Несиенің түрлері және оның пайда болу негіздері

Қазтұтынуодағы  Қарағанды экономикалық университеті

 

 

 

 

 

 

ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ ХЭ КАФЕДРАСЫ

 

 

 

 

 

КУРСТЫҚ ЖҰМЫС

 

Тақырыбы: «Несиенің түрлері және оның пайда болу негіздері»

 

 

 

 

 

 

 

 

Орындаған: Мускунова  Г.Т

                                                  Қабылдаған:  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қарағанды 2010ж.

 

Мазмұны

 

Кіріспе

 

1 бөлім. Несиенің теориялық негіздері

1.1 Несие теориясы және оның дамуы

1.2 Несиелік қатынастардың пайда болуы

1.3 Несиенің қажеттілігі және мәні

 

2. Несиенің түрлері және оның пайда болу негіздері

2.1 Несиенің түрлері

2.2 Несиенің формалары

2.3 Әлемдегі несие жүйенің қазіргі даму тенденциясы

2.4 Несиенің функциялары  және оның экономикадағы маңызы

 

3 бөлім. Несие қатынастарының заңдылықтары

3.1 Несиелік жүйені құру принциптері

3.2 Несиелік тәуекелді реттеудегі мемлекеттің рөлі.

 

Қорытынды

 

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Несие экономикалық категория  ретінде мемлекетте өте манызды  рөл атқарады. Несиенің экономикадағы  алатын орыны елеулі екеніне ешбір  күмән жоқ. Олай болса, бұл тақырыптың өзекті екеніне көз жеткізуге болады. Жұмыстың мақсаты несиенің экономикадағы рөлін және ішкі мағынасын ашу болып табылады.

Ақшадан кейін несиенің шығуы адамзаттың керемет жаңалық  ашуы болып табылады.

Несие мен ақша дербес экономикалық категориялар болып табылып, белгілі бір экономикалық қатынастарды көрсетеді. Сонымен қатар, осы категориялар тығыз өзара тығыз байланысты, оның үстіне ортаның дамуымен олардың өзара әрекеті белсене түседі.

Алғашқы қауымның орта кезінде, несиені шығару немесе оны шығартуына ықпал ететін міндеттемелер өмір сүрген. Несиенің арқасында шаруашылық және жеке басының қажеттілігін  қанағаттандыру уақыты азаяды.

Несиенің қажеттілігі  ұдайы өндіріс процесс сатыларының  тұтастығы мен өзара әрекеті  қамтамассыз ететін тауар ақша қатынастарының, тауар және құндардың ақшалай формаларының болуымен түсіндіріледі.

Несие – экономикалық категория, пайыз төлеу мен қайтару  жағдайында ссудалық капитал қозғалысын ұсынады.

Несие маңызын: құрылымы, қозғалыс сатылыры мен формалары  арқылы қарастыру керек.

Құнның тауарлы және ақшалай формасына несие мен  негізгі коммерциялық және банкілік формалары тән. Банк несиесі әмбебап  болып саналады, өйткені, қайтарымдылық, ақылық бастауларындағы банктер  арқылы қайта бөлінетін ақша қаражаттары  сияқты экономиканың барлық салаларында қолданылады.

Несиенің негізгі жүйелеу  түрлеріне: мерзімдер, объектілер, әдістер, несие беру мақсаттары, несиені қамтамассыз  ету формалары мен қарыз алушылардың  түрлері жатады. Несиенің келесі түрлері  айрықшаланады: ұлттық банк несиелері мен екінші деңгейлі банк несиелері

Несие экономикалық жетілдірудің ажырамас элементі, қазіргі заман  экономикасының тірегі болып қатысады.

Сонымен қатар несие  қатынастарының нақты көрінісін  несиенің формалары мен түрлері  сипаттайды. Несиенің негізгі екі формасы: коммерциялық және банктік несие болады. Бұл екі несие бір-бірінен несие субъектілері, құрамы, қарыз объектісі, динамикасы, пайыз мөлшері және қызмет ету аясы бойынша ажыратылады. Несиенің түрлері бұл белгілі бір түрдегі экономикалық қатынас ретіндегі несиеден келіп шығатын белгілі бір қасиеттерге ие.

