Орталық қазақстан экономикалық ауданы

Қостанай  Мемлекеттік Педагогикалық Институты

Жаратылыстану ғылымдары факультеті

Биология  және география кафедрасы 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Салауатов Аслан Нағашыбайұлы 

Курстық жұмыс 

Орталық Қазақстан экономикалық ауданы 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Тексерген: Баймағанбетова Қ.Т.

                                                                                            Аға оқытушы 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қостанай  2009

Мазмұны

Кіріспе.....................................................................................................................3

1. Орталық Қазақстан экономикалық ауданына жалпы сипаттама...................6

1.1. Халқы ..............................................................................................................6

1.2. Экономикасы  ..................................................................................................8

2. Шаруашылығы.................................................................................................10

2.1. Өнеркәсібі......................................................................................................10

2.2. Ауыл шаруашылығы және ондағы жайылымдық жерлердің экологиялық     мәселелері.............................................................................................................14

3. Орталық  Қазақстанның ірі қалалары.............................................................16

3.1. Қарағанды қаласы.........................................................................................16

3.2. Теміртау, Жезқазған қалалары.....................................................................18

Қорытынды...........................................................................................................19

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.......................................................................20

Қосымша...............................................................................................................21 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе 

Экономикалық  – географиялық жағынан Орталық  Қазақстан басқа аудандардан  оқшау болып, ХХ ғасырдың 30 –жылдарына дейін темір жол болмай, тіпті Ұлы Сібір магистралімен байланыспады да. Бірақ ертеде, яғни ХҮІІІ ғасырда Орта Азия, Оңтүстік Қазақстаннан Солтүстік Қазақстан, Батыс Сібір крепостниктік қалалары, не керісінше Петропавл, Ташкент, Жамбылға керуен жолдары өтті.

     Орталық Қазақстанның экономикалық – географиялық жағдайы революциядан соң, яғни Орал – Кузнецк металлургиялық комбинатының  салынуымен, темір жолының құрылысының жүруімен байланысты жақсара түсті. Аудан аумағы арқылы Трансқазақстан темір жолы өтіп, аудан ішілік байланысты қамтамасыз етумен қатар, оның Орал, Батыс Сібір және Орта Азия экономикалық аудандарымен экономикалық байланыстары жақсарды.

     Қазіргі Орталық Қазақстан – индустриалды, республика өнеркәсіп өнімінің 20 пайызын беретін аудан. Мұнда өте бай табиғат ресурстарын  игере отырып, көмір өндіру, түсті және қара металлургия, соның нәтижесінде металды көп қажет ететін машина жасау өнеркәсібі дамыған.

     Орталық Қазақстан Ресейдің өнеркәсіпті  дамыған Орал экономикалық ауданына жақын жатыр. Бұл өзінің кокстелетін көмірін Оралдың орта және оңтүстік бөліктеріндегі металлургиялық комбинаттарын қаматамсыз етуге мүмкіндік береді. Қазақстанның континенталдық орталық бөлігіндегі жағдайы – климатының қуаңшылығы, тұщы судың жалпы жетіспеушілігі, шаруашылық салаларының дамуын тежеуші фактор.

     Ол  жылы теңіз, мұхиттардан өте алыстығына байланысты. Сонымен бірге оның аумағында  жыл бойы жоғары қысым облысы болады. Қыста оған Сібір антициклон тармағы  еніп, ал жазда ол Азор максимумының шығыс тармағы әсерінен  бұзылып, тарап кетеді. Сондықтан жыл бойы барлық жерде ашық ауа райы, яғни аязды қыс, ыстық жаз болады.

     Орталық Қазақстанның табиғат жағдайы егіншілікті  дамытуға онша қолайлы емес. Жыртуға  жарамды жердің көлемі 2,5 млн.га. Оның біразы эрозияға, сортаңға қарсы шараларды қажететеді. Ал мал шаруашылығы үшін ауданның табиғат жағдайы қолайлы. Шөлейт зонасы көктем, күзгі, ал биіктеу аймағы – жақсы жазғы мал жайылымы.

     Орталық Қазақстан жер бетінің құрылысы жөнінен аз тілімденген жазықты  аймақ, басым бөлігін Қазақтың қатпарлы өлкесі – Сарыарқа алып жатыр. Бұл палеозойда пайда болған таулы аймақтың қалдығы, теңіз деңгейінен орташа биіктігі 1000-1500 м аймақта кездеседі, оған шығысындағы  биік нүктесі Қызылрай (1559 м) деп аталатын Қарқаралы тауы, батысында Ұлытау (1135 м) жатып, одан солтүстік оңтүстікке аласарады және тегістеледі. Оңтүстігінде ол сазды шөлді Бетпақдалаға айналып, батысында Тұран ойпатына жалғасады.

