Қан айналымының физиологиялық қасиеттері

Қазақстан Республикасының Білім  және Ғылым Министрлігі

Қарағанды Мемлекеттік Техникалық Университеті

 

 

 

КО және АӘД кафедрасы

 

 

 

 

 

Реферат

             Тақырыбы: Қан айналымының физиологиялық қасиеттері

 

 

 

 

 

                                                                         

                                                                 

 

                                                                           Орындаған: Қожабекова А.

ПО-10-1 студенті

                                                                           Тексерген: Акылтаева С. Д.

 

 

 

 

 

 

 

 

Қарағанды – 2011

Мақсаты : Қанның ағза тіршілігі үшін маңызын түсіндіру.  Қанның  құрамын, физиологиялық қасиеттерін және қызметтерін  түсіндіру. 

 

 

 

Жоспары :

1.Кіріспе

2.Негізігі бөлім

• Қан жүйесі
• Қанның физикалық және химиялық қасиеттері
• Қанның  құрамы
• Қанның  қызметтері

        3.Қорытынды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қан жүйесі

 Қан, лимфа және  клеткааралық (интерстициялық) сұйықтық  организмнің ішкі ортасын құрайды. Клетка тіршілігі үшін осы ішкі ортаның оның ішінде қан құрамының физикалық, химиялық, биологиялық қасиеттері түрақты болуы шарт, тек осы тұрақты-лықтың арқасында организм сырттағы құбылмалы да күрделі өзгерістерге төтеп бере алады. Адамның солтүстік полюс суырында да, оңтүстіктің шыжығанда да өмір сүре беретіні осы тұрақтылыққа байланысты. Ішкі түрактылықтың өмір үшін аса қажет шарт екеніне тұңғыш көңіл бөлген француз физиологі Клод Бернар еді. Организмнін, ішкі сұйықтық ортасының салыс-тырмалы тұрақтылығы тіршілікті сақтауда өте кажет, деп мәлімдеді ол 1878 жылы. 1929 ж. америка физиологі В. Кэннон ішкі ортаның, организмнің басты-басты биологиялық көрсеткіштерінің (константалардың) тұрақтылық дәрежесін белгілеу үшін гомеостаз деген жаңа термин үсынды. Гомеостаз деп қан көлемі мен кұрамының және физикалық, химиялық, биологиялық қасиеттерінің түрақтылыры, яғни барлық биологиялық константаларын (артериялык қан қысымы, дене температурасы т. т.) айтады.

Клеткалардың тіршілігіне  байланысты және олардың айна-ладағы табири құбылыстарымен ойдағыдай қарым-катынас жасауы әрдайым гомеостаздын сақталуына қауіп төндіретін жағдай болып саналады. Бірақ бүйрек, тер бездері, өкпе сияқты көптеген ағзалардын қызметі арқасында, сондай-ақ денедегі арнайы механизмдердіц катысуымен гомеостаз әдетте бұзылмайды. Осыған орай ішкі орта үшін абсолюттік түрақтылықтан   гөрі салыстыр-малы және динамикалық гомеостаз тән.

Қан — жан-жануарлардың тіршілік етуіне аса қажет сұйықтық. Жарақаттану салдарынан қанның 2о—30% сыртқа ағып кетсе, тіршілікке кауіп төнеді, ал 50% ағып кетсе өледі. Қан тамырда жылжымай тоқтап қалса, не қан ағысы тым баяуласа адам өлуі мүмкін. Мысалы, денедегі кейбір клеткалар, әсіресе ми қыртысының нейрондары уақытында келетін кан мөлшері азайса, 5—6 минуттан кейін бұзыла бастайды. Қанның негізгі функциялары:

1) Тіршілікке қажет заттарды  клеткаларға, тканьдерге жет-кізеді, ал зат алмасу өнімдерін сыртқа  уақытында шыгарып оты-рады (тасымалдау қызметі).

2) Оттегін өкпеден тканьдерге, клеткалардағы көмір қышқыл газды өкпеге жеткізеді (тыныс алу қызметі).

3) Ішек-қарыннан қоректік заттарды, витаминдерді, су мен тұздарды (минералдарды) тканьдерге жеткізеді (трофикалық яғни қоректендіру қызметі).

4) Зат алмасу барысында  пайда болған өнімдерді, мәселен,  адам денесіндегі уытты заттар, азот қалдықтарын тканьдсрден  бүйрекке, өкпеге, тер бездеріне,  ішекке апарады. Сөйтіп оларды  шығарып тастайды (экскреторлық қызмет).

5) Қан клеткалары (лейкоциттер), плазмадары антиденелер денеге  енген микробтарды, вирустарды, табиғаты жат, улы заттарды бейтараптап, зиянсыздайды (қорғаныс қызметі).

6) Адам денесіндегі көптеген  функцияларды, процестерді рет-теуге  қатысады (гуморальдық реттеу). Қандары биологиялык, әсері күшті заттар — гормондар, медиаторлар, метаболиттер ағзалар мен клеткаларға өтіп тікелей немесе қан тамырларынын. ішкі бетінде орналасқан хеморецепторларды тітіркендіру арқылы әсер етеді (рефлекстік реттеу).

7) Қан клеткалары (формалы элементтер) ткань клеткалары-мен креаторлық байланыста болады. Креаторлық байланыс жа-ңарған клеткалардыц және тканьдердің табиғи құрылысы мен кейпінің сақталуын қамтамасыз етеді. Жаңа клеткалар құрылысы жарынан ескі клеткаларға ұксас болу үшін клеткааралық информациялардың маңызы өте зор. Қлеткаларға кажет мағлұматтарды макромолекулалар тасиды. Мағлұматтар бір клеткадап екінші клеткара клеткааралық каналдар аркылы және пиноцитоз жолымен жеткізіледі. Мұндай макромолекулаларды басқа клеткаларга қан клеткалары да жеткізіп отырады.