Қазақстан Республикасының  қазіргі уақыттағы экономикалық жағдайы, оның ішінде несиелі- ақша жүйесінде  үлкен өзгерістер болып отыр. Несие  толығымен экономикамен және оның жеке секторларымен тығыз байланысты. Сондықтан да бүгінгі таңда Қазақстанда күрделі өзгерістер болуда, яғни елдің экономикасының дамуы мемлекеттің несие саясатымен тікелей байланысты. Осы жерден байқайтынымыз несие қазіргі уақыттағы экономиканың тірегі болып табылады. ²Несие² деген сөздің өзі латын тілінен аударғанда сенуді білдіреді, белгілі бір тұлғаның мойнына алған міндетін орындауға сенім көрсетуге дегенді білдірсе, екінші жаығынан несие банктердің филиалдарымен несиелік мекемелердің қанат жаюымен ұштасып, сол арқылы қазақ даласының қойнауының капиталын кеңейту.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 бөлім. Несиенің теориялық негіздері

1.1  Несие теориясы және оның дамуы

 

   Несие зерттеу  барысында таным әдісі ретінде  теорияның рөлі ерекше.Несие туралы  ғылым әлі жас.Ол саяси экономиканың қалыптасуымен пайда болды.Несиенің ұдайы өндіріс процесімен құндылықтың қайта айналымның және айналысының Маркстік тұрғыдан тандануы несиенің қажеттігін түсінудің демеушісі, қоғамдағы несиелік қатынастың туындауын, несиенің табиғаты мен мәнің айрықша экономикалық категория екендігін түсінудің қуат көзі болып табылады.

   Ғалымдар бүгінгі  таңда экономика ғылымның алдында  бір жағынан теориялық талдау  қорытындыларын белсендірек жүргізіп, екінші жағынан банк ісін дамытып,  жетілдіруің керек екенін айтуда.

Теориялық тәжірибеден  оқшау қарастырмау керек екенін               түсінікті.Барлық теориялық проблемалардың соңы тек тәжірибелік 

әдістермен шешілетіні кездейсоқтық емес.Теория мен тәжірибе арасында диалектикалық бірлік бар.

   Экономикалық  әдебиеттерде несиенің мәніне, қызметтері мен заңына қатысты саясат орын алуда.Несиенің мәнін зерттеуде натуралистік және капиталдық жасампаздық теориясы қатаң қадағаланатындығы байқалады.

   Натуралистік  несие теориясы XVIII ғасырдың екінші  жартысында пайда болды.Бұл теорияның негізін салушы А.Смит пен Д.Рекардо болды.Одан әрі оны француз экономистері Ж.Сэй, Ф.Бастия және американдық Д.Мак-Куллах дамытты.Бұл теорияның негізгі идеялары не-ие мәнінің натуралистік түсінігіне үйлесті, яғни несие заттай игіліктің қозғалысын көрсетті.Сондықтан, бұл тек аталмай қоғамда бар материалдық құндылықтарды бөлу әдісі ғана.Бұл жағдайда несие обьектісі табиғи заттай емес игіліктер болып табылады.Несие капиталы өндірістік капиталға тең.Бұл жерде натуралдар несиені несие капиталының қозғалысын емес, табиғи түрде материалдық құндылықтарды қайта бөлудің әдісі сияқты қарастырылады.Несинің мәні мен рөлі жөнінде мұндай қате түсініс өнеркәсіп капиталының тауарлы, өндірістік және ақшалай түрдегі ауыспалы айналымын жете түсінбеуден шығып отыр.Несие капиталының мәні өнеркәсіп капиталының ақша түріндегі ерекше бөлігі деуге болады.

   Бұған қарамастан  натуралистік теорияның маңызын  несиенің қазіргі заманғы теорияның  қалыптасуы мен дамуына байланысты  еш кемітуге болмайды.Натуралистер  өндіріс процесінде қалыптасатын.Несие нақты капиталды құрмайды, - деп дұрыс есептеді.Олар несиенің рөлін өсірмей, несие пайызының түсетін табыстың көлемін өзгерістеріне тәуелді екенін дәлелдеді.

