ЖШС «Бизнес Партнер Консалт» ұйымның жұмысымен танысу

 

Мазмұны

 

КІРІСПЕ............................................................................................................3

 

I. ЖШС«БИЗНЕС ПАРТНЕР КОНСАЛТ» ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР

 

1.1. ЖШС «Бизнес Партнер Консалт» ұйымның жұмысымен танысу.........4

 

II.БАҒАЛАУ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК

 

2.1. Бағалаудың мақсаты мен қағидалары

2.2. Бағалау қызметіндегі бағалау  стандарттары

2.3. Бағалау әдістері

2.4. Жылжымайтың мүлік туралы  түсінік

2.5. Жылжымалы мүлік туралы түсінік

2.6. Жер туралы түсінік

 

III.ТЕОРИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІ БЕКІТУ

 

3.1. ЖШС «Бизнес Партнер Консалт» орталығында алған тәжірибем.....18

 

ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................................22

 

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР........................................................23

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

«Бағалау» туралызаң Қазақстан  Республикасында 2000 жылы 30 қарашада қабылданды. Осы Заң бағалау объектiлерiнiң  нарықтық немесе өзгеше құнын белгiлеу  мақсатымен бағалау қызметiн жүзеге асыру кезiнде туындайтын қатынастарды реттейдi, бағалау қызметi субъектiлерiнiң  олардың құқықтары мен мiндеттерiн  айқындайды. Осы Заң бағалау объектiлерiнiң  нарықтық немесе өзгеше құнын белгiлеу  мақсатымен бағалау қызметiн жүзеге асыру кезiнде туындайтын қатынастарды реттейдi, бағалау қызметi субъектiлерiнiң  олардың құқықтары мен мiндеттерiн  айқындайды.

Осы Заңда пайдаланылатын негiзгi ұғымдар: бағалау, бағалау амалы, бағалау әдiсi, бағалау күнi, бағалау қызметi, бағалау қызметi саласындағы нормативтiк құқықтық актiлер, бағалау стандарттары, бағалау туралы есеп, бағалаушы, бағалаушылар палатасы, бұрыс бағалау, қайталап бағалау, нарықтық құн, өзге құн, тапсырыс берушi, уәкiлеттi орган, үшiншi тұлғалар.

Бағалаушылар палатасы өзiнiң құрамына бағалаушыларды бiрiктiретiн  коммерциялық емес кәсiптiк өзiн-өзi қаржыландыратын ұйым болып табылады. Бағалаушылар палатасының қызметi Қазақстан  Республикасының заңнамасымен, құрылтай шартымен және жарғымен реттеледi. Тиiстi облыстың, республикалық маңызы бар  қаланың, астананың аумағында бiр  ғана бағалаушылар палатасы құрылуы  және жұмыс iстеуi мүмкiн.

Бағалау қызметiнiң негiзгi принциптерi объективтiлiк және дұрыстық болып табылады. Мiндеттi және бастамашылық бағалау - бағалау түрлерi болыптабылады. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. ЖШС «Бизнес Партнер Консалт» туралы жалпы мәліметтер.

 

 

1.1. ЖШС «Бизнес Партнер Консалт» ұйымның жұмысымен танысу

 

ЖШС «Бизнес Партнер Консалт» 2006 жылы №78073-1910-ТОО мемлекеттік тіркеу күәлігі бойынша жарыққа шықты.

 

Тәуелсіз  бағалау компаниясы ЖШС «АСКОМ ЛОГИСТИК» 2011 жылдан бастап бұл салада жұмыс  істеуде. Мүліктің кез келген түріне бағалау жасайды. ЖШС «АСКОМ ЛОГИСТИК»  нарықта 2 жылдай жұмыс істеуде. Осы уақыт бойы біз ұдайы алға жылжудамыз, клиенттерге арналған мүмкіндіктерімізді үнемі кеңейтіп, оларға ең сапалы қызмет көрсетудеміз. Компания мінсіз іскер беделмен ие. 1 жылдың ішінде компанияның клиенттері 500-ден асты. Осы уақыттың ішінде компанияның тарихында коптеген табысты жобалар болды. Біздің клиенттер кіші бизнеспен орта бизнес өкілдері, сонымен қатар Актөбе қаласының ірі компаниялары және де мыңдаған жеке клиенттермен жұмыс істеудеміз. Біздің бағалау есебін КАзаөстан Республикасының барлық банктерінде қабылдайды.

