Негізгі құралдардың тозуының аудиті және талдауы

Мазмұны

Кіріспе

Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі. Экономика салаларында жүргiзiлетiн есептер жүйесiнiң арасында бухгалтерлiк есептiң алатын орны ерекше. Барлық экономикалық ғылымдар iшiнде бухгалтерлiк есеп,  алдында дараланып тұратын бөлек ғылыми сала. Бұл ғылымды жан-жақты зерттейттiн, экономикалық жағынан талдайтын, өз алдына ғылыми даму жолдарын анықтайтын әдiстермен бұл ғылымды оқытатын пән бар. Осы орайда қоғамдағы өндiрiс процестерiн бухгалтерлiк есеп ғылымының мәні деп айтуға болады, немесе әрғамдыә өндiрiс процестерiн бухгалтерлiк есепке алынатын бiр тұтас тұлға деп атқрауға болады. өйткенi бухгалтерлiк есеп қоғамдық өндiрiстiң дамуы жолында қажет. Бухгалтерлiк есептiң мәлiметтерi мен көрсеткiштерi қоғамдық өндiрiстiң дамуын экономикалық тұрғыдан зерттеуге бiрден-бiр негiз болып табылады. Сондыәтанда бухгалтерлiк есептiң негiзгi мiндетi экономика салаларының барлығында нақты, тұжырымды мемлекеттiк талапқа сай есептеу жұмыстарын жүргiзу. Қоғамымыздың даму кезеңдерiнiң қай сатыларында болмасын дамудың объективтi экономикалық заңдылықтарын анықтау және сол заңдылықтарды пайдалану шараларын дұрыс белгiлеу ұшiн есеп жұмыстарын, соның iшiнде бухгалтерлiк есептi дұрыс ұйымдастыра бiлудiң мәнi мен маңызы өте жоғары болып табылады. Кәсіпорын даму нәтижесiнде бухгалтерлiк есептiң ұйымдастырылуына қойылатын талаптардың өсуi, мiндеттердiң артып отырғандығы оның тарихынан белгiлi.[1]

Дипломдық жұмыстың құрылымы қазіргі нарықтық экономикаға өту кезіндегі негізгі құралдардың амортизациясы және жөндеу есебі мен аудитін қарастырдық. Диплом жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен, яғни әрбір бөлім жеке бөлімшелерге бөлініп, кең мағынада түсінік береді, сонымен қатар қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан құралған. Дипломдық жұмыста 17 кесте құрастырылған, олар, негізгі құралдарды жөндеу жұмысы барысында бухгалтерлік есеп шоттары бойынша жүргізілген операциялар, жалға берілген негізгі құралдар есебінің жүргізілуі, кәсіпорынның баланс активтерінің есептегі жылғы құрамымен орналасуы,кәсіпорынның қаржылық қызметін талдау, көрсетілген көсткіштерінің факторларының әсерін бағалау, негізгі құралдар пайдалаунының тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер.

Қазақстан Республикасында 28.02.2007 жылы «Бухгалтерлік есеп пен  қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы қабылданып, қолданылуға енгізілді.      Қаржылық есеп бере екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім жеке кәсіпкерлер  және орташа кәсіпорындарға арналған, екінші бөлімі Қазақстан территориясындағы  үлкен кәсіпорындарға және шетелдік  серіптестік 

Тақырыптың өзектілігі кез келген өндіріс өз қызметіне құрал-жабдықтарын тартса ғана жүреді, ал ол еңбек заттары (шикізат, материалдар, сатып алынған жартылай фабрикаттар) және еңбек құралдары (машина, станок) болып бөлінеді. Бұл арада еңбек құралдарының құрамы сыртқы  белгісімен емес, олардың өндіріс процесінде атқаратын роліне қарап анықталады. Тартылған негізгі құралдарды жұмыс жағдайында ұстау үшін оларды мерзім сайын жөндеу және амортизациялық сомасын дұрыс есептеу қажет.

Мысалға, заводта дайындалған  бу қазаны сол зауыт үшін дайын  өнім болып саналады; ал орнату үшін сатып алған субъект  үшін осы  қазан еңбек құралы болып табылады. Осы қазанды келешекте қайта сатуға алса, онда ол тауар болып табылады.