   Несиенің капиталдық  жасампаздық теориясы натуралистік  қарама-қарсы идеяны ұстанады.Оның тұжырымдамасы бойынша несиеге экономиканың дамуында шешуші рөл беріліп, оны ұдайы өндіру процестерінен алыстатады.Несие ақшамен және байлықпен теңістіріледі.Бұл теорияның негізін салушы ағылшын экономисі Дж.Лонның ойынша несие елдің барлық айдаланылмаған мүмкіндіктерін қозғалысқа келтіріп, байлық пен капиталының жиналуына себеп болады.Ол банктерді дәлдалдар ретінде емес, капитал жасаушылар деп қарастырады.

   Бұл теорияның  қолданушылары ағылшын экономистері  Г.Макмед, Дж.Кейнс, Ф.Хаутри, И.Шумпетер, А.Ган болды.Олар ақша мен несиені сатып алу күшіне сай байлық деп есептеді.Несие пайда әкеледі, сондықтан, ол “өндіргіш капиталы” болып табылады, ал банктер – “несие фабрикасы”.Бұл екеуі де несиені, яғни капиталды жасайды деп пайымдайды.Сондай-ақ олар банктер шексіз депозиттерді, соған сәйкес несие мен капитал жасайды деп есептейді.Міне, осындай несие ауқымының шексіз кеңеюі қайта өндірудің, экономикалық дамудың қозғаушы күші екенің ұйғарып, экономиканың тұрақты дамуына әсер етеді.Сондықтан, олардың теориялары “өткемпаздық теориясы”деген атауға ие болды.Олар несиенің шегін, несие ауқымының шексіз кеңеюі инфляция мен оның зардаптарына әкелетінін ұмытып кетті.

   1929-33 жылдары әлемдік  дағдарыс несиенің капиталдық  жампаздық теорияның абыройын  жоққа шығарады.Алайда, оның оңтайлы нәтижелері болмай қалған жоқ.Оны Дж.Кейнс пен оның ізбасарлар оларды дағдарыстың және екінші дүниежүзілік соғысының зардаптарын жою үшін пайдаланады.Олар экономиканы несиемен реттейтің принциптерін негіздеді: экономикаға несие салымдарының инвестициясын кеңейту жолмен несие пайызын төмендетуге болады.Дж.Кейнстың тұжырымдамасы бойынша айналымдағы ақша жиынтығы пайызға, пайыз – инвестицияға, инвестиция - өндіріске, өндіріс – табысқа, табыс – бағаға әсер етеді.Сондай-ақ, ол ақшаның белгілі бір деңгейге дейін пайызға әсер ететінін, ал инвестицияның пайызға үнемі әсер етпейтінін мойындайды.

   XX ғасырдың екінші  жартысында ақша-несие реттеудің  мектебінің пайда болғанын белгілі.Бұл  мектептің өкілдері американдық  ғалымдар П.Самуэльсон, С.Харрис, Э.Хансен, Л.Ледокер, Дж.Гелбрейт болды.Олар Дж.Кейнстің “несиенің көмегімен шаруашылық процестерге мемлекеттің белсенді араласуы” туралы идеясын дамытты.

   Олардың ойынша  мемлекеттік экономиканы Орталық  банк бюджеті мен қаржыларының  ақша-несие тетіктерінің көмегімен реттеуі керек.

   АҚШ ғалымдарының  басқа бір тобы( Р.Голделлий, С.Кузнец, К.Дугел, Д.Кример) бұл тұжырымдаманы  дамыта отырып, несие капиталдарының  нарығын және оның сегменттерін, олардың экономикамен өзарам  әрекетін, қызмет ету параметірлерін зерттеді.Бұл нпрықтың негізгі қатысушылары мыналар:

• алғашқы инвесторлар, яғни уақытша бос ақша ресурстарының иелері: уақытша бос ресурстары бар заңды және жеке тұлғалар,мемлекет.

          уақытша бос ресурстарды шоғырландыратын  несие қаржы               институттары ретіндегі тұлғалық мамандандырылған дәлдалдар.

• қаржы ресурстарына уақытша мұқтаж қарыз алушы-заңды және жеке тұлғалар, сондай-ақ мемлекет.

