Мұнаралы крандар туралы жалпы мәліметтер

Мазмұны

1. Мұнаралы крандар туралы жалпы мәліметтер

2. Жүктің көтеру  тетігінің  есебі

2.1.Полипласты таңдау және есептеу

2.2. Жүк арқанын таңдау

2.3. Ілгіш аспасын таңдау

2.4. Атанақтың негізгі өлшемдерін анықтау

2.5.  Арқанның атанаққа  қаттылану есебі              

2.6. Атанақ қабырғасының қалыңдығын есептеу

2.7. Арқан шығарды анықтау

2.8. Электрқозғалтқышты таңдау

2.9. Берілісті таңдау

2.10. Муфты қосылғыштарын таңдау

2.11. Тежеуішті таңдау

2.12. Жүк көтеру механизімінің   тежеу уақытына тексеру

3. Мұнаралы кранның қозғалу  механизімін есептеу 

3.1. Кранның жүру дөңгелегінің диаметрін анықтау

          3.2. Кран қозғалысының статикалық қарсылығын анықтау

3.3. Кран қозғалысының қарсылық күшінің инерциясы

3.4. Кран қозғалтқышының электрқозғалтқыш  механизімін анықтау

3.4. Қозғалтқыш механизімінің редукторын таңдау

3.5. Ашық тісті беріліс өлшемдері

Қорытынды

Әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Құрылысшы маман ретінде  өмірдегі практикалық жұмысымда  әртүрлі құрылыс жобаларын жасай  отырып, дайындалған жобаны нақты  жағдайға байланыстырып немесе тікелей  құрылыс басында жұмыстарды ұйымдастырумен айналысамын. Кез-келген құрылысшы  қай деңгейде жұмыс атқарса да, бұл жұмыстар әр уақытта механикаландыру  процесімен байланысты. Сондықтан ол құрылыс технологиясына сай тиісті машиналарды, жабдықтарды ұтымды пайдалануы керек.

Құрылыс жұмыстарының алуан  түрлілігіне байланысты онда қолданылатын машиналар да сан түрлі. Сондықтан  құрылыс машиналарын негізгі  атқаратын қызметіне қарай топтастырып, сол топқа жататын машиналарды  жіктеп қарастыру қажет.

Бұл жұмыстың I-ші бөлімінде мұнаралы кран туралы жалпы мәліметтер, атап айтсақ, атқаратын  міндетіне қарай жіктеліп, машинаның  өнімділігі мен негізгі элементтері  қарастырылады. Жұмыстың II-ші бөлімінде  өздігінен жүретін мұнаралы кранын есептеу барысында оның тартқыш механизмінің жүкті көтеру есебі және жебенің металдық конструкциялы сенімді есебі сонымен қатар техника – экономикалық көрсеткіштердің болжама есептелімдері қарастырылған. Ал жұмыстың III-ші бөліміндеқұрылыс машиналарын жөндеу және техникалық қызмет жүйесінің негізгі ережелері көрсетілген.

Қазіргі таңда қолданылатын машиналардың көпшілігі құрылыс  жұмыстарын кешенді механикаландыруға  бейімделіп жасалады. Жұмысшының өміріне  қауіпті ауыр жұмыстарды автоматты  манипуляторлармен орындау, жұмыс  өнімділігін арттыруда қол машиналарын  қолдану мен кіші механикаландыруды  пайдалану кеңінен таралуда. Құрылыс  өндірісі жетілдірілген машиналармен қамтылуда.

Осы жағдайға сәйкес құрылысшы  жоғары механикаландырылған құрылысты  ұйымдастырушы және жетекші ретінде  құрылыс машиналарының жұмыс  атқару негізі мен құрылымын, олардың  өнімділігіне және жұмыс сапасына әсер етуші факторларды, сонымен қатар, машиналарды дұрыс таңдап, тиімді пайдалана білуі өте қажет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Мұнаралы крандар  туралы жалпы мәліметтер

 

Мұнаралы крандарды көтеріп-тасымалдау және жинақтау жұмыстарында пайдаланады.