     Ауданның  климаты шұғыл континенталды  болып келеді. Орталық Қазақстанның солтүстік жиегі арқылы Қарағанды қаласынан солтүстікке қарай қара және қошқыл каштан топырақты құрғақ дала зонасы өтіп, мұнда түсетін  300 мм жауын шашын суарусыз егіншілікке қолайлы болып келеді. Бүкіл орталық бөлігін ашық-каштан топырақты шөлейтті- дала зонасы алып, егіншілік тек суармалы жағдайда  ғана мүмкін. Ауданның оңтүстік бөліктері  жусанды – күйреуікті шөлге еніп, басым түрде мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

     Орталық Қазақстанда өзендер де аз. Оңтүстігі мен батысында, әсіресе Бетпақдалада ағын су болмайды да. Бұл аудандардың көпшілігінде ағын тек қар еріген кезде ғана пайда болып, көктемгі 20-40 күнде ол жылдық ағынның  90 пайызын шығындайды. Ең ірі өзендері Шерубайнұра саласымен Нұра, ал кеңгірмен бірге Сарысу, ағысы да тұрақсыз. Жылдық ағынның 70-90 пайызы көктемгі қар еру кезіне келіп, жазда аз сулы, кейде құрғапта қалады. Сондықтан олардың суын сақтау үшін, ол өзендерде ағынды реттейтін су қоймалары салынған.

     Ауданның  оңтүстік және батыс бөліктерінің басымында  ағын сулар болмай, сондықтан Орталық  Қазақстанды сумен қамтамасыз ету аса маңызды шаруашылық проблемасына  айналып отыр. Сумен қамтамсыз етуді жақсарту тұрғысында  кейбір өзендерінде  Нұра, Қарсақпай, Жезқазған су қоймалары жасалынып, Ертіс – Қарағанды каналы тартылған. Мұның барлығы ауданның табиғат жағдайының ауыл шаруашылығын дамытуға, әсіресе егіншілікке онша қолайлы еместігін көрсетеді.

     Курстық жұмыстың мақсаты және міндеттері: Орталық Қазақстан экономикалық ауданына жалпы сипаттама беру. Орталық  Қазақстанның  халқы мен экономикасына  сипаттама жасау, шаруашылық, яғни өнеркәсіп, ауылшаруашылығы салаларымен танысу және ірі қалаларына тоқталу.

       Осы мақсаттарды жүзеге асыру  үшін алдыма мынадай міндеттер  қойдым:

• Орталық Қазақстан экономикалық ауданына жалпы сипаттама жасау;
• Орталық Қазақстан экономикалық ауданының халқының орналасуын, тығыздығын анықтау;
• Орталық Қазақстан экономикалық ауданының экономикасына тоқталу;
• Орталық Қазақстан экономикалық ауданының шаруашылық салаларымен танысу;
• Орталық Қазақстан экономикалық ауданының ірі қалаларын анықтау және сипаттама бер.

     Курстық жұмыстың өзектілігі: Қазақстанның аудандатырылуына  кіретін Орталық Қазақстан экономикалық ауданы  туралы мәлімет беру үшін, оны үш бөлім негізінде қарастырдым: бірінші, Орталық Қазақстан экономикалық ауданына және оның халқы мен экономикасына жалпы сипаттама; екінші, Орталық Қазақстан экономикалық ауданының шаруашылығы; үшінші, Орталық Қазақстан экономикалық ауданының ірі қалалары.

     Орталық Қазақстан экономикалық ауданына және оның халқы мен экономикасына, шаруашылығына  оның ішінде өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығына, сонымен қатар ірі қалаларына сипаттама беруге, олар жөніндегі мәліметтерді анықтап, таныстыруға тырыстым. 

       Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық  жұмыс кіріспеден, негізгі бөлім,  яғни негізгі мәселелерді қамтитын  ІІІ тарау, қорытындыдан,  пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.

     Теориялық негізі: Осы курстық жұмысымды  бірнеше әдебиеттерді басшылыққа ала  отырып жаздым. Оның ішінде негізінен:

Е.А.Ахметов  «Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы пәнінен дәрістік курсы»,  К.Б.Ахметова «Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік георафиясы», Қазақстан.Энциклопедия және т.б. әдебиеттерді пайдалана отырып, Орталық Қазақстан экономикалық ауданына экономикалық - географиялық тұрғыдан толық сипаттама бердім. 
 