Несие капиталының нарығы төменде көрсетілгендерге сараланады:

• ақша нарығы – айналым қаражаттарының қозғалысына қызмет көрсететін қысқа мерзімді несиенің жиынтығы
• капитал нарығы – орташа мерзімді несиеленудің жиынтығы
• ипотека нарығы – жылжымайтын мүлікпен байланысты немесе операцияларының жиынтығы
• қор нарығы – бағалы қағаздармен байланысты несие операцияларының жиынтығы

   Несие капиталы  нарығының даму деңгейіне: ел  экономикасының дамуы, елдегі  өндірістік және қаражат қорларымның  және халықтың әл-ауқат 

деңгейі соған сәйкес оның жинақ ақшасы тікелей әсер етеді.

 Әлемде экономикалық  дамудың орталығы бар.Олар: АҚШ, Батыс Еуропа, Жапония.

   Төртінші орталық  болып – Шығыс Азия қатарға  қосылып келеді. Бұл орталықтарда  несие капиталының қуатты нарықтары  бар.АҚШ-ң несие капиталдар нарығы  олардың ең қуаттысы болып  есептеленеді.Ол барлық төрт сараланымның  тармақталуымен және дамығандығымен ерекшеленеді және әлемдік капитал нарығына маңызды әсер етеді.

   Батыс және  Еуропаның жиырма төрттен астам  дамыған елдерін қамтитын Еуропа  Одағы АҚШ-тан капитал қорларымның  кіші көлемімен және несие  нарығының жеке сараланым операцияларының жеткілікті дамымауымен ерекшеленеді.Мұндай тенденциялар Жапонияның несие капиталы нарығына да тән.

   Егер Қазақстанның  несие нарығына тоқталатын болсақ, онда оның сараланымдары әр  түрлі деңгейде екенін, сондай-ақ  ол енді-енді қалыптасып келе жатқанын атауға болады.Мысалы, Қазақстанда ақша және капитал нарығының сараланымы елдегі өндірістік және жеке қорланымның және банк жүйесінің жақсы дамымағаныма байланысты едәуір жетілді.

   Ипотека нарығы  алғашқы даму сатысында, оның  инфрақұрылымы мен заңдық базасы жасалуда.Бірақ, бұл нарықты әзірге даму сатысында деп айтуға болмайды, ол ипотекалық несиелеудің Батыс үлгісінен алшақ жатыр.

   Қор нарығы  кенжелеп қалған.Оның заңдық базалары  мен ифрақұрылымы әлдеқашан әзірленіп,  биліктің ынтасы болса да, ол әлі даму тұрғысынан енді-енді оянып келе жатыр.Егер мемлекеттік бағалы қағаздар қалыпты дамыса, ал корпорациялық бағалы қағаздар түрлі обьективті себептерге байланысты мүлде дамымаған.

   Капиталдық жасампаздық  теорияны ары қарай монетаристер  дамытуда.М.Фридмен, экономиканы реттеудің негізгі құралдары несиенің пайыздық мөлшемерлері мен айналымдағы ақша жиынның өзгерісі болып табылады деп есептейді.Шын мәнісіне пайыздық мөлшерлемелерді реттей отырып, экономикаға салынатын несие салымдарының ауқымын кеңейтуге немесе аясын таралтуға болады.Сондай-ақ, айналымдағы ақша жиынтығын реттуге, ең соңында өндіріске және баға мен инфляцияның деңгейіне де әсер етуге болады.

   Монетаризм теориясы  дамыған елдердің экономикалық  саясатында кеңінен қолданылуда.Бүгінгі  таңда оның маңызы несиенің пайыздық мөлшерлемесін өзгерте отырып, ақша жиыны мен инфляцияның өсуін тежеуге қол жеткізу болып отыр.

   Қазақстанда да  несие теориясының жемістерін  тәжірибеде кеңінен пайдаланып  отыр.Қазақстан Республика Ұлттық  банкі мен үкіметі ақша-несие реттеуінің монетаристік теориясын қолдана отырып, 1994-1997 жылдары өршіген ифлицияны басты және елдегі макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізді.