Лицензия  № ЮЛ-00941-(17270-1904-ТОО) №0155834, 9 тамыз 2011 ж., Қазақстан Республикасының Әділет Министрлігімен берілген. Заңды мекен-жайы: Актөбе қаласы, Кусжанов көшесі, 23-2. Азаматтың  жауапкершілік құқығы бағалау қызметін 30 000 000 тг «Сақтандыру компаниясы Алатауда» сақтандырылған. Бағалаушылар палатасы «Столичная палата оценщиков» Свидетельство № ЮР-066 04.01.2013ж.

Компанияның бас директоры, бағалаушы-сарапшы  Корчевский Игорь Викторвич. Мемлекеттік  лицензия ФЛ-01126 от 21.06.2007ж. білімі жоғары.

Компанияда 4 қызметкер жұмыс істеуде.

Жұмыс сапасына келетін болсақ компанияның бас  директоры орындалған жұмыстардың  сапасын  өзі жеке қадағалауда. Біздің қызметкерлер бағалау есебін білікті, сапалы және дер кезінде орындайды.

 

2. Бағалау туралы түсінік.

 

Бағалау, экономикада  — материалдық игіліктердің құнын  анықтау мақсатында жүзеге асырылатын іс-әрекеттердің жиынтығы. Бағалар  күрделі экономикалық процесс. Дамыған  нарықтық экономика жағдайында Бағалар  жер үлестерін сатуда, үй және пәтер  саудасында, өндірістік қуаттарды сатып  алу немесе инвестициялық жобаларды  іске асыруда жиі қолданылады. Бағалар  процесі оның негізгі қағидаларын  айқындауға және жүзеге асыру тетіктері  мен нақты экономикалық есептеулерге негізделеді. Бағалар экономикалық сипатына қарай номиналды, реалды және оптималды болып, ал қолданылатын обьектісіне  қарай жекешелендіруге ұсынылған  объектілерді Бағалар, негізгі қорды  Бағалар, шаруашылық қорларын бағалар, жылжымайтын мүліктерді Бағалар, т.б. түрлерге бөлінеді.

Бағалау түрлері:

Номиналды Бағалау  — инфляцияны есепке алмай бағаланған экономикалық сандық көрсеткіш.

Реальды Бағалау  — инфляцияның болжалды шегін  ескере отырып бағалау.

Оптималды Бағалау  — дамудың оптималды бағдарламасын  жасау құралдары. Ол әкімш. шешімдер қабылдауда басшылыққа алынады. Оптималды  Бағалау белгілі бір ресурс қорының  бастапқы қалпымен салыстырғанда қаншалықты өзгеріп (көбейіп не азайып) отыруының  оптималды өзгерісін көрсетеді. Мұның нәтижесінде қолда бар  ресурстарды (еңбек, өндірістік, табиғи т. с.с.) тиімді пайдалануға болады.

Жекешелендіруге ұсынылған объектілерді Бағалау  — мүлікті аукционда сату кезінде  бастапқы бағасын белгілеу немесе кәсіпорын  акционерлік қоғам болып қайта  құрылған жағдайда оның жарғылық қор  көлемін анықтау. Кәсіпорынның мүлкі  бухгалтерлік баланс мәліметтеріне, тікелей  түгелдеу негізіне сүйеніп бағаланады. Бағаланғалы отырған мүліктің құрамына негізгі қор мен салымдар, ақшалай  қаражат пен басқа да қаржылық активтер кіреді.