     1. Орталық Қазақстан экономикалық ауданына жалпы сипаттама

1.1. Халқы 

       Орталық Қазақстан – экономикалық  – географиялық тұрғыдан алғанда  атына сай республиканың орталығында  орналасқан аудан. Оның жер  көлемі 428 мың шаршы шақырым, Қазақстан аумағының  15,7 пайызын алады. Халқы 1,7 млн. адам, бұл республика халқының 10,8 пайызы. Ауданның құрамына бір ғана Қарағанды облысы жатады.

     Орталық Қазақстан Қазақстанның орталық  бөлігінде Нұра,  Сарысу өзендері бассейнінде Орал және Кузбастан бірдей қашықтықта жатқан аудан. Батыстан шығысқа  1060, ал солтүстіктен оңтүстікке  600 км созылып жатыр. Аудан аумағында күшті мұжылған Сарыарқа ескі тау жүйесі орналасып, ол рудалы және рудасыз қазбаларға мол болып келеді.

     Орталық Қазақстан халқының саны жөнінен  республикадағы бес экономикалық ауданның ішінде  төртінші орын алады. Мұнда Қазақстан халқының 11%-дан тұрады. Халқының орташа тығыздығы 1 шаршы шақырымға 3,6 адамнан келеді. Ауданның солтүстік бөлігінде және Нұра өзенінің аалбы мен Қарағанды – Астана темір жолының бойындағы алқапта халық тығыз орналасқан. Қарағандыдан  шығысқа қарай, әсіресе оңтүстік  пен оңтүстік пен оңтүстік батысқа қарай халықтың орналасу тығыздығы күрт кемиді. Балқашқа, Жезқазғанға, Қарсақпайға, Қарқаралы мен басқа да өнеркәсіп орталықтарына жанасып жатқан жерде халық едәуір жиі қоныстанған.

     Тұрғындарының орташа тығыздығы 1км²-ге 3,1 адамнан келеді. Егіншілікке қолайлы табиғи жағдайлары бар солтүстіктегі үш ауданда (Абай, Бұқар жырау, Осакаровка) тұрғындар жиі қоныстанған (1км²-ге 3,5-8,9 адамнан). Қалған аудандарда  0,1 адамнан (Ұлытау ауданы), 1,4 адамға (Қарқаралы ауданы) дейін ғана. Тұрғындар жиі қоныстанған аймақтарға үлкен қалалардың төңірегі, Нұра өзенінің аңғары жатады. Ал облыстың оңтүстігінде халық өте сирек. Орталық Қазақстан экономикалық ауданының қала халқы 2003 жылы  1106,3 мыңға жетіп, оның үлесі 83%-ды құрады. Бұл жөнінен Орталық Қазақстан экономикалық ауданы республикада бірінші орын алады. Қалалары: Қарағанды, Абай, Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Қарқаралы, Приозерск, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск. Орталық Қазақстан экономикалық ауданында қазақтардан (37,6%) басқа көптеген ұлт өкілдері мекендейді: орыстар (43,6%), украиндар (5,6%), беларустар (1,5%), немістер (4,0%), өзбектер (0,2%), басқалары (7,5%)  (2003).[2.7.10] 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2. Орталық  Қазақстан экономикалық ауданының экономикасы 

     Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы  шикізатының негізінде көмір  өндіру, энергетика, қара және түсті  металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды.

      Орталық Қазақстан экономикалық ауданының  жалпы ішкі өнімнің  10,1%%-ын  (290,6 млрд. теңге) берді. Облыстың энергетикасы жергілікті көмірге негізделген. Ірі аудандары мен жылу электр станциялары Қарағанды, Теміртау, Жезқазған, Балқаш, Тнетек, Топар, Қаражал елді мекендерінде, ұсақтары Қарсақбай, атасу, Жамбыл, Мойынты, Сарышағанда орналасқан. Олар 2001 жылы  10,8 млрд. кВт/сағ электр энергиясын               (республика энергиясының 19,5%-ы), 15,2 млн. гкал жылу энергиясын (республика жылу энергиясының  19,9%-ы), 536,4 млн. куб. м табиғи су   (24,0%-ы) берді.