Мұнаралы кран вертикаль  жайғасқан мұнарадан 6, оның жоғарғы жағына көтергіш (1.1. а-сурет) немесе арқалықты (1.2. б-сурет) орнатылған жебеден 5 тұрады. Жебенің қарсы жағына кернегіш 4 бекітілген немесе тең салмақ 3 орнатылған, тең салмақты консоль 8 және жүк пен жебені көтеру шығырларының механизмдері орналастырылған. Кранның мұнаралы (немесе бұрылмалы бастиек 9) тең салмақ блоктары 3 қойылған платформа 2 арқылы тіректі-бұрылу құрылғысына 1 сүйенеді. Тіректі-бұрылу құрылғысы сақиналы қаңқа немесе кранның тіректі бөлімі арқылы жүру құрылғысымен 7 қосылысқан. Арқалықты жебелі және тең салмағы жоғары орналасқан крандардың жебесі бойымен жүктік арбашық 10 жылжиды. Жүру қаңқасында 13 тең салмақ тақтасы 12 жатыр, ал мұнараның бүйір жағында жинақтау тірегі 11 орналасқан.

 

Мұнаралы крандардың типтері мен параметрлері

 

1.2. -сурет

 

 

Негізгі параметрлері. Рельсте жылжитын және тақап қоятын крандардың базалы үлгілерінің негізгі параметрлері МССТ ережеленген. Негізгі параметрлеріне жататындар (1.2. -сурет):

1) L – шығым (кранның бұрылу бөлімінің айналу осінен ілгек аспасының вертикаль осінің аралығы);

2) Q – жүк көтергіштік (сәйкес шығымдағы жүктін ең үлкен массасы);

3) М - жүк моменті (жүк көтергіштіктің оған сәйкес шығымдылыққа көбейтіндісі, көбінесе кранның басты жалпылама параметрі ретінде қолданылады);

4) Н - көтеру биіктігі (рельстің бетінен ілгектің жоғарғы күйінің аралығы).

5) h - түсіру тереңдігі (рельстің бетінен ілгектің төменгі күйіне дейінгі аралығы);

6) К - жолтабан (рельс осьтерінің аралығы);

7) В - база (бір рельстегі дөңгелектердің вертикаль осьтерінің аралығы);

8) l - артқы габарит (кранның бұрылу бөлімінің ең үлкен радиусы);

9) v_п - жүкті көтеру және түсіру жылдамдығы;

10) v_м - жүкті жерден ажырату және жерге отырғызу жылдамдығы;

11) v_Т - шығымды өзгерту жылдамдығы (жүк арбашығының жылжуы);

12) v_г - горизонталь бағытта жүкті жылжыту жылдамдығы;

13) п - кранның бұрылу бөлімінің айналым жиілігі;

14) v_у - кранның жылжу жылдамдығы;

15) N_у - орнатылған қуат (кранның барлық электрқозғалтқыштарының қуаты);

16) т - кранның жалпы массасы;

17) өнімділік және т.б.

4.3.1 Индекстеу  жүйесі. КСРО-ның заводтарында жасалған мұнаралы крандарды индекстеу жүйесі 1.3.-суретте берілген. КБ (кран башенный)

 

 

 

Мұнаралы крандарды  индекстеу жүйесі

 

 

1.3-сурет

 

әріптерінен басқа кранның  таңбасына үш негізгі цифрлар  кіреді, олар жүк моменті бойынша өлшем тобының нөмірін және базалы үлгінің кезекті нөмірін көрсетеді. Нүктеден кейін кранның жасалу кезегі көрсетіледі. Келесі жасалу кезегінде үлгіден жебе ұзындығы, көтеру биіктігі, жүк көтергіштігі өзгеше болуы мүмкін. Индекстегі цифрлардан кейінгі әріптер кранның кезекті жаңғыртылуын (негізгі параметрлерін қозғамай, құрылымына өзгеріс енгізу) және кранның климаттық орындалуын (ХЛ - суық, Т - тропикалық, ТВ -тропикалық ылғалды климатқа арналған, орташа климатқа әріп қойылмайды) белгілейді. Мысалы, кран таңбасы КБ-674.3А, жазбаның мағынасы мынадай: кран мұнаралы, жүк моменті 300-ден 550 т-м дейін, мұнарасы бұрылмайтын, үшінші орын алуы, бірінші жаңғыртылған, орташа климатқа арналған.