Негізгі құралдар материалдық  өндіріс саласында да, өндірістік емес (әлеуметтік) салада да ұзақ уақыт  бойы (бір жылдан астам) қызмет етеді.

Осы негізгі  құралдарға: үйлер, ғимараттар, көп  жылдық екпе ағаштары, машиналар және құрал-жабдықтар (соның ішінде автоматты  машиналар және құрал-жабдық); машиналар  және жабдықтар; өлшеу және реттеу аспаптары  және қондырғылар мен лабораториялық жабдықтар; есептеу техникасы; басқа  материалдар мен құрал-жабдық, көлік  құралдары, құрал-сайман, өндірістік мүлік  және жабдықтар. Шаруашылық мүлкі: жұмысшы  және өнім беретін мал, көп жылдық екпе ағаштар, жерді жақсартуға (ғимараттарсыз) шыққан күрделі шығын, басқа да негізгі  құралдар жатады.

Негізгі құралдың бастапқы құны мынадай жолмен анықталады:

Жер учаскелері бойынша меншік немесе тұрақты пайдалану  құқығы – актіде көрсетілген сатып алу құны, қозғалмайтын мүліктер бойынша агенттерге берілген сыйақы, сатып алу-сату келісімін рәсімдеу бойынша көрсетілген қызметтердің төлемі, жерді мақсатты пайдалануға дайындау бойынша (ескі үйлерді бұзу, тазалау, тегістеу, т.б. кезінде алынған материалдарды сатудан түсетін табыстың  шегерілімінен басқа) жұмсалатын шығыстар;

Бірақ та біз ұмытпауға тиіспіз әр бір  затты ұқыпты ұстамаса онда ол бұзылып  қалады негізгі құралдарда сол сияқты бұзылуы мүмкін. Бұндай жағдайда біз  оның бетін ала аламыз – жөндеу арқылы. Жөндеу есебі кәсіпорынға  қажет. Негізгі құралдың есептен шыққан жағдайында өндіріс процесі де тоқтауы мүмкін. Ал өндіріс процесінің тоқтауы біздің пайда табуымызға кедергісін жасайды. Ал жөндеу арқылы біз өндіріс процесінде көп жетіктіктерге жетеміз.

16 «Негізгі құралдар»  IAS Халықаралық қаржы есептілігінің  стандартына сәйкес негізгі құралдар  бухгалтерлік есеп пен қаржылық  есептілігінде олар түскен сәттен  бастап теңгерңммен (баланстан)  шыққанша бастапқы құны бойынша  көрсетіледі. [2]

Өзіндік құн- бұл активті сатып алу  үшін немесе тұрғызу кезінде берілген төленген ақша қаражаттарының немесе ақша қаражаты баламаларының сомасы немесе өзге қарсылама берудің әділ құны, не бұл қолданылатын жерде  мұндай активті басқа Халықаралық  қаржы есептілігінің стандарттардың, мысалы, 2 – «Үлестік құралдар негізіндегі  төлемдер»  IFRS Халықаралық қаржы  есептілігінің стандартының нақты  талаптарына сәйкес оны бастапқы тану кезіндегі бағалау сомасы. Дипломдық  жұмыстың тақырыбы «Негізгі құралдарының тозуы және жөндеу есебі мен аудиті»  болғандықтан мен  негізгі  құралдар тозуын  есептелуіне теориялық  анықтама бере отырып «West құрылыс» ЖШС –да  негізгі құралдардың амортизация есептеуін ұйымдастыруды  талқыладым.

Кәсіпорында негізгі құралдардың есебі №16 ХҚЕC-қа сәйкес ұйымдастырылады. Осы  стандарт негізгі құралдың есебін жүргізудің, субъектіге жататын меншік құқығын, шаруашылық пен оперативтік басқару  жүйесін анықтайды.