Өнеркәсіптің  басты салаларының бірі – көмір  өндіру, кокс шығару.   2001 жылы Қарағанды, Шахтинск, Абай, Саран, Тентек шахталары, Шұбаркөл,  Қушоқы қималары  21,8 млн. тонна көмір өндіріп (республика көмірінің 27,5%-ы),  2,6 млн. тонна кокс (100%) берді. Саранда «Сабырхан» көмір байыту фабрикасы жұмыс істейді. Қара металлургиясы Қаражал, Кентөбе, Соколов – Сарыбайдың темір, жез, марганец кентастарына, Топардың әктасына негізделген «Испат Кармет» ААҚ-ы (Теміртау) комбинатынан тұрады. Оның кәсіпорындары  2001 жылы  1,84 млн. тонна мтемір ( республика өнімінің  11,6%-ы),  1,39 млн. тонна марганец (100%) кентасын өндіріп, 3,9 млн. тонна шойын,  4,664 млн. тонна болат,  3,89 млн. тонна қақтау,  216,4 мың тонна ақ қаңылтыр, 1782 тонна ферроқорытпалар,  1782 тонна ферросиликомарганец шығарады. Түсті металлургия мыс кентастарын шығару мен байыту салаларынан тұрады. Облыста мыс өнеркәсібі екі орталықта дамыған. Оның біріншісі «Қазақмыс» корпорациясына қарайтын Жезқазған кен – металлургия комбинаты. Оның құрамында Жезқазған кентінде, Сәтбаев қаласында 10-ға жуық түгелдей механикаландырылған шахталар, екі карьер, екі кен байыту  фабрикасы, мыс қорыту зауыттары бар. Екіншісі – «Балқашмыс» кен – металлургия комбинаты. Оның құрамында Қоңырат, Саяқ, Шатыркөл карьерлері, байыту фабрикасы, мыс қорыту, қақтау зауыттары бар. Жезқазған, Балқаш кен-металлургия комбинаттары мыс балқытумен  қатар таза алтын, күміс, т.б сирек металдар алумен шұғылданады. Олар 2001 жылы 34,6 млн. тонна мыс кентасын өндірді,  418,4 мың тонна таза мыс, 401,7 мың тонна тазартылмаған мыс, 5581 кг тазартылған алтын,  654,2 тонна күміс шығарады, 248,3 мың тонна күкір қышқылын алады. Полиметалл мен сирек кездесетін металдарды өндіру өнеркәсібі дамып келеді. Оның ірі орталықтары Ақжол (қорғасын, мырыш), Ақшатау, Жамбыл (Вольфрам, молибден), Қарағайлы, Жоғарғы Қайрақты (полиметалл, сирек металдар). Олар  2001 жылы 871,0 мың тонна қорғасын – мырыш кентасын өндіріп, Өскемен, Шымкент зауыттарына жіберді. Облыста Жезқазған, Теміртау зауыттарынан шығатын газ, әктас, минералды тұз кендерінің негізінде химия өнеркәсібі дамып келеді. Химия кәсіпорындарынан Теміртауда химия – металлургия зауыты, «Қарағанды химия өнеркәсібі» ЖШС – і, Саранда екі шина  жөндеу зауыттары бар. Металлургия зауыттар ықосымша өнім ретінде 21,1 мың тонна минералдық тыңайтқыш шығарады. Машина жасау және металл өңдеу кәсіпорындары негізінен Қарағанды қаласында орналасқан. Мұнда құю – машина жасау зауыты, «Қарағанды кен – машина ИТЭКС» ААҚ, Энергия, сауда – техника комбинаттары, турбо – механикалық, Пархоменко атындағы машина жасау, көмір машинасын жасау, №1 машина жасау, тұрмыстық техника зауыттары, Теміртауда «Шығысэнергия жөндеу - SEE», «Энергия жөндеу - Т» ЖШС- тері, «Энергоприбор» өндірістік кооперативі, Жезқазғанда «Салааралық өндіріс - өндіру фирмасы» өндіріс кооперативі жұмыс істейді. Бұлардан басқа шахта, кеніш жабдықтарын, энергетика, көлік және ауыл шаруашылығы машиналарын жөндейтін ондаған зауыттар мен шеберханалар бар. Қарағанды, Теміртау, Жезқазған,Балқаш, Шхтинск, Абай, Саран, Қаражал, т.б. қалалар мен кенттерде темір-бетон бұйымдары мен құралымдарын, қабырғалық материалдар мен құрылыс бөлшектерін, әк, гипс, кірпіш, жылу өткізбейтін материалдар, ағаш өңдейтін, жиһаз жасайтын ондаған құрылыс өндірісінің зауыттары мен комбинаттары жұмыс істейді. Бұлар 2001 жылы 145 теңге бояу мен лак, 472,1 мың тонна әк, 16,2 мың тонна бетоннан жасалған құрамды құрылыс құралымдарын, 453,8 мың м² шифер, Ақтау кентіндегі цемент зауыты мен Теміртаудағы «Central Asia cement» ААҚ 529,8 мың тонна цемент өндіреді. Сырттан тасылатын шикізаттар негізінде Қарағанды, Жезқазған, Балқаш қалаларында ағаш өңдеу кәсіпорындары жұмыс істейді.[5.9.10] 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2. Орталық Қазақстан экономикалық ауданының шаруашылығы