4.3.2 Жіктеу. Мұнаралы крандарды бірқатар белгілеріне қарай жіктейді. Салынып жатқан ғимаратқа қарай орналасуына байланысты, олар ғимарат іргесінде немесе ғимарат үстінде жұмыс атқарушы болып бөлінеді. Біріншіге жылжымалы және іргетасқа еркінше орнатылған тұрақты крандар жатады. Ғимараттың үстіне қойылатын крандар өзі көтерілетін, жылжымалы және ауыстырылмалы болып

бөлінеді. Қазіргі кезде  құрылыста, негізінен ғимарат іргесінде жылжымалы(1.4, в-сурет), ғимаратқа тақап қойылатын (1.4, б-сурет) және өзі көтерілетін (1.4, а-сурет) крандар қолданылады. Жылжымалы мұнаралы крандар құрылыста кең қолданылады, алайда, құрылымына қарай көтеру биіктігі шектеулі. Өзін көтеретін крандар салынатын ғимараттың қаңқасы металды немесе темірбетонды қуатты болғанда пайдаланылады. Өздігінен көтерілетін және ғимаратқа тақап қойылатын крандар негізінен биіктігі 150 м және одан жоғары ғимараттар салуға пайдаланылады.

Жүру құрылғысына қарай  мұнаралы крандарды рельсті, автомобильді, пневмодоңғалақты, арнаулы шассилі  автомобиль типті, шынжыр табанды және адымдаушы деп ажыратады. Мұнаралы крандардың негізгі типтерінен басқа  әртүрлі құрастырылған крандар  да бар. Оларға жататындар қосымша жебелі (негізгіден төмен немесе жоғары, сонымен  қатар, тең салмақ консолінің орнына орнықтырылған) немесе қосымша діңгекті (қысқа, ғимарат үстіне орналасатын  оларға жебені тіреу үшін) және т.с.с.

Жебе шығымын өзгерту  тәсіліне қарай шығымы тұрақты (жебе тек бір жағдайлы), белгіленген  шамаға өзгертетін және маневрлі өзгертетін болып ажыратылады.

 

Мұнаралы крандарды орналастыру тәсілдері

 

 

1.4-сурет

 

4.3.3 Жебе  кранның негізгі жұмысшы мәрімі, құрылымына қарай көтерілмелі, маневрлі (1.5, а-сурет), ілгектің шығымы жебенің рауалы бұрышқа бұрылуына байланысты өзгеретін немесе бойымен жүктік арбашық жылжитын горизонталь арқалықты (1.5, б-сурет), жүктік полиспаст орналастырылған болып жасалады. Көтерілмелі аспалы жебелердің полистпасы жебенің басына бекітіліп, жебені тек ұстап тұрмай, жұмыс барысында оның шығымын өзгертеді.

 

Мұнаралы крандардың жебелері

 

1.5, - сурет

 

Арқалықты жебелер мұнараға негізінен қатаң бекітіледі де, жұмыс  күйінде оларды үлкен диаметрлі  арқаннан немесе металдан жасалған тартқыштан тұратын жебенің бір немесе бірнеше  жоғарғы жақтағы нүктесімен қосылысқан бір немесе бірнеше аспа ұстап  тұрады. Негізгі параметрлері (жебе шығымы, көтеру биіктігі, жүккөтергіштігі) бірдей, көтерілмелі жебелі крандардың арқалықты жебелі крандарға қарағанда  салмағы 15...20%-ға жеңіл, сонымен қатар жүк көтергіштігі жоғары, жебе шырымын азайтқанда көтеру биіктігін арттыру мүмкіншілігі бар, тар құрылыс алаңында жақсы маневрлі, жасау технологиясы жоғары, жинақтау мен тасымалдауға ыңғайлы. Арқалықты крандарға қарағанда көтерілмелі жебелі крандардың кемшіліктері: жүкті горизонталь бағытта тасымалдауы дәлме-дәл емес; жебе шығымын өзгерту мен жүк көтеруді қабаттастырғанда қуат шығыны көп; жүкті шайқалтатын қозғалу үдеуі едәуір; кранға жүкті тым жақын жинақтауға болмайтындықтан, оның бір орындағы қызмет ауқымы шамалы.

Мұнарасы бұрылмалы мобильді крандарда көтерілмелі жебелер  көп тараған. Арқалықты жебелердің биіктігі айтарлықтай және олар мұнарасы бұрылмайтын крандарда көп қолданылады.

Жүкті көтеру биіктігін өсіру  мақсатында сынық пішінді, әртүрлі  құрастырылған жебелер пайдаланылады (1.5, в-сурет).

 

 

4.3.4 Мұнаралар тірек-бұрылу құрылғысының орналасу орнына қарай бұрылмалы және бұрылмайтын болып ажыратылады. Мұнараның екі түрі де металл қаңылтырынан тұтас қабырғалы және бұрыштықтардан, кіші диаметрлі түтіктерден тор тәрізді және әртүрлі металл профильдерінен құрастырылмалы болып жасалады. Көлденең қимасы шеңбер, үш-төртбұрышты болып орындалады. Ең көп тарағаны квадрат - қималы түтіктерден тор тәрізділер.