    Зерттеу жұмысының мақсаттары ұйымның негізгі құралдардың құрылымын, өзгерісін және жағдайын, олардың есебін білуге ерекше көңіл бөлінеді. Осы мақсатқа байланысты мынадай міндеттер қойылады:

• негізгі құралдарды жөндеу есебін жүргізу;
• негізгі құралдар қозғалысының есебін жүргізу;
• негізгі құрадардың амортизациясын есептеу;
• негізгі құралдардың түгенделу есебін дұрыс ұйымдастыру;
• негізгі құралдардың тиімді пайдалануын талдау.

    Дипломдық жұмыстың зерттеу  объектісі «West құрылыс» ЖШС болып табылады.

    Алға  қойылған міндеттерді шешу  үшін «West құрылыс» ЖШС 2010-2011 жылдардағы есеп мәліметтері алынды.

Дипломдық  жұмысты жазу барысында   «West құрылыс» ЖШС – ның  материалдары  кеңінен қолданылды.

Осы жұмыстың тақырыбын ала отырып, алға қойылған негізгі мақсаты -  негізгі құралдарының тозуын есептеуіндегі аудиттің жүргізу тәртіптері мен әдістері, аудитті жүргізудің кемшіліктері мен артықшылықтарын көрсету, жетілдіру жолдарын анықтау болып табылады.

1 Негізгі құралдардың  тозуы, жөндеудің есебі және аудиттің теориялық негіздері

1.1 Негізгі құралдар түсінігі  және  жіктелуі

Қандайда  бір кәсіпорын немесе өндіріс  болмасын, олар өз қызметін атқару барысында  құрал – жабдықтарды қолданатыны  мәлім. Бұл құрал – жабдықтар  еңбек заттары (шикізат, материалдар, сатып алынған жартылай фабрикаттар) және еңбек құралдары (машина, станок) болып бөлінеді. Бұл оларда еңбек  құралдарының сыртқы белгісімен емес, олардың өндірісі үрдісінде атқаратын  рөліне қарап бөлінеді.

Негізгі құралдарды бухгалтерлік есепке алуды  дұрыс ұйымдастырудың базасы негізгі  құралдардың бекітілген типтік жіктелуі мен есепке алуда оны бағалауға  бірыңғай принципті ұстану болып  табылады.

Бухгалтерлік  есеп позициясынан қарағанда, № 2 Қаржылық Есептің Ұлттық Стандартына сәйкес негізгі құралдар деп - өнім өндіруде, жұмыстарды орындауда, қызмет көрсетуде  немесе кәсіпорынды басқару үшін 1 жылдан  артық кезеңде қолданылатын, бухгалтерлік баланс активінде көрсетілетін мүліктерді айтады.[3]

16 «Негізгі құралдары» Қаржылық  есептің халықаралық стандартына  сәйкес жылжымайтын мүлік, ғимараттар  мен құралдарға материалдық-заттай  формадағы активтер жатады.[4]

Сонымен бұл анықтамалардың барлығы да әр түрлі тұрғыдан негізгі құралдар табиғатын толық сипаттау мүмкіндігін  береді.

Негізгі құралдар жөнінде В.К. Радостовец, Т.Ғ. Ғабдуллин, В.В. Радостовец, О.И. Шмидт  мынадай түсінік береді:

« Бухгалтерлік есепте негізгі құралдар деп өндіріс  үрдісінде ұзақ уақыт бойы,  яғни бір жылдан астам уақыт пайдаланатын, өзінің бастапқы түрін, көлемін сақтай отырып, құнын шығарылған өнімге, орынын жұмысқа, көрсеттетін қызметке есептелінетін  амартизациялық аударым мөлшері  шегінде біртіндепауыстырып отыратын еңбек құралдарын, яғни материалдық  активтерді айтады ». [5]

Ал Қ.Л.Кеулімжаев, З.Н.Әжібаева, Н.А. Құдайбергеновтардың  берген анықтамасы былай көрсетілген:

 «Негізгі  қорлар (құрал – жабдықтар) –  бұл материалдық өндіріс саласында  да, өндірістік емес салада да  ұзақ уақыт бойы қолданылып  жүрген материалдық активтер  «Құны қырық айлық есептік  көрсеткіштен артық және қызмет  мерзімі 1 жылдан астам, салық  заңдарына сәйкес амортизациялауға  жататын активтер (еңбек құрал  - жадықтар) салық салу мақсатында  негізгі құралдар – жабдықтар  болып табылады. [6]