     2.1. Өнеркәсібі 

      Орталық Қазақстан ауыр өнеркәсібі дамыған  аумақтық - өндірістік кешен болып табылады. Бұл республиканың мемлекетаралық маңызы бар көмір – металлургия және химия – машина жасайтын ауданы. Ауыр өнеркәсіптің барлық аса маңызды салалары, ең алдымен, көмір, түсті, қара және сирек кездесетін мееталдар, шикізаттың металлургияға қажетті қосымша түрлерін шығарумен байланысты. Қазақстанда кокстелетін тас көмір толығымен осында өндірілп, барлық шойын мен болат, көп мөлшерде мыс пен басқа да түсті металдар осында балқытылады. Машина жасау зауыттары кен – шахта және металлургия жабдықтарын, ал химия өнеркәсібі – синтетикалық каучук, резина – техникалық бұйымдар, күкірт қышқылын, азотты тыңайтқыштар шығарады. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешені жергілікті және сырттан әкелінентін шикізатпен жұмыс істейтін, негізінен алғанда, жергілікті жердің мұқтаждығын қанағаттандыруға арналған өнімдер шығаратын, көбінесе әйелдер еңбек ететін жеңіл өнеркәсіп пен тамақ өнеркәсібі орындарымен толықтырылады. Қарағандының кокстелмейтін көмір пайдаланатын қуатты жылу электр станциялары ауданның бүкіл өнеркәсібінің энергетикалық негізін құрайды.

     Қара  металлургия. Теміртау қаласында Қарағандының толық циклді қара металлургия комбинаты орналасқан, оны «Миттал Стил Теміртау» дейді. Мұнда өндірістің шоғырлану дәрежесі өте жоғары.

     Қарағанды металлургия комбинаты машина жасау  зауыттарына шойын, болат, прокат, ал ауыр өнеркәсіп салаларына сортты табақ прокат, домна пештеріне кокс пен агломерат, әр түрлі химиялық өнімдер домна шлагі, рельс, құбыр және басқа да көптеген өнімдер шығарады. Республика индустриясының флагманы (алабы) «Миттал Стил Теміртау» болып табылады. Бұл комбинаттың толық металлургиялық металы ТМД елдері және алыс шетелдерге экспортталады.

     Сондай – ақ Теміртау қаласында еліміз металл сынығында жұмыс істейтін қацйта қорыту комбинаты да орналасқан. Бұл кәсірорын металл сынығын балқытып болат пен прокат өнімдерін шығарады. Қайта қорытудың толық циклдіден айырмашылығы мұнда рудадан шойын алу процесінің болмауында, қайта қорыту толық циклді комбинатқа бағдарланып орналасады.

     Түсті металлургия. Түсті металлургияның басты саласы мыс өнеркәсібі Орталық Қазақстанда дамыған. Оның кен орындары Жезқазған, Қарсақпай, Жыланды, Ұлытау жері, Балқаш маңындағы Қоңырат, Шығыс Қоңырат, Саяқ, Кенді Алтайдағы Николаев т.б.

     Жезқазған аймағының байлығын зерттеуде академик Қ.И.Сәтбаевтың алатын орны ерекше. Орталық  Қазақстанның мыс рудалары негізінде мұнда Қарсақпай, Жезқазған, Балқаш мыс балқыту зауыттары жұмыс істейді. Балқаш пен Жезқазған  кәсіпорындары ТМД – дағы ең ірілері болып, олардың шығарған мысы Лондон биржасында әлемдік стандарттың мысалы болып табылады. Қазақстан мысын негізгі импорттаушылар Италия, Германия және басқа елдер. Жезқазған кен-байыту комбинаты және «Жехқазған» мыс кен орны «Жезқазған түсті металл» бірлестігі құрамына кіріп, қорғасын және мырыш, кадмий, күміс, никель, висмут және рений шығарып алады. Өтпелі кезеңдегі экономикалық қиындықтармен байланысты «Жезқазған түсті металлургиясы» үкімет шешімімен 1995 жылғы маусымынан бастап Оңтүстік Кореяның «Самсунг» корпорациясы басқаруына берілді, қазір ол «Қазақмыс» бірлестігіне қарайды.

     Машина  жасау. Машина жасау зауыттары кен – шахта және металлургия жабдықтарын жасап шығарады.