Бекітілуіне қарай мұнаралар  кранның тірек бөліміне қатаң  және топсалы орналастырылады.

Бұрылатын да, бұрылмайтын  да мұнаралардың тұрақты биіктігін  өзгертуге болады. Мұнара биіктігі тұрақты крандар оның бірден толық  биіктігіне арнаулы діңгек және тартқыш  полиспасты мен меншікті жүкшығыры арқылы жинақталады (1.6, а-сурет). Биіктігі өзгерілмелі крандар мұнарасы «өзіне» салынатын (1.6, б-сурет) және бір-бірінен суырылатын (1.6, в-сурет) болып бөлінеді. Қазіргі кездегі көпшілік крандардың мұнарасының биіктігі астынан (1.6, г-сурет) немесе үстінен (1.6, д-сурет) тұтастыру арқылы арттырылады. Мұндайда мұнараның биіктігі әртүрлі крандарда әртүрлі, 2,5 м-ден 7,5 м-ге дейінгі бөлікті қосу арқылы жасалады.

 

Мұнаралы крандардың мұнаралары

 

 

1.6,-сурет

 

Мұнараны астынан тұтастырғанда  қосылатын бөлік оның астыңғы  жағына бекітіледі, одан кейін мұнара жебесімен, тең салмақ консолімен және кернегіштерімен қоса тірек бөлімінен  итеріліп шығаралады да, оған бекітіледі. Мұнараны итеру әртүрлі крандарда  әрқалай: арқанды полиспастар жүйесі, бұрамалы, гидравликалық, төрткілдешті және шынжырлы механизмдердің көмегімен  жасалады.

Мұнараны үстінен тұтастыру  жоғары биіктікті (80...150 м) және мұнарасы бұрылмайтын крандарда қолданылады. Мұнда кранның тек жоғарғы бөлігі жебесімен және тең салмақ консолімен қоса итеріп шығарылады, ал мұнараның алдында құрылған бөліктері орнынан қозғалмайды. Пайда болған қуысқа жекеленген бөліктер енгізіліп, бекітіледі. Кейбір крандарда қосымша бөліктерді мұнараның үстіңгі жағына өзінің жебесінің көмегімен орналастырады. Бөліктен мұнараны мезгіл-мезгіл биіктетіп отыру ыңғайлы, себебі ғимаратты немесе ғимаратты сала келе, кранның да биіктігі өседі және машинистің кабинасы жинақталатын жерге жақын орналасады.

4.3.5 Тірек  бөлігі. Мұнаралы кранның тірек бөлігі мұнара типіне (бұрылмалы немесе бұрылмайтын), жүру құрылғысына қарай (рельс бойымен немесе басқаша), салынып жатқан ғимарат маңында жылжу мүмкіншілігіне қарай (тұрақты және өзі көтерілетін) әртүрлі құрылымдық шешіммен жасалады. Рельсті жүрісті мұнаралы кранның тірек бөлігі кранға әсер етуші барлық жүктемені қабылдап, жүріс доңғалақтары арқылы кран астындағы жолға береді. Рельске тірелу нүктелерінің санына қарай тірек бөлігі үш және төрт тіректі болады. Құрылымына қарай олар әртүрлі пішінді: жазық қаңқа, итарқа немесе тікбұрышты пішінді портал тәрізді. Құрылымын өзгерту мүмкіншілігіне қарай тірек бөлігі үстінен қарағанда (планында) өзгер-тілмейтін және суырмалы немесе кронштейндер арқылы бұрылмалы болып бөлінеді.

Тұрғылықты крандардың тірек  бөлігі - қаңқалы құрылым, олар дара құйылған немесе темірбетоннан жинақталған  іргетастың анкер болттарына бекітіледі де, қосымша балластпен жүктеледі. Өздігінен  көтерілетін крандар жұмыс күйінде  қабат аралық жабынға қойылған жазық қаңқаға тіреледі және қосымша салынып жатқан ғимараттың қабаттар аралығындағы бір немесе екі ярусқа бекітіледі.

4.3.6 Бұрылу  платформасы мұнаралы кранның төменгі жағына орналасып, тіректі-бұрылыстық құрылғы арқылы кранның жүрістік бөлігімен қосылысады. Бұрылу платформасына мұнара және оны ұстатып тұратын тіректер бекітіледі, кран механизмдері, электрлі аспаптар мен теңсалмақ орналастырылады.