 

 

1.2 Несиелік қатынастардың пайда болуы

 

Несиенің және несиелік қатынастардың пайда болуына  табиғи негіз, тауар шаруашылығы болып табылады. Тауардың пайда болуы екі жағдайда қатар жүреді. Біріншіден, тауар тек натуралды формасы және құны бар болған жағдайда ғана тауар бола алады. Тұтыну құндары өзінің екі жақты сипатына байланысты тауар бола алады. Біріншіден, олар бір мезгілде тұтыну заты болады және олардың құны болады; екіншіден, қандай да бір заттар бір-біріне тауар ретіндегі қатынаста болуы үшін оларды өнідірушілер өздеріне де ортақ ерікті әрекеті, өз меншігіндегі тауарды өзіне иеленуге ықыласы бар меншік иелері ретінде бір-біріне қарама-қарсы тұрулары қажет.

Тауардың бір тауар  иесінен басқаға ауысуы нарықта  айырбас арқылы жүзеге асады. Тауар  айырбасы сферасының несие үшін маңызы зор. Оның пайда болуы ішкі тұтыну үшін өндірілген өнімдер сферасынан емес, тауар иелері, экономикалық қатынасқа түсуге дайын меншік иелері дербес заңды тұлға ретінде бір-біріне қарама-қарсы тұрған айырбас сферасынан іздеу қажет.

Қолдан-қолға тауарлырдың  қозғалысы ретінде тауарлар айырбасы, қызметтер айырбасы несие жайындағы қатынастың пайда болуына негіз болып табылады. Осыған байланысты бір маманның мынадай пікірін атап өту артық болмайды: ²бірте-бірте айырбас саудаға айналды; саудамен арнайы айналысатын адамдардың жаңа тобы – көпестер пайда болды; жылдың белгілі бір уақытында көпестер мен сатып алушылар кездесетін ерекше орындар пайда болды, жәрмеңкелер, яғни уақытша нарықтары құрылды. Көпестермен, жәрмеңкелермен, жалпы саудамен бірге алғашқы несие пайда болды. Ірі сауда жүргізетін адам үшін алынған тауардың төлем мерзімімен сатып алу төлемінің мерзімі сәйкес келмеген жағдайлар болады. Егер саудагер тауарын сатудан бұрын оны сатып алуға тиіс болса, онда осы уақыт ішінде несие алуға деген қажеттілік, яғни бұл адамға қарыз беру мүмкіндігіне деген сенім пайда болады.

Несие қарыз мәмілесі ретінде ежелгі әлемде де, орта ғасырлық қолөнер, крепостнойлық шаруашылықта да және дамыған тауар шарауашылығында да кездеседі. Барлық кезде біз анағұрлым жетілген, бір қарыз мәмілесіне кездесіп отырдық, бірақ осы мәмілелер негізінде ұлғайып отыратын құқықтың хатталуы осы мәмілелер болып табылатын өндірістік қатынастардың әр түрлі шаруашылық жүйелерінде бір-бірінен өте қатты айырмашылқтары болады.

Несие бәрінен бұрын  тауар өндірісі процесінде пайда  болатын оның негізгі өндірістік қатынастарымен анықталатын қоғамның әлеуметтік байланыстарының белгілі бір типі. Сондықтан несие экономикалық категория ретінде тек өндірістік қатынатар шеңберінде ғана сипатталуы мүмкін. Бұл несиені экономикалық мазмұны, көзқарасы тұрғысынан қарастыруға қатысты. Несие әлеуметтік байланыстың белгілі бір типі бола отырып, өндірістік қатынастар тобына жатады.