« Негізгі  құралдар – сатып алған кездегі  құны тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда  белгіленден 50 айлық есептің көрсеткіштен астам болатын, жұмыс істеген  мерзімі бір жылдан артық материалдық  активтер» - деген анықтаманы Б.Оразбекұлы беріп өткен.[7]

      Салық Кодексінде бұл туралы  мынадай анықтама берілген:

“Негізгі  қорлар (құрал - жабдықтар) – бұл  материалдық өндіріс саласында  да өндірістік емес салада да ұзақ уақыт  бойы (1 – жылдан астам) қолданылып жүрген материалдық активтер”.[8]

   Осы негізгі құралдарға: жер, ғимараттар, көп жылдық екпе ағаштары, машиналар  және құрал жабдықтар  (соның ішінде автоматты машиналар және құрал жабдық) машиналар мен жабдықтар өлшеу, реттеу аспаптары және қондырғылар мен лабораториялық жабдықтар, шаруашылық мүлкі, жұмысшы және өнім беретін мал; жерді жақсартуға (ғимараттарсыз) шыққан күделі шығын; басқа да негізгі құралдар жатады.

Көлеміне  немесе бағасына (арзан – қымбаттылығына) қарамастан пайдалану мерзімі бір  жылдан аспайтын өндіріс құралдары  негізгі құралдардың қатарына жатпайды. Сонымен қатар негізгі құралдар құрамына кәсіпорынның қоймаларындағы дайын ұйымдар ( тауарлар) болып саналатын  жабдықтар мен машиналар, күрделі  құрлыс құрамында есептелінетін  монтаждауды ( құрастыруды ,орнатуды) қажет  ететін жабдықтар, жасалып (салынып) біткен, бірақ әрі пайдалануға берілмей тұрған машиналар мен жабдықтар, сондай – ақ құрлыс – монтаж жұмысының  өзіндік құнының құрамында қаралған үстеме шығындардың есеінен салынған титулдық тізімге кірмеген ғимараттар мен тетіктер, сонымен бірге жас  малдар, яғни мал төлдері жатпайды.

Кәсіпорында негізгі құралдардың  есебі № 16 “Негізгі құралдар” қаржылық есептің халықаралық стандартына  сәйкес ұйымдастырылады. Осы стандарт негізгі құралдың есебін жүргізудің, субъектіге жататын меншік құқығын, шаруашылық пен оперативтік асқару жүйесін анықтайды.  Осы стандарттың  мақсаты жылжымайтын мүлік, үйлер  мен жабдықтар есебінің тәртібін анықтау болып табылады. Жылжымайтын  мүлік, үйлер мен жабдықтар есебінің негізгі мәселелері активтерді тану кездерін анықтау, олардың баланстық  құнын және осыларға байланысты танылуға тиісті амортизациялық аударымдарды анықтау  болып табылады. Жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар амортизациясы - бұл активтің амортизацияланатын өзіндік құнын оны пайдалы  пайдалану мерзімінің ішінде жүйелі түрде бөліп отыру. Амортизацияланатын құн - бұл активтің өзіндік құны немесе жою құны шегеріліп, қаржы есептілігінде  өзіндік құнның орнына көрсетілген  басқа шама.

Пайдалы пайдалану мерзімі - бұл  не:(а)  кәсіпорынның активті пайдалануы күтілетін уақыт кезеңі; не активтің көмегімен кәсіпорын алады деп болжанып отырған өнімнің немесе сол сияқты заттардың мөлшері.

Өзіндік құн - бұл төленген ақшалай  қаражаттардың немесе олардың баламаларының  сомасы, не активті сатып алған  немесе құрылысын салған кезде сатып  алу мақсатымен берілген басқа өтемнің  әділ құны.

Жою құны - бұл активті таза пайдалану  мерзімінің соңында оның істен шығуына  шыққан күтілетін шығындар шегерілгеннен  кейін кәсіпорын алады деп  күтіліп отырған таза сома.