Негізгі қорды  Бағалау — негізгі қордың құнын  анықтауға бағытталған әдістер  жүйесі. Негізгі қор іске қосылу мерзіміне қарай әр түрлі бағаланады. Ол мынандай түрлерді қамтиды:

1) толық алғашқы  құн — жаңа іске қосылған  негізгі қор құны. Оған ғимаратты  жабдықтау, құрылғыларды жеткізу,  орнату және қосуға жұмсалған  шығындар да енеді;

2) тозбасы  шығарылған бастапқы құн —  негізгі қор құнының өндірілген  өнімге ауыспаған бір бөлігі;

3) толық қалпына  келтіру құны — негізгі қорды  қайта бағалау кезіндегі нақты  жағдайларды: көтерме баға, транспортқа  қойылған тарифтер, құрылыстың сметалық  бағасын ескере отырып анықталған  құн;

4) тозбасы  шығарылған қалпына келтіру құны  — негізгі қордың өнімге ауыспаған  нақты құны. Ол негізгі қорды  қайта бағалау кезіндегі мәліметтер негізінде анықталады. Шаруашылық қорын Бағалау — табиғи көрсеткіштерді ақшаға шағып көрсету тәсілдері. Ол бухгалтерлік есеп жүргізуде қолданылады.

Жылжымайтын мүліктерді Бағалау — жылжымайтын  мүліктерді сатып алу, сату процесінде олардың нарықтық құнын анықтау  үшін қолданылатын іс-әрекеттер жиынтығы. Жылжымайтын мүліктерді Бағалауда  мынадай талаптар: тұтынушының көзқарасына  негізделген талаптар, жерге қатысты  немесе оған орналасқан өндірістік қуаттар  мен үй құрылыстарына байланысты талаптар, нарықтық ортаның қалыптасуынан  туындайтын талаптар және мүлікті өте  тиімді пайдалануға негізделген  талаптар басшылыққа алынады.

 

2.1. Бағалаудың мақсаты мен қағидалары.

 

Кәсіпорынды бағалау процесінің теориялық базасы болып, отандық және шетелдік эксперт-бағалаушылардың  көпжылдық тәжірибелері нәтижесінде  қалыптасқан бағалау қағидаларының  жиыны табылады. Кәсіпорынды бағалау қағидаларын төрт категорияға шоғырландыруға болады:

1. Кәсіпорынды пайдаланушы қағидасы
2. Жерді, ғимаратты, құрылыс-жайларды және т.б. кәсіпорынның ортақ мүліктік кешенін құрайтын мүліктерді бағалаумен байланысты қағидалар
3. Сыртқы нарық жағдаймен байланысты қағидалар
4. Кәсіпорынның мүлік кешенін ең жақсы және ең тиімді пайдалану қағидасы

Бағаның нәтижесін  пайдаланатын қағидалар:

1. Пайдалылық қағидасы
2. Ауыстыру қағидасы
3. Күту қағидасы

Пайдалылық  қағидасы – кәсіпорында тек потенциалды  иеленушіге сол пайдалылығы болса  ғана құн болады. Ол белгілі бір  типті өнімді өндіру, нарыққа шығару және пайда алу қоғамдық пайдалы  қызметтерін жүзеге асыру үшін қажет  болғанда ғана пайдалы бола алады.

Пайдалылық – белгілі бір уақыт ішінде және белгілі бір орында кәсіпорынның пайдаланушы қажеттілігін қанағаттандыруға қабілеттігін көрсетеді. Ол көбінесе ақшалай табыс ағымында есептеледі.

Ауыстыруқағидасы. Бұнда сатып алушы сол кәсіпорын деңгейімен бірдей болып тұрған басқа кәсіпорын ұсынып отырған бағасынан үлкен баға төмендейді. Эксперт-бағалаушы кәсіпорынның максималды бағасын сол секілді басқа кәсіпорын екеуінің табысын салыстыра отырып шығарады.

Күту қағидасы. Көп жағдайларда кәсіпорын пайдалылығы болашақ табыстарды күтумен байланысты. Күту – болашақ пайданы болашақта бағаланып отырған кәсіпорынды пайдаланудан алынатын басқа пайдаларды күту. Ақша табыс пайызын әкелетіндіктен және инфляциялық процесс болғандықтан болашақта алынатын теңге бүгін алынатыннан құны төмен болады. Мұнда уақыттағы ақша құны туралы айтылуда.