Қоғамның негізгі өндірістік байланыстарына сүйенген несиелік қатынастар жекелеген тұлғалар мен кәсіпорындар мен мемлекет, мемлекет пен тұрғындар, адамдардың әлеуметтік топтарының арасындағы тауарлар айналысы сфересында пайда болды. Айналыс сферасы немесе тауарлар айналысы өндірістік қатынастармен анықталады. Осылайша белгілі бір өндіріс, белгілі бір тұтынуға, үлестіруге, айырбасқа және осы әр түрлі жағдайлардың бір-біріне белгілі бір қатынасына себепші болады. Өндіріс жағдайындағы айырбас құнның немесе меншіктің бір иесінен басқаға ауысуы тәрізді әр түрлі тәсілдермен жүзеге асырылады. Мұндай тәсілдердің бірі қарыз деп аталатын тауар айналысының бір формасы болған мәміле типі болып табылады. Тауар айналысының мұндай формасы өндірістің ерекше шарттарымен анықталады, осы себептен тауарлардың неліктен шығарылуы уақыт бойынша олардың бағасының өткізілуінен бөлініп қалады. Бұл шарттар мынаған байланысты: ²тауардың бір типі өз өндірісне көп уақытты, ал басқа түрі анағұрлым аз уақытты талап етеді. Әр  түрлі тауарлардың өндірісі жылдың әр түрлі мерзімімен байланысты. Бір тауар өз нарығында пайда болса, басқасы алыс нарыққа сапар шегуі қажет. Сондықтан әлде бір тауар иеленуші келесі бір сатып алушыдан бұрын сатушы ретінде көрінуі мүмкін. Бірдей мәмілелердің бір тұлғалардың арасында жиі қайталануы кезінде тауарларды сату шарттары олардың өндіріс шарттарымен реттеледі. Екінші жағынан, тауарлардың белгілі бір түрін пайдалану, мысалы, үйді бегілі бір уақыт аралығына сатады. Бұл жағдай сатып алушы тек мерзімі өткеннен кейін ғана шын мәнінде тауардың тұтыну құнын алады. Сондықтан ол тауарды төлемі төленгеннен бұрын алады.

 

1.3 Несиенің қажеттілігі және мәні

 

Несиенің өмір сүруі  негіздері оның пайда болуы тауар  өндірісінің  болуымен анықталады. Әр меншік түрі пайда тапқаннан кейін бөле бастайды. Бір бөлігі өндірістің келесі цикліне шикізат дайындайды, келесі бөлігі қызметкерлер мен жұмыскерлерге еңбекақы, ал келесі бір бөлігі  амортизациялық  жарна қорлану жіберіледі. Егер пайда жеткілікті болса, онда келесі бір бөлігі банкке сақтауға немесе тағы басқа бағыттарға жіберіледі. Сонымен қатар кәсіпорынның уақытша бос ақша қаражаттары пайда болады, ал басқа кәсіпорындарда  пайдасы ойламаған, кездейсоқ шығындары пайда болғандықтан немесе құрал-жабдықтар алу қажеттігінен төмендейді.

Несие құнының белгіленіп үлгерген қызметіне  байланысты болатын  қатынастарды білдіреді. Несие тек  өндірісте ғана пайда бола алмайды, өйткені мұндай өнім әлі  жасалған жоқ, ал оның бөліктері  ұдайы өндіріс процесінің сәйкес қатынасушыларының  иелігіне түскен жоқ. Сондықтан несиеге бастаманы өндіріс сатысы емес өнімнің қозғалысының келесі сатылары береді. Осы мағынада  несиелік қатынастар емес, оның сыртындағы қатынастар болып табылады.

Осылайша, өндіріс сферасының айқындаушы мағынасы оны несиелік қатынастарды түпкі мәнін есептеуге  негіз  болмайды, демек соңғысының мағынасын  толық бере алмайды. Айырбаспен өзара  әрекет процесіне өндірістің белгілі  бір мағынасы бар.

Өндірілген өнім мен оның бөліктері индивидумдардың  қолдарына тиместен бұрын  айырбасты  бастауға болмайды. Сондықтан айырбас өндіріске кіретін акт өндірісте  тікелей бар болады немесе онымен анықталады.

Несиені экономикалық категория  ретінде  қарыз мәмілесі негізінде көрінетін және дамитын өндірістік қатынастар арқылы анықтау керек. Қарыз мәмілесі несиені экономикалық категория ретінде өз бетінше сипаттамайды, оны осы мәміле негізінде пайда болатын өндірістік байланысты немесе жүзеге асу формасы- қарыз мәмлесі болып табылатын өндірістік  қатынастар сипаттайды. Қарыз мәмлесі тауар шаруашылығының  әртүрлі сатыларына тән. Экономиканың тарихи дамуымен бұл мәмілелер жиілейді, ұлғаяды, жетілдіріледі және жалпылама мәнге ие болады.