Әділ құн - бұл осындай операцияны жасағысы келетін, жақсы хабардар, тәуелсіз тараптардың арасында актив айырбасталуы мүмкін сома. Құнсызданудан болған залал - бұл активтің баланстық құнының оның өтелетін сомасынан асып түсуі.

Баланстық құн - бұл негізгі құралдардың  барлық жинақталған амортизациясының және құнсызданудан болған жинақталған  залалдардың сомасы шегерілгеннен  кейін баланста танылатын актив.

Инвентарлық объектілер негізгі құралдың есеп бірлігі  болып табылады. Инвентарлық обьект күрделі әрі жай болып келеді. Негізгі құралдың есебін дұрыс ұйымдастырудың басты шарты оны жіктеу болып  табылады.

Иелігіне  қарай негізгі құралдар меншікті және жалға алынған болып бөлінеді.

Меншікті  дегеніміз – субьектіге тиесілі  және оның балансында көрініс табатын  негізгі құралдар. Белгіленген мерзімге шарт бойынша басқа субьектіден  алынған негізгі құралдар, жалға  алынған құралдар болып саналады. Оларға жалға берушінің балансында есептейді, жалға алушы 001 – ші «Жалға алынған негізгі құралдар» баланстан  тыс шотында есептейді. Жалға  алу мерзімі аяқталған соң  немесе ол аяқталмай тұрып, жалға  алушы келіскен бағамен сатып  алуына болады.

Пайдалану сипатына қарай негізгі құралдар жұмыс істеп тұрған, істемей тұрған және қор ретінде тұрған болып  бөлінеді . Қолданыстағы жұмыс істеп  тұрған негізгі құралдар, әрекет етіп тұрғандар болып саналады. Жұмыс  істемей тұрғандар – бұл жұмыс  тоқтатылған немесе басқа жағдайларға  байланысты уақытша пайдаланбайтын негізгі құрал – жабдықтар. Қорда  тұрғандар болып жұмыс істеп  тұрған құрал – жабдықтарды жоспарлы түрде олардың запас бөлшектерін  ауыстыру үшін тоқтатылған обьектілер есептеледі. Заттың құрамына қарай  негізгі құралдар мүліктік мүліктік емес болып бөлінеді. Мүлікткке заттай көрінісі бар, яғни санауға және өлшеуге  олатындар ( үйлер, ғимараттар, машиналар, жабдықтар) жатады. Мүліктік еместерге  пайдаланатын жер, орман алқабы, су ресурстары (жер учаскілеріне, егістік  үшін пайдаланатын жерді өңдеу, жалға  алынған негізгі құралдарға күрделі  қаржы жұмсау т.б) жатады.

Келтірілген негізгі құралдардың құрамына енетіндер:

Жер –  субьект меншігіне сатып алатын жердің көлемі мен құны. Жерге меншік құқығы бар болса, онда олар құқық  актісімен расталуы керек. Ондай  актісі белгіленген болса, онда ондай  жер учаскілері мүліктік обьекті  болып саналады;

Үйлер –  халыққа еңбек етуге, тұруға, әлеуметтік – мәдени қызмет көрсетуге жағдай жасауға және материалдық  құндылықтарды  сақтауға арналған әлеуметік – құрылыс  обьектілері. Әрбір тұрғын үй мүліктік обьект болып табылады.

Ғимараттар  – еңбек заттарын өзгертуге қатысты  жоқ белгілі бір қызметтерді  орындау жолымен өндіріс процесін жүзеге асыруға арналған инженерлік – құрылыс обьектілері ( шахта  ұңғысы, мұнай мұнарасы, бөгет, көпір, автомобиль жолы). Барлық жағдайлары бар  әрбір жеке ғимарат мүліктік обьект болып табылады;

Машиналар мен жабдықтар – күш беретін  машиналар және жабдықтар;өлшеу  және реттеу аспаптары және қондырғылар  мен лабораториялық жабдықтар; әрбір  машина, егер ол басқа мүліктік обьектінің бөлшегі болмаса, оған кіретін бейімделген  құралдарды, соған тиісті заттарды, аспаптары, қошауды, фундаментті қоса алғанда, мүліктік обьект болып саналады. Негізгі құралдардың бұл тобы бес топтан тұрады;

Күш беретін машиналар және жабдықтар  – жылу және электр энергиясын өндіретін  генератор – машиналары; түрлі  энергиясы механикалық энергияға, яғни қозғалыс энергиясына айналдыратын двигатель – машиналары (тракторлар мен өздігінен жүретін шассилер, бу двигательдері, турбиналар, іштей  жану двигательдері, электрлік двигательдер).