Болашақ теңгені  ағымдағы құнға есептеу процесі  дисконттау деп аталады. Кәсіпорынды  пайдаланудан күтілетін болашақ  пайдаларының ағымдағы құнын анықтау  үшін болжанатын пайданы уақыттағы  құнға түзету есебімен түзету маңызды.

Жерді, ғимаратты, құрылыс-жайларды және т.б. кәсіпорынның ортақ мүліктік кешенін құрайтын мүліктерді бағалаумен байланысты қағидалар: қалдық өнімділігі, салым, өспелі және кемімелі қайтарымдылық, тепе-теңдік, меншік құқығы пакетін экономикалық бөлу және қосу.

Жер учаскесінің  пайдалылық қағидасы. Қандай да болмасын кәсіпкерлік әрекет түрі 4 негізгі  өндіріс факторын қажет етеді (2 кесте): еңбек, капитал, басқару, жер.

Жер қозғалмайды, ал еңбек, капитал және басқару соған  «байланған».

Қалдық пайдалылығы  сол үш факторға кеткен шығындарды төлеуден (еңбек, капитал, басқару) кейін  жерге қатысты таза табыс ретінде  анықталады.

 

Өндіріс факторлар  және олардың орнын толтыру

Фактор атауы	Орнын толтыру
Еңбек Капитал Басқару (Кәсіпкерлік әрекет) Жер	Еңбекақы Пайыз, дивидендтер Пайда Басқарушыларға сыйақы Рента (салықтар, жалдық төлемдер)

 

Салым қағидасы. Салым – бұл кәсіпорын құнына қосымша. Ол кәсіпорын құнын нақты  шығындардан асатын мөлшерде ұлғайтуды  қамтамасыз етеді. Алайда салым жағымсыз да болады. Мұнда нақты өндірілген шығындар кәсіпорын құнын азайтады.

Өспелі және кемімелі қайтарымдылық қағидасы - өндірістің негізгі факторына қосымша  ресурстарды қосқан сайын таза пайда  өседі, белгілі бір сәтке дейін  үлкен қарқынмен ұлғаяды, одан кейін  жалпы қайтарымдылық өскенімен  ол баяу қарқындармен болады.

Кәсіпорынның  тепе-теңдік (пропорционалдық) қағидасы. Кәсіпорынның барлық өндірістік факторлары тепе-тең болуы қажет: негізгі  және көмекші өндіріс, негізгі және көмекші жұмыскерлер, жұмысшылар мен  басқарушы қызметкерлер арасында және т.б. ара қатынастары. Олардың тиімді ара қатынасы максималды пайда алуды  қамтамасыз етеді.

Тиімді мөлшер (масштаб) қағидасы. Бұл қағида қандай да болсын өндіріс факторына қатысты. Өндірістің барлық факторлары тиімді мөлшерде болу керек.

Меншіктің мүліктік құқықтарын экономикалық бөлу және қосу қағидасы – кәсіпорынның жалпы құнын  өсіретіндей мүлік құқықтарын тиімді бөлу және қосу керек. Бөлу құқығы келесідей  болуы мүмкін:

• табиғи бөлу: жер учаскесі мен байлықтарын пайдалануды, әуе кеңістігін пайдалануды құқықтарға бөлу;
• иелену уақыты бойынша бөлу: жалдың әртүрлі түрлері, өмір бойы иелену, болашақ мүліктік құқықтар;
• кәсіпорынды пайдалану құқықтарын бөлу: лицензия, мүлікті пайдалануды шектеу, кәсіпорын мүлкін пайдалану құқығын шектеу;
• мүліктік құқық түрлеріне байланысты бөлу: бірлескен жал, серіктестік, траст, корпорация, опцион, сатудың алдын ала келісілген шарттарымен келісім шарттар
• кәсіпорынды иелену үшін несие берушілермен құқықтары бойынша: кепілдіктер, сот кепілі, капиталға қатысуы.