     Қарағанды машина жасау зауыты, Пархоменко атындағы - өңдеуші өнеркәсіп орны. 1942 жылы құрылған. Қарағанды машина жасау зауыты өндірісітің толық циклімен жұмыс істейді, олар: дайындау циклі, құю циклі, механикалық өңдеу циклі, термиялық өңдеу цмклі, металл конструкцияларын құрастыру циклі. Зауыт өнеркәсіптің кен қазу, көлік, металлургия, ауыл шаруашылығы, т.б. салаларына арналған бөлшектер мен жабдықтар шығаруға мамандандырылған. Зауытта құю өндірісінде пайдаланылатын қыртысты қалыптар өндіретін желілер іске қосылды. Мұның өзі шойыннан құйылатын жылыту радиаторларын және құйма бйымдардың басқа да түрлерін жаңа технологиямен өндіруге мүмкіндік берді.

     Қарағанды құю – машина жасау зауыты - өңдеуші өнеркәсіп орны. 1941 жылдан жұмыс істеп келе жатқан «Кен – шахта құрал – саймандарын жөндеу зауыты негізінде  1997 жылы жеке меншік нысандағы акционерлік қоғам ретінде құрылған. 2000 жылы қазан айынан «Қазақмыс» корпорациясының бөлімшесі. Бұл кен – кентас техникасы мен БелАЗ автомашиналарына, кен – кентас құрал – жабдығына, металл құрастырғыштарға, жылытпалы қабырға панельдеріне қосалқы бөлшектер шығару; болат шарлар, ЦНС сораптарының жұмыс доңғалақтары мен корпустарын, т.б. кен-кентас техникасының қосалқы бөлшектерін құю; өздігінен жүретін кен-кентас техникасын жасау және күрделі жөндеуден өткізу жұмыстарымен айналысады.

     Электр –энергетика жүйесі. Қарағанды энергетика жүйесі – Қарғандының барлық өнеркәсіп орындарын, әлеуметтік – мәдени және тұрмыстық қызмет мекемелерін, халықтың тұрмыстық қажетін энегия және жылу қуатымен қаматамсыз ететін энергия көздерінің және оны беру мен бөлу қондырғыларының торабы. Қарағанды энергетика жүйесі Қарағанды орталық элетр станциясын пайдалануға берілген 1931 жылдан бері жұмыс істейді. 1942 жылы  1-Қарағанды мемлекеттік аймақтық электр станциясы салынды. Осы станция мен жергілікті электр желілері негізінде 1943 жылы Қарағанды энергетикалық комбинаты құрылды.  1945 жылы комбинат «Қарағандыэнерго» аймақтық энергетикалық басқармасы болып қайта құрылып,  Ақмола, павлодар, Екібастұз, Қостанай және Алтай энергетикалық жүйелерімен бірге Солтүстік Қазақстан біріккен энергетикалық жүйесіне енді. Желі құрамында  2-Қарағанды мемлекеттік аймақтық электр станциясы (1962-68), 1-Қарағанды ЖЭО  (1960-69) және   3-Қарағанды ЖЭО (1977-80), Қаражал ЖЭО (1960-63), Тнетек ЖЭО (1964-65) салынды, сондай-ақ, ЖЭО-ПВС  (1960  -72), 2-ЖЭО (1973-82) пайдалануға берілді. Энергетикалық жүйесіне «Орталыққазэнергожөндеу», «Қарағандыэнергожөндеу» кәсіпорындары, энергетикалық бақылау мекемелері, оқу – курс комбинаттары енеді. Оған кіретін электр станцияларының қуаты 1643 мың кВт. Кернеуі  220-500 кВ электр беретін желілердің жалпы ұзындығы  3,5 мың км шамасында, ал  кернеулі электр желілердің жалпы ұзындығы  33 мың км-ден астам.

     Көмір өнеркәсібі. Қарағанды көмір алабы – бұрынғы кеңес одағындағы үшінші, Тәуелсіз Қазақстанның негізгі көмір базасы. Көмірді 1831 жылы қойшы бала Апақ Байжанов тапқан болатын. Еліміздегі аса мол ең жоғары сапалы кокстелетін және энергетикалық көмір беретін Қарағанды бассейнінің жалпы геологиялық қоры  51 млрд. тонна. Бассейнінің ауданы 3 мың шаршы километр, тереңдігі 50-300 м. Көмірідің қалыңдығы 1,5-15м, құрамында күкірт пен фосфор аз, республикадағы кокстелетін көмірдің 100% береді. Қарағанды бассейнінде Жезді мен Атасудың темір және марганец шығаратын кен орындарының, Топар әгі мен Байқоңырдың доломитінің жақын болуы Орталық Қазақстанда көмір өнеркәсібінің жедел дамуына мүмкіндік туғызды.  Қарағанды бассейніне Абай, Шахта,Шахан, Қушоқы, бөрілі т.б. көмір кен орындары кіреді.