Жұмыс машиналары мен жабдықтар еңбек өнімдерін  жасау процесінде еңбек затына механикалық, жылу және химиялық әсер етуге арналған машиналар, аппараттар және құрал –  жадық ( токарьлық бұранда кесетін  станоктар, ағаш кесетін аралар);

Өлшеу және реттеу приборлары, қондырғылар және лабораториялық жабдықтар - өлшеуге, өндірістік процестері реттеуге арналған аспаптар мен қондырғылар, сондай – ақ  лабораторияларда пайдаланылатын приборлар  мен аппаратуралар ( дозаторлар, амперметрлер,микроскоптар);

Есептеу техникасы – процестерді жылдамдату және автоматтандыруға арналған машиналар, қондырғылар, аспаптар ( компьютерлер, басқарушы және басқа есептеу  машиналары);

Басқадай  машиналар мен жабдықтар –  машиналар, аппараттар және басқа құрал  – жабдық (телефон станцияларының, радио тораптарының  жабдығы, өрт  сөндіргіш машиналар); көлік құралдары  – адамдар мен жүктерді тасымалдауға арналған қозғалыс құрадары ( автомобиль, темір жол және су көлігінің қозғалмалы құрамы, жегін көлігі ).

Негізгі қорлар – жабдықтардың бастапқы, ағымдағы, баланстық, сату, жою, тозу және қалдық құндары болады.

Бастапқы  құны – негізгі құралдарды сатып  алуға немесе сатуға кеткен нақты  өндіріс шығындарынан, соған қоса өтелмеген салық пен алымдардан ( мысалға, ҚҚС, жеңіл автомобильдерді  сатып алу кезінде төленген, баж  салығы т.б), сондай – ақ орнату, жеткізіп беру, монтаждау, пайдалануға қоса шығындары, несие үшін пайыздар, және т.б. шығындарынан тұрады.

Негізгі құралдардың бастапқы құны мынадай  жолмен анықталады:

Жер учаскелері бойынша меншік немесе тұрақты пайдалану  құқығы – актіде көрсетілген сатып  алу құны, қозғалмайтын мүліктер бойынша  агенттерге берілетін сыйақы, сатып  алу – сату келісімін рәсімдеу ойынша көрсетілген қызметтердің төлемі, жерді мақсаты пайдалануға дайындау бойынша ( ескі үйлерді бұзу, тазалау, тегістеу т.б. кезінде алынған материалдарды  сатудан түсетін табыстық шегерімнен басқа ) жұмсалатын шығындар;

Құрал –  жабдықтардың бастапқы құнына:

Құрал –  жабдықты сатып алу бағасы, оны  тасымалдауға, әкелуге, тиіп – түсіруге кеткен шығындар, оның ішінде тасымалдау кезінде сақтандыру, мотаждау, құрал – жабдықтардың пайдалануға жарамдылығын тексеру мақсатында кеткен шығындар тағы да басқалар енгізіледі. Басқа құрал – жабдықтарды мотаждауды, тасымалдау кезінде болған бүліну нәтижесін жөндеу үшін кеткен салымдар ағымдағы шығындарға жатқызылады. Егер негізгі құралдар несиеге алынған болса, ол үшін төленген пайыз сомасы да ағымдағы шығын қатарына жатады және негізгі құралдардың бастапқы құнына қослмайды.

Ескерту: салынатын немесе салынып біткен құрлыс үшін алынған несие есептелген пайыз сомасы бұған жатпайды. Сатып  алынған үйлер мен ғимараттардың  астапқы құнына шот бойынша сатып  алу бағасы, ол үшін төленетін салықтар мен алымдардың сомасы және бұл құралдардың  құжаттардың реттеу барысында заңгерлерге  төленген төлемдер кіргізіледі.