Теңсалмақ, әдетте, массасы  таңбаланған темір бетонды тақталардан  тұрады, оларды бұрылу платформасына  жатқызып, оған бекітеді. Қазіргі кездегі  мұнарасы бұрылмайтын крандардың бұрылу платформасы оның жоғарғы жағына орналасқан жазық қаңқа, ол тіректі  бұрылыстық құрылғы арқылы мұнарамен  қосылысқан. Платформада тартқыштар арқылы жебені және тең салмақ консольді  ұстап тұратын мұнараның басы орналасқан.

Тең салмақтың консольдері  мен кернегіштері мұнараға түсетін  ию жүктемесін кемітуге арналады да, жазық  қаңқа немесе арқалықты жебелі және мұнарасы бұрылмайтын крандарда  ферма тәрізді болып жасалады. Тең салмақ консольдерінің құрылымы жебеге ұқсайды. Консольдің аяқ жағына жүктік және құрылымы бойынша керек  болса жебе жүкшығырлары, сонымен  қатар, консольдің үстіне орналасып, бетіне бекітілген немесе астыңғы жағына асылған  тең салмақтың бетонды блоктары орналасқан. Жебенің ұзындығы өзгерген жағдайда (стандартты бөліктер арқылы) кранды теңгеру мақсатында консольдің де ұзындығы өзгертіледі. Тең салмақ жебедегі жүктік арбашық тәрізді  жылжымалы болып жасалуы мүмкін. Мұндай жағдайда консольде тең салмақтың  жылжу механизмі де орналасады. Мұнарасы бұрылмалы және тіректі-бұрылыстық құрылғысы төмен орналасқан крандарда  теңсалмақ консолі орнасқан жерге  жүктік және жебе арқандарын, жебені кергіш қайтарым блоктары бекітілетін кернегіш қойылады. Қазіргі кездегі крандардың кернегіштері мен теңсалмақ консольдері  кішкене диаметрлі құбырлардан  жасалады.

Жебелері арқалықты крандарда  жүкті горизонталь бағытта жылжыту  үшін төменгі жағында жүктік арқанға  арналған екі блок, ал үстіңгі жағында - тіректі аунақшалар орналасқан пісірмелі  қаңқадан тұратын жүктік арбашықтарды қолданады. Арбашықтар жебені бойлап, жүк шығырлар арқылы жылжиды.

Жүкті іліп алу үшін құрылымы әртүрлі ілгек аспалардан тұратын  жүк қармағыш мәрімді қолданады. Ілгекті аспа құрамының аралықтарына бір немесе бірнеше блоктар 3 орналастырылған осьтер бекітілген екі шеке 2 және сақтандырғыш құлпы 4 бар ілгек 1 бекітілген траверса кіреді (1.7, а-сурет). Жүктік ілгек траверсада тіреуіш мойынтірекке орналасқандықтан, жүктік арқанды бұралудан сақтап, жеңіл бұрылу мүмкіншілігібар. Ілгек аспасының құрылымы блоктар ойығынан арқан шықпайтындай болып жасалады.

 

Мұнаралы крандардың жүктік полиспастары

 

1.7 - сурет

 

Мұнаралы крандардың жүктік полиспастарының еселігі тұрақты және айнымалы болады (1.7, б-сурет). Өзгерілмейтін екі еселікті полиспастарды негізінен мобильді крандарда қолданады. Ауыр крандарда еселігі 4-тен 8-ге дейінгі полиспастар пайдаланылады. Мұндай крандарда аспа бұралмас үшін арнаулы айлабұйымдар қолданылады. Соңғы кезде крандарда көп блокты еселігі ауысымды (2-ден 6-ға дейін) ілгек аспаларын пайдаланады. Ол кранның жүктік жүкшығырының жетек қуатын өсірмей жүк көтергіштігін арттыруға мүмкіндік береді.

4.3.7 Арқандарды  қорландыру сұлбалары. Қазіргі кездегі крандарда жүк арқанының 2 бір тарамы қайтарым блоктарынан 5 өтіп, жүктік жүкшығырдың 1 атанағында бекітіледі, ал басқа тарамы - жебелі жүкшығырдың 4 атанағына оралады (1.8, а-сурет). Жебені көтергенде жебе арқаны 3 атанаққа 4 оралады, ал жүктік арқан биіктікте жүктің тұрақты күйін қамтамасыз етіп, атанақтан 1 тарқалады. Жүктік полиспастардың еселігі өзгермелі, крандардың арқандарын қорландыру сұлбасы жоғарғыдан күрделі (1.8-сурет).