Сыртқы нарықпен байланысты қағидалар

Сыртқы нарықпен байланысты қағидалар тобына жататындар: тәуелділік, сұраным мен ұсыным, бәсеке және өзгеріс, сәйкес келу қағидалары.

Тәуелділік  қағидасы. Кәсіпорын құны көптеген факторларға байланысты. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар құны сол кәсіпорын  территориясының, жақын аймақтардың, экономикалық ортасына ғана емес, сонымен  қатар елдің ұлттық сипатына, халықаралық  байланыстарға байланысты.

Сәйкес келу қағидасы – сол аймақта орын алатын нарықтық және құрылым стандарттарына қандай да болмасын кәсіпорын сәйкес келуі керек.

Кәсіпорын жобалары берілген аймақта жер учаскелерін  пайдаланудың жалпы қабылданған  қағидалары сәйкес келу керек.

Сұраным мен  ұсыным қағидасы – кәсіпорын құнына сұраным мен ұсыным ара қатынасы үлкен әсер етеді. Егер сұраным ұсынымнан  жоғары болса, баға өседі, ал ұсыным сұранымнан жоғары болса, баға төмендейді. Егер сұраным  мен ұсыным тең болса, баға тұрақты  болады.

Алайда кәсіпорын  сатылу жүзеге асырылатын нарық жетілмегендіктен, сұраным мен ұсыным ара қатынасынан  басқа сатып алу – сату бағасына сауда шеберлігі, саудаға қатысушылар  саны, берілген мәмілені қаржыландыру жүйесі және басқа факторлар үлкен  әсерін тигізеді. Мәмілені қысқа мерзімде өткізу қажеттілігі аталған факторлардың әсерін күшейтеді.

Бәсеке қағидалары: капитал үлкен пайда бар жерге  жылжып отырады; сондықтан артық  және монополиялық пайда алынатын жерге  жаңа субъектілер кіруге тырысады. Бәсеке пайда өсу болжанатын экономика салаларында көбірек болады. Оның көбеюі ұсынымның өсуіне және пайда массасының азаюына апарады.

Өзгеру қағидасы. Нарық жағдайы әр уақытта да өзгеріп  отырады. Жаңа кәсіпорындар пайда болады. Біреулері профильдарын ауыстырады, басқа өнім шығарады, не жабылады. Кәсіпорын  құнына әсер ететін экономикалық, әлеуметтік, саяси, техникалық салалардың әрекеттері өзгереді. Өндірістің жаңа, прогрессивтірек  технологиясының пайда болуы  кәсіпорын құнын күрт жоғарылату мүмкін. Кәсіпорынның өмірлік циклі  бірнеше сатыдан өтеді: пайда  болу, өсу, тұрақтану және құлдырау. Және кәсіпорынның құны ол немесе оны  қоршаған табиғи орта өмірлік циклдің  қай сатысында екеніне байланысты. Егер өсу сатысында болса, құны жоғары, құлдырау сатысында – төмен болады.

Кәсіпорынды ең жақсы және ең тиімді пайдалану  қағидасы – оның құнының бағасын  қалыптастырудың негізгі қағидасы. Бұл қағида басқа қағидалардің барлығын біріктіреді: күту, ауыстыру, өзгеру, бәсеке, сұраным мен ұсыным, салым, тәуелділік.

Кәсіпорынды ең жақсы және ең тиімді пайдалану  қағидасы – бұл кәсіпорын құнын  бағалаудың негізгі қағидасы, ол кәсіпорын  құнына әсер ететін факторларды анықтайды.

Кәсіпорынды ең жақсы және ең тиімді пайдалану  – бұл бағалау күніне ең жоғары ағымдағы құнды қамтамасыз ететін кәсіпорынды  саналы және мүмкін қолдану, саналы мүмкін альтернативті нұсқалардың ішінен кәсіпорын тұрған жер учаскесінің  ең жоғары құнына әкелетінін тандау және қолдану.

Бұл қағида – құнды бағалаудың барлық басқа  қағидаларын біріктіруші.