Несие шаруашылық жүйелерінің  ауысуына жағдай жасай отырып өзі де ауысып отырады, өзі мазмұнын өзгертеді. Кез келген халық шаруашылығы жүйесінің алдыңғы жүйені жеңетіні және жоққа шығартыны сияқты несие де бір шаруашылық жүйе  жағдайындағы шаруашылық байланыстардың  типі ретінде алдыңғы шаруашылық жүйесіндегі  несиені жеңуші және жоққа шығарушы болып табылады. Несие мәміле типі ретінде, тауар айналысының формасы, құн қозғалысының әдісі ретінде  натуралды шаруашылықтан тауар шаруашылығына өткен уақыттан бері дамып келеді. Несие айырбас  процесінің өндірістік байланысының типі, тауарлы өндірістің экономикалық категориясы ретінде ғана емес, тауар шаруашылығы шеңберінде  диалектикалық дамушы құбылыс ретінде де қарастырылуы қажет. Тауар шаруашылығының әр түрлі сатыларының несиелік қатынастарының өзара айырмашылығы, қолдан-қолға өтуі қарыз келісімі арқылы жүзеге асырылатын әр түрлі объектілердің айырмашылығынан көрінеді.

Несие түсінігі келесі  түрде белгіленеді. Бақыланатын  халық шаруашылығы құбылыстарының барлық жиынтығының ішінен бәрінен  бұрын қоғамдық өмірде несие деп аталатындары іріктеп алынады; сонан соң  бұл құбылыстар талданады, төмендегідей белгілерге бөлінеді: біріншіден, олардың барлығына тән белгілері,; екіншіден, бұл белгілердің ішінен тек осы іріктелініп алынған құбылыстарға тән белгілер ғана сақталады. Несие де аталатын  әлеуметтік байланыстар: әр түрлі  тарихи кезінде, дамыған нарықтық шаруашылық дәуірінде  де бар болды.

Қарыз мәмілесі ретінде  несиені  екі көзқарастар қарастыруға  болады: біріншіден, оның техникалық-заңдылық белгілері көзқарасынан, екіншіден, әлеуметтік мазмұны, яғни осы келісім негізінде  өсетін және дамитын немесе онда өз көрінісін табатын өндірістік байланыстар типін сипаттайтын белгілер тұрғысынан бұл екеуі бір-бірінен бөлінгісіз, олар өзара байланысты және себепші. Бірақ экономикалық талдау үшін маңыздысы қарыз мәмлесінің экономикалық мазмұны, яғни өндірістік қатынастардың белгілі бір формаларымен байланысты шаруашылық әдістері, жұмыс тәсілдері емес, өндірістік қатынастардың өзі болып табылады.

Бұл жағдайды былайша  түсіндіруге болады. Мысалы, машина өндірісін таза техникалық тұрғыда, машина өндірісін макроэкономикалық орта параметріне анағұрлым бейімделуін оның жұмыс және таза техникалық тиімділігі тұрғысынан қарастыруға болады; сонымен қатар, сол машина  өндірісін оның әлеуметтік жағынан да қарастырын, яғни машина өндіріс негізніде пайда болатын және дамитын өндірістік  байланыстардың формалары мен типтері тұрғысынан, бір жағынан, оларға себепші, ал екінші жағынан, олар оны анықтайды. Бірінші жағдайда- біз машина өндірісінің техникалық-экономикалық категория , ал екінші жағдайда-экономикалық категория ретінде қарастыруымызға болады.

 

 

 

 

 

 

         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            2 бөлім. Несиенің формалары мен түрлеріне сипаттама

                               2.1 Несиенің түрлері

 

Несиенің түрлері бұл  белгілі бір түрдегі экономикалық қатынас ретінде несиеден келіп  шығатын белгілі бір қасиеттерге  ие оның бір түрі.

Түрдің формадан айырмашылығы – диалектика категориясы болып  табылмайды, ол несиені ерекше түрдегі  экономикалық қатынастар ретінде түсінуді анықтайтын жіктеудің категориясы болады.