 

Жүктік арқандарды қорландыру сұлбалары

 

1.8-сурет

 

Арқалықты жебелі крандарда  арқанның 2 бір басы атанақтан 1 шығып, мұнара басындағы және жебе соңындағы блоктарды орап, арбашық пен ілгек аспасының блоктарынан 9, 10 өтеді, ал екінші басы мұнараға немесе жебе тамырына бекітіледі. Мұндай жағдайда арбашық горизонталь жебемен жылжығанда арқан өз блоктарымен сырғанайды да, жүк қатаң горизонталь бағытта жылжиды. Жүктік арқанды арнаулы қорландыру арқылы топсалы жалғастырылған жебелі крандарда да жүк жебемен горизонталь да, еңіс те жылжиды.

Жебелік арқандарды жебенің  шығымын өзгертуге және оны талапты  күйде ұстап тұруға, сонымен қатар, платформасы бұрылмалы крандардың мұнарасын, ол жұмыс істегенде пайда  болатын ию моментінен босату үшін қолданады. Жебелік арқанды анкерлік тартқыш 2, жебелік полиспаст 4, жебелік кергіш 6 деп бөлшектейді. Жебесі маневрлі крандарда жебелік арқандарды қорландырудың әртүрлі сұлбасын пайдаланады. 1.9-суретте (а, б, в) жебе кергіші 6 жебелік полиспастың 4 жылжымалы бірікпесімен 5 байланысқан. Кернегішке астынан әсер ететін жалпы жүктемені көбейту үшін жебелік арқанды кернегіштегі 7 жылжымайтын блоктардан өткізіп, қосымша босатқыш полиспаст 8 пайда болады.

 

Жебелік арқандарды қорландыру сұлбалары

 

1.9-сурет

 

Мұнаралы крандардың жұмысшы  қозғалыстары жүктік және жебелік жүк  шығырлардың шығымды өзгерту, бұру және жылжу механизмдерінің көмегімен  орындалады. Мұнаралы крандардың жүк  шығырлары көпшілігінде электрлі жетекті  болып орындалады, ал гидравликалық  жетек сирек кездеседі. Жұмысшы  жылдамдықтарының санына қарай жүк  шығырлар бір және көп сатылы болып  бөлінеді. Олардың жылдамдықтары  сатылы, үздіксіз және құрастырмалы реттеледі.

Жылдамдықты бірнеше қозғалтқыш қолданып, бәсеңдеткіштің беріліс санын  және қозғалтқыштың айналым жиілігін өзгерту арқылы жасайды. Айналым  жылдамдығы әртүрлі айнымалы токты  бірнеше қозғалтқыштарды қолданып, бірнеше жүк көтеру жылдамдығын  алуға болады. Көпшілік мұнаралы крандар  айнымалы токты қозғалтқыштармен, бір  жылдамдықты жүк шығырлармен  қамтамасыздандырылады. Айнымалы токпен жұмыс істейтін көп жылдамдықты  жүк шығырларда негізгі екі және бір отырғызу жылдамдығгы болады. Жинақтау жұмыстарында жүкті ептеп  түсіріп, байыппен жерден алу үшін «отырғызу» жылдамдығының маңызы үлкен. Өте  баяу «отырғызу» жылдамдығы 2,5-10^-2 м/с мөлшерінде жүктік жүкшығырларда тежегіш генераторды қолдану арқылы шешіледі.

Қазіргі кездегі жебесі көтерілетін  мұнаралы крандардың жебелі жүк шығырлары  бір жылдамдықты жүк шығырларына  ұқсас жасалады. Айырмашылығы - атанақтың  құрылымында. Арқанның қорлануы полиспастары қосылған сұлба бойынша жасалған крандардың атанағы диаметрі әртүрлі  екі бөліктен тұрады: жебелік арқанды  орауға цилиндрлі, ал жүктік арқанға - цилиндрлі немесе конусты. Жүктік арбашықты  арқалықты жебемен немесе қосалқы  жүкті қарсы салмақ консолімен жылжытуға  арналған арбашық жүк шығырларды цилиндрлі немесе иірмекті бәсеңдеткішті  қолданатын дағдылы жебелі жүк шығырға  ұқсас сұлбамен жасайды.