Жерді ең жақсы  және ең тиімді пайдалану қағидасы жер учаскесін игерудің әртүрлі  нұсқаларын қалыптастырудан, салыстырудан және жердің қалдықтық құн шамасынан  шыға отырып оптимальдісін таңдаудан  тұрады.

Осылайша, негізгі  қорлар есебімен кәсіпорын құнын  бағалау төрт топқа біріктірілген қағидаларға негізделген.

2.2. Бағалау қызметіндегі бағалау стандарттары

 

1. Осы жылжымайтын мүліктің құнын  бағалау стандарты (бұдан әрі  - Стандарт) халықаралық бағалау  стандарттарына сәйкес «Қазақстан  Республикасындағы бағалау қызметі  туралы» Қазақстан Республикасы  Заңының негізінде әзірленді,  жылжымайтын мүлікті бағалау  әдісіне қойылатын негізгі талаптарды  белгілейді және Қазақстан Республикасының  аумағында қолдану үшін міндетті.

2. Осы Стандарттың  күші жылжымайтын мүліктің мынадай  типтерін бағалау үшін қолданылады:

1) жақсартуға  тартылған жер учаскелері немесе  ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлерді  қосқанда, бос жер учаскелері;

2) ішкі инженерлік  желілер мен жүйелерді қосқанда, ғимараттар мен құрылыстар, сондай-ақ  бағаланатын ғимараттар мен құрылыстардың  жұмыс істеуін қамтамасыз ететін  жабдықтар;

3) құрылысы  аяқталмаған объектілер;

4) тарату  құрылғылары;

5) көпжылдық  екпелер.

3. Нарықтық  құнды  міндетті бағалау мынадай  жағдайларда жүргізіледі:

1) мемлекеттік  қажеттіліктер үшін мүлікті алып  қою кезінде;

2) кепіл объектісінін  құнын айқындау кезінде, соның  ішінде ипотека кезінде;

3) жарғылық  капиталға мүліктік салымдардың  құнын айқындау кезінде;

4) банкроттық  рәсімдер барысында борышкер  мүлкінің құнын айқындау кезінде;

5) өтеусіз  алынған мүліктің құнын айқындау  кезінде.

Барлық өзге жағдайларда нарықтық құнды бастамашылықпен  бағалау тапсырысшымен шарттың  негізінде жүргізіледі.

4. Стандартта  белгіленген әдістер Қазақстан  Республикасының аумағында орналасқан  жылжымайтын мүлікке толық меншік  құқықтарын бағалау үшін пайдаланылады.  Жалға алу, жер пайдалану және  жер қойнауын пайдалану құқықтары  материалдық емес активтерге  жатады және тиісті стандартта  белгіленген әдістерді пайдаланылып  бағаланады.

5. Осы Стандартта  мынадай ұғымдар пайдаланылады: 

1) жылжымайтын  мүлік – табиғи объектілер: жер  учаскелері, ғимараттар, құрылыстар, көпжылдық  екпелер және  және жермен тығыз  байланысты өзге де мүлік, яғни  мақсатына шамадан тыс зиян  келтірілмей көшірілуі мүмкін  болмайтын объектілер, сондай-ақ  заңнамалық актілерге сәйкес  жылжымайтын мүлікке жататын  өзге де мүлік;

2) жақсартылған  жерлер – жер учаскесінің сапалық  қасиетін және оның құнын өзгертуге  әкелетін қандай бір іс-шаралар  нәтижелері. Жақсартылған жерлерге  оларды құнсыздандырмау және  нысанасын өзгертпей көшірілуі  мүмкін болмайтын жер учаскелерінің  шекараларында орналасқан материалдық  объектілер, сондай-ақ шаруашылық  қызметтің немесе белгілі бір  жұмыс түрін жүргізу нәтижелері  (рельефті өзгерту, топырақты  жақсарту, егінді, көпжылдық екпелерді,  инженерлік инфрақұрылымды орналастыру  және т.б.)  жатады;

