы  баға қалыптастыру бойынша өз шарттарын ұсынады.

1. Таза бәсекелестік нарығы ұқсас  тауар өнімінің, мысалға, бидайдың, мыстың, бағалы қағаздардың көптеген  сатушыларынан және сатып алушыларынан  құралады.  Бірде — бір жеке  сатып алушы не сатушы нарықтағы күнделікті тауардың  баға деңгейіне үлкен ықпалын  тигізе алмайды. Сатушы нарық бағасынан жоғары баға да сұрамайды, себебі сатып алушылар қажетті тауар көлемін керегінше осы нарықтан ешқандай кедергісіз нарық бағасымен  сатып ала алады. Сатушылар нарық бағасынан төмен баға да сұрамайды, өйткені барлық  тауарын нарықтағы бағамен сата алады. Бұл нарықта маркетингтік зерттеу,  тауарды дайындау, баға қалыптастыру, жарнама және  өткізуді ынталандыру минимальды болады, бірақ та мүлдем нольге жеткізбейді.

2. Монополиялық бәсекелестік нарығы  келісімді біркелкі нарықтық  бағамен емес кең диапазонды  бағалармен жасайтын сатып алушылармен,  сатушылардан құралады. Баға диапазонының  болуы сатушылардың, сатып алушыларға  тауарлардың әр түрлі варианттарын ұсыну мүмкіншілігінде. Реальды бұйымдар бір-бірінен сапа, касиеті, сырт безендіруі бойынша айырмашылықта болады. Айырмашылық тауарға қосымша атқарылатын қызметтерде де болуы мүмкін. Сатып алушылар ұсыныстардың айырмашылығын кµретіндіктен әр түрлі тауарға әр түрлі баға төлеуге дайын. Бағадан басқа кейбір айырмашылықта болу үшін сатушылар әр түрлі тұтынушылар сегменттеріне түрлі ұсыныстар дайындауға тырысады және тауарларға маркалық атау беру тәжірибесін, жарнаманы және жеке сату әдістерін кеңінен пайдаланады. Бәсекелестердің көп болуына байланысты олардың маркетингілік стратегиясы әр фирмаға тигізетін ықпалы олигополистикалық нарық жағдайынан төмен болады.

3. Олигополистикалық нарық баға  белгілеу саясатына және бір-бірінің  маркетингілік стратегиясына өте сезімтал біршама сатушылардан құралады. Тауарлар бір-біріне ұқсас та (болат, алюминий), ұқсас емес те болуы мүмкін (автомобильдер, компьютерлер). Жаңа талапкерлердің нарыққа енуі өте қиын болғандықтан сатушылардың саны көп болмайтын. Әр сатушы бәсекелестің стратегиясына және қимылына дереу қарсы әрекет көрсетеді. Егер қайсы бір болат қорыту компаниясы өз бағасын 10 % төмендетсе, сатып алушылар дереу осы компанияға ауыса бастайды. Басқа болат өндірушілер бұл жағдайды ескеріп не бағаны төмендетуі, не атқаратын кызмет санын, не көлемін өсіруге тиіс. Олигополистер бағаны төмендету арқылы ұзақ уақытқа созылатын нәтижеге жететініне ылғи сенімде бола алмайды. Екінші жағынан олигополист бағаны жоғарылатса, оның бәсекелестері оған ермеуі мүмкін. Мұндай жағдайда ол бағаны не бұрынғы қалпына келтіруі керек, не өз клиенттерінің бәсекелестер жағына ауысуына дайын болуы керек.

4. Таза монополия жағдайында  нарықта тек қана бір сатушы  болады. Бұл мемлекеттік мекеме (мысалға,  Қазақстанда темір жол компаниясы), жеке жүйеленетін монополия (мысалға, “Қарағанды-Жылу”) не жүйеленбейтін монополия (мысалға, нарыққа нейлонмен шығар кезеңіндегі “Дюпон”). Әр ерекше жағдайда баға белгілеу әр түрлі болып құралады. Мемлекеттік монополия баға саясаты көмегімен әр түрлі мақсатты көздеуі мүмкін.  Ол тауар сатып алушылар үшін өте маңызды болып, бірақ олар оны толық бағасына сатып ала алмайтын жағдайда, оның бағасын өзіндік құнынан төмен белгілеуі мүмкін. Баға тек шығындарды қайтару,  не жақсы табыс табуды көздеуі мүмкін. Тұтынысты жалпы қысқарту мақсатында өте жоғары баға белгіленуі де мүмкін. Жүйеленген монополия жағдайында үкімет компанияға “Әділ нормалы табыс” келтіретін, соның нәтижесінде мекемеге өндірісті қолдап отыратын, ал қажетті жағдайда оны кеңейтуге мүмкіншілік беретін баға тағайындауға ұлықсат береді. Оған керісінше, жүйеленбейтін монополия жағдайында фирма нарық көтеретін кез келген бағаны белгілей алады. Дегенмен бірқатар себептерге байланысты, фирма мүмкіншілігінше максимальды бағаны тағайындамайды. Бұл әрі мемлекеттік жүйелеуді енгізуден сескену, әрі бәсекелестерді елеңдетпеу, әрі төмен бағаны пайдаланып — нарықты игеруді тереңдете түсу.

Беделді тауарлар үшін сұранымның қисығы басқаша болады. Тұтынушылар  тауардың бағасы неғұрлым жоғары болса, сапасы да соғұрлым жоғары болады деп есептейді. Бірақ бағаны шектен тыс жоғары бағаласа сұраным күрт төмендейді.

Сұраныс ұсыныстан артық. Мысалы, өндiрiстiк  тауарлардың шетелдiк түрлерiне сұраныстың өсуi, оларға нарықтық бағаның күрт өсуiн тудырады.