Мұнаралы кранның жылжу  механизмінің, жүру жабдығының құрылымына байланысты орындалуы әртүрлі. Крандардың параметрлеріне қарай жүру доңғалақтары 4-тен 32-ге дейін. Қазіргі кездегі, әсіресе, ауыр крандарда жүктеме барлық доңғалақтарға бірдей түсу үшін оларды екіден, үштен, төрт доңғалақтан теңгерілме арбашықтарына біріктіреді. Жетек доңғалақтары бір немесе екі рельсті болуы мүмкін. Егер кранда теңгерілме арбашығы болса, оның екеуі жетекші, қалған екеуі - жетектегі болады. Кранның қалыпты қозғалуы мақсатында жетекші арбашықтарды әр рельске орналастырады (біріне-бірі қарсы немесе диагональ бойынша). КБ сериялы крандарда жетек иірмекті бәсеңдеткіштен және ашық цилиндрлі берілістен  тұрады (2-сурет).

 

Кранның жылжу  механизмі

 

а-кинематикалық  сұлба; б-жүру арбашығы; 1-жүру доңғалағы; 2-тежегіш;3-иірмекті қосақ; 4-тісті беріліс; 5-электрлі қозғалтқыш; б-ашық тісті  беріліс; 7-айдап кетуге қарсы рельс  қармағыш

 

2 – сурет

 

Кабиналарды, әдетте, шығыңқы  етіп мұнараның сыртына, порталға немесе кранның жоғарғы жағына орналастырады. КБ сериялы крандардың кабиналары унификацияланған, машинистке барынша ыңғайлы, аспалы етіп жасалынады. Жұмысты пульттан күшті немесе шамалы токты кабельмен не радио арқылы атқарады.

Мұнаралы кран жүретін кран асты жолы балластық қабаттан, кран асты жолының элементтерінен (рельстер, рельстік бекітпелер және тірек элементтері - шпалдар, қаңқалар немесе арқалықтар), сонымен қатар, кранның жылжуын шектегіш ажыратқыш сызғыштан, екі тізбекті жолдың екі жағына қойылатын тұйықтағыш таяныштан және жерлендіргіш элементтерінен тұрады. Ең көп тарағандары - ағаш жарты шпалдан және ағашметалдан ұзындығы 6,25 м секциялардан құралған, 280 кН дейін жүктемеде пайдаланылатын вентарлы кран асты жолдары. Жүктеме 300 кН дейін болғанда, кран асты жолын темірбетонды шабақтар мен арқалықтан жасалған секциялардан құрайды. Инвентарлы кран асты жолдары бір осьті жартылай тіркешемені пайдаланып автокөлікпен тасымалдауға және жедел төсеуге қолайлы. Крандарды күтімдеуді қауіпсіздендіру мақсатында кран асты жолдарын жерлендіреді.

Қазіргі заманның жүрдек және ауыр, биік крандарын оның өз механизмдерімен, бір кейде екі жебелі өзі жүретін  крандардың көмектесуімен жинақтайды.

Мұнаралы крандарды олардың құрылымдарына және параметрлеріне қарай жиналған күйінде автотартқыштармен, автокөлікпен (мұнараларын жеке түйіндерге бөлшектеп) тасымалдайды.

Барлық мұнаралы крандар қауіпсіздік аспаптарымен жабдықталады. Оған таяныштардың алдына қойылған барлық түрлі қозғалыстардың (кранның жүктік арбашығының жылжуын; жебенің еңкею, бұрылу бұрышын көтеру биіктігін; мұнараның суырылуын т.с.с.) шеткі күйлерін шектегіштер жатады. Жебенің белгілі бір шығымында жүкті көтергенде кранды асқын жүктемеден қорғау үшін жүк көтергіштікті шектегіштер пайдаланылады. Сонымен қатар, крандардың барлық жұмысшы жылжу механизмдері тежегіштермен, нольдік және шеттік электр қорғаныстармен, апат бастырмалармен және шаппа қосқыштармен, қауіпті жел екпінін автоматты түрде анықтап, дыбыс және жарық белгілерімен машинисті қауіп туралы ескертетін анемометрмен, жүру арбашықтарындағы рельс қармағыштармен, жүкті көтеру биіктігіндегі ілгек шығымын сол шығымдағы жүк көтергіштігін көрсететін нұсқағыштармен т.с.с. жабдықталады. Машинист кабинаға, техникалық күтім жасауға, жөндеуге, шеттегі механизмдерге өту үшін крандарда басқыш, алаңша мен төсемелер, тиісті қоршаулар койылады.