3) құрылымдар  – адамның келуіне, жылжымалы  мүлікті орналастыруға, материалдық  құндылықтарға сақтауға, өндірісті  жүзеге асыруға арналған үй-жайлар  орналасқан жақсартылған жерлер;

4) құрылыстар  – құрылымдар мен үй-жайларға  жатпайтын, арнайы техникалық  функцияларды (дамбалар, туннельдер, эстакадалар,  көпірлер және т.б.) орындауға  арналған жақсартылған жерлер;

5) тарату  құрылғылары – кез келген шығатын  энергияны, затты, дабылды, ақпаратты  және қашықтағы түрді (электр  жеткізу желілері, құбырлар, су құбырлары,  жылу және газ желілері, байланыс  тораптары және т.б.) жеткізу бойынша  арнайы функцияларды орындау  үшін жасалған жақсартылған жерлер;

6) құрылысы  аяқталмаған объектілер – құрылысы  аяқталмаған  күйде тұрғандықтан  мүлдем пайданылмайтын құрылымдар, құрылыстар немесе тарату құрылғылары;

7) көпжылдық  екпелер – егу орындарында  өсірілетін, бір жылдан артық  өмір сүретін немесе бір жылғы  мәдени циклдағы  ағаштар мен  бұталарды қамтитын натуралды-заттай  белгісі бойынша негізгі қорлар  түрі. Жүзімдіктер немесе жеміс-жидек  бауы  мысал бола алады. Мүлік  объектілерінің осы типтерінде   амортизацияланатын активтерді  білдіретін егу орындарына едәуір  күрделі  инвестициялары  болуы  мүмкін.

8) баламалы  пайдалану – елеулі пайдаланудан  ерекшеленетін және бағалау объектісінің  аса тиімді пайдаланылуын талдау  уақытында  қарастырылатын жылжымайтын  мүлікті пайдаланудың ықтимал  нұсқалары;

9) салыстыру  деректері – бағаланатын объектіге  ұқсастардың деректерін талдау  негізінде алынатын құнның есептік  шамасын алу үшін бағалау талдауында пайдаланылатын деректер: нарықтық деректерден алынған сату бағасы, жалдау ақысы, табыстар мен шығыстар, капиталдандыру және дисконттеу ставкалары және басқалары;

10) тренд  – хронологиялық өмір сүру  мерзімі үшін бағаланатын объектінің  құнын өзгерту индексі;

11) салыстыру  элементтері – жылжымайтын мүлік  үшін төленетін бағалардағы ауытқуларға  әкелетін мүлік объектілері мен  мәмілелердің нақты сипаттамалары.  Салыстыру элементтері берілетін  мүліктік құқықтар түрлері, сату  жағдайларын, нарық шарттарын,  табиғи және экономикалықсипаттамаларды, жылжымайтын мүлікке қатысы жоқ  пайдалануды, сату компоненттерін  және басқаларды қамтиды;

12) табиғи  тозу – объектіні пайдалану,  күту жағдайларымен байланысты  тозу мен бұзылудан, табиғи-климаттық  және басқа да факторлардың  әсерінен туындаған зақымданулардың  (ақаулардың) салдарынан объектінің  құнын жоғалтуы;

13) функционалдық  тозу – жетілдірілген сәулет, көлемдік-жоспарлау, сындарлы және  басқада сипаттамалармен қазіргі  заманғы ғимараттар мен құрылыстарға  тән функцияларын жүзеге асырудың  мүмкін еместігі нәтижесінде  бағалау объектісінің құнын жоғалтуы;

14) сыртқы (экономикалық) тозу – жылжымайтын мүлік нарығында  қоршаған ортаның әсер ету  салдарынан өзгерістердің (экономиканың, демографиялық жағдайларға, тұтынушылардың  төлем қабілеттілігіне және басқа  да өңірлік факторларға шарттастырылған,  нарық аумағында қалыптасқан  сұраныс пен ұсыныстар көлемінің  қатынасы) нәтижесінде объектінің  құнын жоғалтуы.