Осыған байланысты несие  түрлері төмендегідей жіктеледі:

Мерзімдері бойынша:

1. Қысқа мерзімді (1 жылға  дейін);

2. Орта мерзімді (1 жылдан 3-5 жылға дейін);

3. Ұзақ мерзімді (3-5 жылдан жоғары);

Несиелеу объектілері  бойынша:

1. Негізгі қорларға  берілетін несие; 

2. Айналым қорларына  берілетін несие;

Несиелеу әдістері бойынша:

1. Қалдық бойынша несиелеу;

2. Айналым бойынша  несиелеу.

Айналым бойынша сауда  және жабдықтаушы-өткізуші ұйымдар несиеленеді, ал қалғандарына айналым бойынша да, қалдық бойынша да несиелеудің элементтері бар.

Мысалы, тұтыну несиесінің түрлері тауарлы және ақшалай  болуы мүмкін, ал халықаралық несиені  төмендегідей жіктеуге болады:

1. несиелеу объектісі бойынша: тауарлы және қаржылық несиелер;
2. экономикалық мазмұны бойынша:

сыртқы сауда операцияларымен  байланысты коммерциялық және қаржылық – кез келген мақсат үшін пайдаланылады (қарызды өтеуге, бағалы қарыздарға инвестициялау);

2. несие субъектілері бойынша:

қысқа мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді.

Шетелдік әдебиеттерде несиелердің келесі жіктеулері кездеседі¹.

Несиелердің категориялары:

а) Қарыз алушының типі бойынша: тұтыну, бөлшек және көтерме, ауыл шаруашылығы, коммерциялық / өнеркәсіптік, қозғалмайтын мүлік, энергия,

үкімет (жергілікті үкімет, штаттар, ұлттық) федералдық.

ә) Мақсаты бойынша: тұтыну (мысалы, тұтыну тауарлары, көліктер), айналым  капиталы, құрылғылар, ғимараттар, жобалар, лизингтік қаржыландыру.

б) Әрекет ету мерзімі  бойынша: қысқы мерзімді (бір жылдан кем емес), орта мерзімді (1 жылдан 4 жылға дейін), ұзақ мерзімді (5 жыл және одан жоғары).

в) Өтелу кестесі бойынша:

1. бірдей төлемдермен (мысалы, тұтыну несиесі үшін ай сайын).
2. кезеңді төлемдермен (тоқсан сайын, жарты жыл сайын,

жеңілдікті кезеңді  немесе жеңілдіксіз кезеңді, модификациялан

ған несие – ²шар², яғни өтелуі кезінде бұрын жүргізілген төлемдерге

қарағанда анағұрлым  көп төлемді талап ететін несие).

3. бір рет төлемді (қысқа, орта және ұзақ мерзімді несие – ²шар²).

г) Қамтамасыз етілуі бойынша: қамтамасыз етілмеген, кепілмен қамтамасыз етілген (қолма-қол бағалы қағаздармен, дебиторлық қарыздармен, қорлармен, құрылғылармен, жермен, ғимараттармен), кепілдендірілген, басқа да қамтамасыз етілулер (міндеттеме, келісім, міндеттемесі бар хат).

Қазақстанда несиелердің келесі түрлері дамыған.

1. Ұлттық банктің несиелері:

• аукциондық – Ұлттық банктің ақша несие саясатының уақытша құралы болып табылатын және екінші деңгейдегі банктерге аукциондық негізде, республика бактерінің 1 айдан 3 айға берілетін қысқа мерзімді несиелерге деген қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатындағы берілетін несие;
• ломбардтық – Ұлттық банктің мемлекеттік бағалы қағаздарды кепілге ала отырып, жоғары пайызбен берілетін қысқа мерзімді несиенің түрі;
• бюджеттік – Ұлттық банк Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігіне қайтарымдылық (нарықтық) шартымен беретін несиесі.

Ұлттық банктің республикалық  бюджетті несиелеуі қысқарып және бұл 1998 жылдан бастап бюджет тапшылығын инфляциялық  емес жабуға көшумен байланысты тоқтатылады.

2.Екінші деңгейдегі банктердің несиелері:

• өз айналым қаражаттарының жеткіліксіздігін уақытша толық