 

Мұнаралы крандарды мемлекетгік  техникалық қадағалау органдарында тіркелгеннен кейін және техникалық тексеруден өткен соң ғана пайдалануға  болады.

Крандар жұмыс барысында  өзінің тірек бөлігінен шығыңқы  жүкті көтереді, сондықтан олардың  жүктік, жел, динамикалық жүктемелерінің төңкеру моментіне және жол еңісіне қарсы әсерлік қасиеті болуы керек. Кранның орнықтылығын оның өз массасы қамтамасыз етеді. Мұндайда кранның массасына байланысты М_к ұстап тұрушы моменттің, теңкеруші моменттердің қосындысынан артығырақ біраз қоры болуы керек. Барлық моменттер төңкерілу қырына анықталады (рельсті крандар үшін - рельс бастиегі және жүру арбашығының шүберін осі; пневмодоңғалақты крандар үшін - шығыңқы тіректің осі және шынжыр табанды крандар үшін - шынжыр табанның аунақша шеті). Есептің негізі - жүктік орнықтылықты анықтау. Мұндай жағдайда кран еңісте орналасқан (2, а-сурет) және жүктелген жебе (жүктің жел жақ ауданы максимальді), жел бағыты және динамикалық жүктеме - барлығы еңіске қарай бағытталған деп қабылданады. Орнықтылықты жебенің максималды да, минималды да шығымына анықтайды:

,

мұндағы М_г, М_в және М_Д - жүктің массасынан кранға және жүкке әсер ететін жел жүктемесінен және динамикалық жүктемеден болатын моменттер; к_г - жүккөтергіштікті, жұмыс кестесін және кранды пайдалану ауқымын ескеретін асқын жүк еселігі; 0,95 - кранның нақтылы массасының құжаттағыдан айырмашылығын ескеруші еселік.

Кранның өзінің орнықтылығын оның жұмыс және жұмыс атқармайтын  жағдайларына сәйкес есептейді. Бірінші жағдайда (2.1,б-сурет) кран еңісте жүксіз тұр, жебесі максималь көтерілген және кранның төңкерілу жағына қарсы деп қабылданады. Мұндай жағдайда

М_в+М_Д

0,95^.М_к .

Екінші жағдайда кран еңісте жүксіз орналасқан, жебе шығымы максималды және төңкерілу жағында орналасқан, онда

М_в1+М_Д

0,95^.М_к ,

мұндағы М_в1, М_Д - кранның жұмыс және жұмыстан бос жағдайларында жел жүктемесінен төңкеруші моменттер.

 

 

Орнықтылықты  есептеу сұлбасы

 

а - жүктік; б - кранның  еркін айналымы жоқ жұмыстан бос  күйі; в - сол күйінде, еркін айналу жағдайында

 

2.1-сурет

 

Жүк көтергіштің ауысымдық  пайдалану өнімділігі, (т/смена):

,

мұндағы t_см - смена ұзақтығы, сағат; кранның жүккөтергіштігі, т; К_г - кранның жүккөтергіштігін пайдалану еселігі; К_в - смена уақытын пайдалану еселігі;  - бірсағат жұмыс істегендегі кранның жасайтын цикл саны.

Циклдің жалпы уақыты t_ц (мин) машинамен t_м (мин) және қолмен t_р (мин) жұмыс атқару уақыттарының қосындысы:

t_ц= t_м+ t_р+ t_в^.z,

,

t_р= t_з+ t_у+ t_о ,

мұндағы Н₁, Н₂ - ілгекті көтеру және түсіру аралығы, м; L₁, L₂ -жүктік арбашықтың және кранның жылжу жолы (немесе шығым өзгерісі), м; v₁, v₂, v₃, v₄ - жүкті көтеру, түсіру, жүк арбашығының және кранның жылжу жылдамдығы, м/мин; - жебенің бұрылу бұрышы (оңға және кері), град.; п - жебенің минутына айналым саны; К - кранның техникалық мүмкіншілігіне және машинистің шеберлігіне байланысты операцияларды қосарландыру еселігі; t_з - жүкті ілу уақыты, мин; t_у - жүкті орналастыру уақыты, мин; t_о - жүкті ілгектен босату уақыты, мин; t_в -қосалқы операцияларының уақыты, мин; z - машинаның қосалқы операцияларының саны (көтеру, жылжу, жүкпен бұрылу, кері бұрылу, түсіру т.с.с.).