Кәсіпорынның  өзі салған үйлер мен ғимараттардың  бастапқы құнына осы құрылысты сату үшін кеткен шығындар:материалдар, жұмысшылар мен қызметкерлерге төленген еңбекақы бойынша аударымдар, алынған несиелер үшін есептелген пайыздар сомасы, заңгерлерге, архитекторлерге төленген төлемдер, құрылысты сату үшін рұқсат алу барысында  жұмсалған сомалар мен басқа  да кеткен шығындар енгізіледі.

Кәсіпорында мен ұйымдар жерді және сол  жерге салынған үйлер мен ғимараттарды біртұтас ретінде пайдалануға сатып  алса, онда осы обьектілердің бастапқы құнын бухгалтерлік есепте әрбір  обьекті бойынша бөліп көрсету  керек. Себебі үйлер мен ғимараттардың  пайдалану мерзімі шектеулі және олар тозады, ол жердің пайдалану мерзіміне  шек жоқ, яғни ол амортизацияланбайтын материалдық актив болып табылады. Егер бұл жағдайда жер учаскесі ғана пайдалануға алынып, ал үйлер мен  ғимараттар бұзылатын болып келісілген болса, онда олардың құндары әрбір  обьекті бойынша жекелеп бөлінбейді. Бұл жағдайда тек қана жер сатып  алынған болып есептелінеді және де бастапқы құны сатып алу бағасымен  үйлер мен ғимараттарды бұзуға кеткен барлық обьектілердің шығынының  қосындысынан, бұзғаннан алынған  материалдардың бағасын шегеру арқылы анықталады.

Сондай – ақ негізгі құралдардың  кейбір жағдайларда бастапқы құны өзгермеуі  мүмкін; қосымша салымдар немесе негізгі  құралдардың жарым – жартылай жойылуы, обьектіні демонтаждау  негізгі құралдардың жағдайына  әсер ететін болса, онда ең алдымен, пайдалы  қызмет ету мерзімі қысқартылуы  немесе ұзартылуы мүмкін.

Ағымды  құн – бұл негізгі құралдардың  белгілі бір мерзімдегі нарықтық бағасы бойынша бағаланған құны.

Баланстық құн – бұл бухгартерлік есепте және қаржылық есеп беруде көрсетілетін жинақталған тозу сомасын алып тасқандағы негізгі құралдардың бастапқы немесе ағымдық құны.

Сату ( өткізу ) құны – бірін – бірі жақсы  білетін және мәмілеге келуге дайын  тәуелсіз жақтардың ( тараптардың ) негізгі  құралдарын өзара айырбастауына  мүмкін беретін құн.

Жою құны – тиімді қызмет ету мерзімі іткен  негізгі құралдарды жою кезінде пайдалану мүмкіндігі бар бағасы бойынша бағаланған бөлшектердің, металл сынықтарының және басқа да материалдық құндылықтардың құны. Амортизацияланған құн – негізгі құралдардың бастапқы және болжанған жою құндарының арасындағы айырмашылығы, ал ол жүйелі түрде амортизациялық жолмен нормативтік қызметіне немесе барлық пайдалы кезеңіне субьектінің шығысы ретінде таратылапы.

Негізгі құралдардың есебі 2400 «Негізгі құралдар»  бөлімше шотында жүргізіледі. Оған  мынадай мүліктік шоттар ашуға болады: 2411 – «Жер», 2412- «Ғимараттар мен  құрылғылар», 2413 – «Машиналар мен  жабдықтар, өткізгіш тетіктер», 2414 –  «Көлік құралдары », 2415 – «Басқа да негізгі құралдар».

Сонымен қатар, 2930 «Аяқталмаған құрылыс» шотында  аяқталмаған күрделі салымдар, 2500 шотында биологиялық активтерді өсіруге кеткен шығындар есептелінеді.