     Отан  соғысы жылдарында Донбасты уақытша  жау басып алған кезде Кеңес Одағының өнеркәсіп орындары мен көлік қажетін көмірмен қаматамасыз ететін негізгі бассейн. Көмір негізінде шахталық, ал Михайлов кен орнында ашық әдіспен өндіріледі.

     1931 жылдан бастап Орал – Кузнецк металлургиялық комбинатының жасалынуы және үкіметтің «Елде көмір және кокс байлықтарын арттыру» қаулысына байланысты Қарағанды бассейні Оңтүстік және Орталық Оралдың металлургиялық зауыттарына негізгі көмір беретін бассейн ретінде қаралудан оның рөлі арта түсті.

     Қарағанды көмір алабы өте жоғары механикаландырылған. Бұл бассейн еліміздегі көмір  өндіру көлемінің қазір 45% береді. Өндірілген көмірдің  50% өзінде, яғни Қарағанды металлургиялық комбинатында, көлік, коммуналдық шаруашылық, жылу электр станцияларында пайдаланылуда. Ал көмірдің қалған Ресейдің Орал, Поволжье аудандарына және Орталық Азия елдеріне шығарылады.

     Қарағанды көмір бассейні соңғы жылдары нарықтың қиындығына байланысты ірілендіріліп бес шахта жабылып, оның құрал жабдықтары қосылған шахталарға, ал Қарағанды көмір комбинатының әлеуметтік – мәдени орындары Қарағанды қаласына берілді. Қарағанды бассейнінің бүгінгісі осылай десек, оның болашағы одан да зор. Қарағанды шахтерлері жылына 50 млн. тонна көмір өндіріп отырғанның өзінде бассейнінің қоры екі ғасырға жететін болады.

     Химия өнеркәсібі - синтетикалық каучук, резина – техникалық бұйымдар, күкірт қышқылын, азотты тыңайтқыштар шығарады. Теміртауда Қарағанды көмірін кокстеуден шығатын қалдықтарды пайдаланып, амоний сульфаты өндіріледі.  Теміртаудағы  Қарағанды синтетикалық каучук зауытында , Қарағанды металлургия зауытында кокс – химия және смола айдайтын цехтар жұмыс істейді. «Испат – Кармет» АҚ коксхимия өндірісінің газы негізінде ғана аздап азот тыңайтқышын шығарады. Соңғы жылдары «Саранрезинатехника» және «Қарағандырезинтехника» ЖШШ дағдарыстан шығып, өнімдер шығаруда.

     Жеңіл және тамақ өнеркәсібі. Қарағанды аяқ киім фабрикасы, жиһаз фабрикасы, сыртқы трикотаж, тігін және шұлық бұйымдары кәсіпорындары бар.

     Қарағанды ет комбинаты, диірмен  комбинаты, Қарағанды  кондитер фабрикасы, Балқаш балық зауыты бар.

     «Қарағанды  конфеттері» – кондитер өнімдерін шығаратын кәсіпорын.  1996 жылы ағылшын фирмасы сатып алған «Жанар» ААҚ-ның негізінде  жеке меншік нысандағы акционерлік қоғам ретінде құрылған. Кәсіпорын өнімдері ел ішінде, алыс және жақын шет ел рыноктарында сатылады.  2002 жылы  7,1 мың тоннадай дайын кондитер өнімдері шығарылады.

         «Қарағанды - нан» - тамақ кәсіпорны. 1995 жылы  28 ақпанда жеке меншік нысандағы акционерлік қоғам ретінде тіркелген. Кондитерлік нан – тоқаш өнімдерін және сусын, жартылай дайындалған тағамдар, шұжық, жұмыртқа және құс етін, ұн және жақылдардан жасалатын тағамдар шығарады. Кәсіпорын өнімдері ел ішінде және ТМД елдерінде өткізіледі. 2002 жылы  61,4 мың тонна дайын нан, жаңа жасалған кондитерлік тағамдар, ұн шығарылады.[7.8.6] 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 2.2. Орталық Қазақстан экономикалық ауданының ауыл               шаруашылығы және ондағы жайылымдардың экологилық мәселелері 

      Орталық Қазақстанда аграрлық - өнеркәсіптік кешен өнеркәсіпке қараағанда нашар дамыған, шаруашылықтың қосалқы саласы болып есептеледі. Орталық Қазақстанға республика егіс көлемінің 6 пайызы келеді. Солтүстік бөлігіндегі құрғақ дала зонасында жаздық бидай өсіріліп, сүт-ет бағытындағы ірі қара шаруашылығы дамыған. Шошқа шаруашылығының маңызы зор. Ауданның оңтүстік, оңтүстік – батысында қой шаруашылығы дамыған.