15) бағалау  объектілерінің экономикалық өмірінің  қалдық мерзімі – бағалау күнінен  бағалау объектілерінің экономикалық  өмір сүру мерзімі аяқталғанға  дейінгі мерзім;

16) жақсартылған  жерлердің экономикалық өмір  сүру мерзімі – жақсартылған  жерлерден алынатын немесе болжанып  отырған табысты кезең осы  табысты алуға байланысты операциялық  шығыстардан асады. Жақсартылған  жерлердің экономикалық  өмір  сүру мерзімі жақсартылған жерлерді  пайдалану үшін жарамды күйде  ұстауды ақтайтын кезеңді көрсетеді;

17) жақсартылған  жерлердің нақты жасы – жақсартылған  жерлерді пайдалану басталғаннан  бағалау күніне дейінгі кезең;

18) тиімді (негізгі)  жасы – оны сату мүмкіндігін  ескеретін объектінің табиғи  күйі мен пайдалылығына сәйкес  келетін жас. Сыртқы түрін бағалауға,  техникалық жай-күйіне, объектінің  құнына әсер ететін экономикалық  факторларға негізделеді. Объектіні  пайдалану ерекшелігіне қарау  тиімді жас нақты жастан үлкен  немесе аз жағына қарай ерекшеленеді.

19) таза операциялық  табыс – жалпы табыс пен  операциялық шығындар арасындағы  айырым ретінде айқындалатын  табыс;

20) ренталық  табыс (жер рентасы) – жер  учаскесінің сапасы мен орналасқанына  қарай өндіріс құралы ретінде  жерден алынуы мүмкін табыс.  Ренталық табыс жер учаскесінде  алынатын өнімді сатудан күтілетін  жалпы табыс пен өндірістік  шағындардың және өндірушінің  кірісі арасындағы айырым ретінде  есептеледі.

 

2.3. Бағалау әдістері

 

2.3.1.Табыстық  амал әдістері

Табыстық  амал (табысты капиталға/дисконттау айналдыру негізіндегі амал) негізгі  ретінде олардың табыс әкеле  алатындығына байланысты сатып алынатын және сатылаын жылжмайтын мүлік объектілерінің нарықтық құнын бағалау кезінде  қолданылады. Табыстық әдістердің біреуін  қолдана отырып, бағалаушы әрекеттердің мынадай реттілігін сақтайды:

1. ұқсастардың бағалары және олардың меншік иелеріне салыстыру объектілері әкелетін таза табыс шамасы туралы ақпарат жинау үшін тұрғын үй және коммерциялық жылжымайтын мүлік нарығына зерттеу жүргізу;
2. алынған ақпаратқа талдау жүргізу және оның негізінде есеп айырысу кезеңінде күтілетінақша ағынына болжам жасау;
3. осы жылжымайтын мүлік ьүріне инвесторлардың тәуекледерін бағалау;
4. капиталға айналдыру немесе дисконттау ставкаларының есебін жүргізу;
5. табысты капиталға  айналдыру әдістерінің біреуін қолдану:

егер  жылдар бойынша болжанып отырған  табыс елеулі өзгеретін болса, ақша ағындарын дисконттау әдісі;

егер  күтілетін табыстар тұрақты болса  не тұрақты өзгеріп тұрса, табысты  капиталға айналдыру әдісі.

Әлеуетті  жалпы табыс шамасын бағаланатын  жылжымайтын мүліктің жалға алу  ставкасының шамасы мен алаңы  туралы шынайы ақпарат негізінде  оны аса тиімді пайдалану кезінде  бағалау объектісін жалға беру туралы жорамалдың негізінде есептеу керек.  Нақты жалпы табыс туралы деректер осы немесе ұқсас объектіні жүктеудің  нақты коэффициенті негізге алып есептеледі. Бағалау жүргізу уақытында  осындай жылжымайтын мүлікті  жалдау шарттарының типтік шарттары ескеріледі. Бұл ретте оларды осындай  жылжымалы мүлікті жалдау нарығының  типтік шарттарына сәйкес келтіру мақсатында жалдау ақысының мөлшерін болжау уақытында  тиісті түзету жүргізілуі мүмкін.