Негізгі құралдардың бухгалтерлік есебі: негізгі  құралдардың келіп түскен, кәсіпорын  ішіне орын ауыстыруын және шығуын, дұрыс құжаттық рәсімдеуін және бухгалтерлік есепке уақытылы көрсетілуін; олардың  материалдық жауапты адамдарға  бекітілуін және сақтаулы мен ұтымды пайдаланылуын бақылайды; негізгі  құралдардың есептелген амортизациясы  мен тозуы сомасының есепке дұрыс  көрсетілуін, негізгі құралдардың  қор қайтарымын анықтауды, жаңа техникалық және оны қолданудың жаңа әдістерінің  тиімділігін; негізгі құралдарды жөндеу бойынша шығындардың сенімді  есебін; негізгі құралдарды түгендеуді және қайта бағалауды мезгілінде жасауын және олардың нәтижесін  есепте көрсетілуін; негізгі құралдарды сату және олардың басқаша шығу нәтижелерін  есепте нақты көрсетілуін қамтамасыз етуі керек.

1.2 Негізгі құралдардың амортизациясын есепке алу

Халық шаруашылығының әр саласында  табиғи-заттық белгі бойынша, оларды пайдалану мазмұны мен сипаты бойынша бірдей активтер тобы негізгі  құралдар тобы деп аталады.

Мекеменің қалыпты өндірістік-шаруашылық қызметін қамтамасыз ету үшін негізгі  құралдар қажет. Олардың саны әр өндіріс  бойынша жоспарлы тапсырмаларға  сәйкес өндірісті ұйымдастыру мен  басқарудың озық прогрессивті түрлерін, еңбек құралдарын тиімді пайдалануды  ескере отырып белгіленеді. Бірнеше  жыл бойы мекеменінің өндірістік шаруашылық ісіне қызмет көрсетуші  еңбек құралдары мен басқа  мүліктің құны «Негізгі құралдар» деген  экономикалық түсінікті құрайды.

16 «Негізгі құралдар»  IAS Халықаралық қаржы есептілігінің  стандартына сәйкес негізгі құралдар  – бұл тауарлар мен қызмет  көрсетулерді өндіруде немесе  жеткізуде пайдалануға, үшінші  тұлғаларға жалға өткізуге, немесе  әкімшілік мақсаттарға арналған  және бір кезеңнен астам (бір  жылдан астам – Ж.Т.) уақыттың  ішінде пайдалану көзделетін  материалдық активтерді білдіреді.

Олар өзінің табиғи-заттық түрі мен бөлшектерін өзгертпей-ақ көптеген өндірістік циклдарға қатысады, жаңадан жасалынған өнімге өз құнын  ауыстырады. Оларға үйлер, ғимарат, беру құралдары, машиналар мен жабдықтар, лабороториялық және реттеуші аспаптар мен құрылғылар, көлік құралдары, есептеу техникасы, саймандар мен ұзақ уақыт қолданылатын мүліктер және т.б. жатады  [9].

Түрлі министрліктердің, ведомстволардың  және тұтас халық шаруашылығы  бойынша есепке алу мен қаржылық есептілікте негізгі құралдардың  бірегей топтарының негізгі шарты  оларды ғылыми негізделген жіктеу болып  табылады.

 Негізгі құралдар мынадай  белгілер бойынша жіктеледі: 

• халық шаруашылығының салалары;
• функционалдық қажеттілігі;
• табиғи-заттық белгісі;
• иелігіне байланысты және пайдалану бойынша.

Халық шаруашылығының салалары бойынша негізгі құралдар он тоғыз  топқа бөлінеді: өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, сауда, орман шаруашылығы  және т.б.

Функционалдық қажеттілігі  бойынша негізгі құралдар өнеркәсіптік-өндірістік негізгі құралдары және өндірістік емес болып бөлшектенеді.

Өнеркәсіптік-өндірістік негізгі  құралдар өзінің атынан көрініп тұрғанындай  өнеркәсіптік өнімдерді шығару мақсатында материалдық өндіріс саласында  жұмыс атқаруға арналады. Оған өндірістік тұрақжайлар, ғимараттар, машиналар, жабдықтар, көлік, саймандар және т.б. жатады.