     Әр  түрлі табиғат жағдайына байланысты ауыл шаруашылығын ұштастыруға қарай Орталық Қазақстан үш аудан тармағына бөлуге болады:

      1. Солтүстік –  дәнді – мал шаруашылықты зона. Оған бүкіл орталық аудан аумағының  11,5 пайызы, егіс көлемінің  66 пайызы, дәнді дақылдар өнімінің 70 пайызы (жаздық бидай, арпа, тары) келіп, барлық техникалық дақылдардың егісі, картоп және көкөніс орналасқан. Мал шаруашылығы сүтті – етті бағыттағы ірі қараның басымынан көрінеді.

      2. Солтүстік – шығыс – мал – астықты ұсақ шоқылы зона ауданы. Оған мал жайылымының 86 пайызы келеді. Ал егіс шоқының, не тұзды массивтің арасында әр жерде жаздық бидай, тары және мал азықтық дақылдар егіледі. Табиғат жағдайы қой, жылқы шаруашылығын дамытуға қолайлы. Қой тауарлары мал өнімінің  60 пайызын береді.

      3. Орталық, оңтүстік – шөл, шөлейтті мал шаруашылықты аудан. Ең үлкен, Орталық Қазақстан аумағының 70 пайызы келетін аудан. Негізгі мамандануы – ет, құйрық бағытындағы қой шаруашылығы, бүкіл Орталық Қазақстан қой санының  60 пайызы келеді. Мүйізді ірі қарадан қазақтың ет бағытындағы ақ бас сиыры ғана басым. Жыртылған жері өте аз – ол Сарысудың жоғары ағысы, шоқы арасында, өнеркәсіп орталықтары маңында ол жергілікті тұтынуды қамтамасыз етуде ғана маңызды.

     Орталық Қазақстан экономикалық ауданында  жайылымның тозу мәселелері пайда болуда, олар табиғи және экологиялық жағдаймен байланысты. Антропогендік кері іс - әрекетке байланысты шөлдену мен жайылымның тозуының кеңею процестері табиғи және антропогендік әсер немесе себептермен түсіндіріледі. Табиғи факторлар облыстың табиғи жайыылмдары аридті зонада орналасуымен, ылғалдың аз түсуімен, булану мөлшерінің жоғарылығы және жер бедерінің ерекшеліктері бойынша бағаланады. Шөленудің негізгі катализаторы климаттың қуаңшылығы және құғақшылығы болып табылады. Мұндай құбылыс, әсіресе, облыстың аридтік зонасы үшін тіпті жоғары. Онда жылына 100-120 мм жауын шашын түсіп, осы мөлшері булануға кетеді. Облыстың  оңтүстік бөлігінде (солтүстік Балқаш маңы, Бетпақдала, Ұлытау ауданының оңтүстігі) құрғақшылық жылына 40-60 күнге созылады. Аймақтың күнделікті температура – ылғалдылық қалпының нашарлауы шөлденудің жоғарылығын сипаттайды. Атмосфералық жауын шашын (100 жыл ішінде) жылдық температураның өсуі облыста ғана емес, сонымен бірге, Қазақстанның барлық аумағында 10 жыл сайын  0,2º С, орташа жылдық және маусымдық температурасы 100 жылда 1º С өсті, бұл орташа ғаламдық деңгейден   2 есе жоғары. Сонымен бірге, ақырғы 10 жыл ішінде ауа температурасының орташа деңгейінің өсуі байқалады. Орталық Қазақстанның дала зонасында жыл сайын шаңды дауыл  10-20 күн, шөлде  30-50 күнге созылатыны байқалып отыр. Облыстың климаттық геоэкожүйесі мезгілді қуаңшылыққа бейімделген. Бірақ, антропогендік факторлар осы процестерді өткірлей түседі. Антропогендік шөлдену және жайылымның тозу факторлары адамның көптүрлі әрекетімен байланыстырылады. Негізгі факторлары мал жайылымы, егін шаруашылығы, су ағысының реттелуі, т.б. болып табылады. Орталық Қазақстанда жайылымға шамадан тыс артық салмақ түсіру оның ресурстарының тепе – теңдігінің бұзылуымен, жайылымды тиімсіз пайдаланудағы салаларымен анықталады.[5.7.9]