8) Қан бүкіл денеге  тән гомеостазды сақтай отырып клеткалар мен тканьаралық сұйықтықтың коллоидтық, осмалық тұрақтылығын сақтайды. Осмалық тұрақтылық бұзылса клеткалар ісіп не бүрісіп калады. РН тұрақтылығын сақтауда буферлік роль атқарады.

9) Қан көп энергия Іпығарып  кызып кеткен ағзаларды суыта-ды7~ал  суыран агзаларды жылытады. Сөйтіп, дене қызуын бірқалыпта сақтауға катысады.

Қанның физикалық  және химиялық қасиеттері

Сұйық зат ретінде қанға физикалық және химиялық қасиеттер тән. Қан қызыл түсті, оның кұрамы өте күрделі. Қанның түсі, ішіндегі гемоглобиннін, әртүрлі газдармен, басқа да химиялык заттармен реакцияға түсіп, тиісті қосындылар құруына байланысты. Мәселен, артерия қанының ашық қызыл түсі қанда оксигемоглобиннің (гемоглобинмен оттегі қосындысы ННвСҺ), вена қанының күңгірт түсі карбогемоглобиннің (гемо-глобин мен көмір қышқылды газдың косындысы — ННвССЬ) көбірек болуына байланысты. Адамға иіс тигенде гемоглобин иісті газбен қосылып карбоксигемоглобин (ННвСО) түзіледі де, қанның түсі кызыл күрең (танкурай түсті) тартады. Күкіртсутек (На8) әсерінен сульфгемоглобин түзілсе қан қарайып кетеді. Гемоглобиннің оттегі мен тұрақты қосындысы метгемоглобин қосындысынан қан қоңыр түске боялады. Қанның иісі оның құрамындағы тез буланатын май қышқылдарына байланысты, дәмі тұзды, м. с. 1,050—1,060, плазманьщ м. с.-нан (1.025—1.035) жоғары, бірақ эритроциттікінен (1.090) төмен.

Есейген балаларға қарағанда жаңа туған нәресте қанының м. с. едәуір басым (1.060—1.080). М. с. негізінен қанда эритроциттердің аз-көптігіне байланысты. Ол тұрақты көрсеткіштердің бірі, бірақ кейбір физиологиялық және патологиялық жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Мәселен, адам бірнеше апта тауда болса, қанында эритроциттер саны көбейіп м. с. ар-тады. Жаздың өте ыстық күндерінде адам қатты терлейді де, оның қаны қойылып салмағы артады. Қара жүмыс істеп, қатты терлесе (әсіресе ыстық цехта) қанының м. с. 1,070—1.077-ге жетуі мүмкін. Қанның қойылуы көбінесе ішек індеттері кезінде байқалады. Нау-қас адам жиі-жиі кұсса не оның іші өтсе қаңда су мөлшері азаяды. Адам қансыраса, оның қан тамьгрлары тканьаралық сұйықтыққа толып кетеді де қан сұйылады, яғни оның м. с. азаяды.

Қанныц келесі физикалық  қасиеті оның тұтқырлығы. Ол қан түйіршіктері мен плазмадары, әсіресе ірі молекулалы заттардың деңгейіне байланысты. Қан тұтқырлығы қанның қойылуына не сұйылуына карай әрдайым өзгеріп отырады. Демек, қанның бұл қасиеті кан түйіршіктерінің, плазма белоктарының әсіресе глобулиндердін мөлшеріне байланысты. Қанның тұтқырлығы әдетте судың түтқырлырынан 4—5 ссе артық. Плазманың түтқырлыры 1,7—2,2.

Жаңа туран нәресте  денесінен су көп мөлшерде сыртқа ІІІыга-ды, осыран орай оныц каны қойылып, эритроциттер саны көбей-еді де, кан  тұтқырлыры 10,0—14,8-ге жетеді, бірақ 5—6 күннен кейіи 8,6—8,8-ге лейін төмендеп, бір ай өткен соң есейген балані-кімен  теңеледі (4,6—5).

Қаннын. өте маңызды қасиеттерінің  бірі — осмостық қысымы. Қою және сұйық ерітіндіні катар қойып, олардың арасына мем-брана салса, еріткіш (су) сұйық ерітіндіден қою ерітіндіге өте бастайды. Жартылай өткізгіш мембрана арқылы ерітіндіні өткізесы     мен     осмостық шектердің    химиялық,     еріген заттардың тін күш осмостық қысым деп аталады. Ол жарғақтың екі жағындағы (бетіндегі) ерітінділерде еріген электролиттер мен молекулалар санына, олардың арасындары айырмашы-лыкқа байланысты. Ерітіндінің осмостық концентрация қысымының аз-көптігі еріген бөлігіне емес, жалпы санына байланыс иондар саны неғүрлым көп болса, оның осмостық қысымы сорұрлым жоғары болады. Қан қысымының 60%-і ас тұзы (МаСІ) иондарына байланыс-ты. Плазма құрамында белок көп (7,2—8,5%). Бірақ оның молекулалары ірі болатындықтан саны бейорганикалық зат иондарының санынан аз, сондықтан қанның жалпы осмостық қысымы-нын. 1/200 бөлігі гана белок қысымына байланысты. Қанның ос-мостық қысымы оцың қату температурасы арқылы анықталады. Әдетте канның қату температурасы А (депрессия көрсеткіпі) 0.56°—0,58°С. Бұл шамада қанның осмостық қысымы 7,5—7,6 атмосферара тең, ал СИ жүйесі бойынша 302—310 м.осм/л. Қан клеткалары мен плазманың осмостық кысымдары бірдей (тең). Қанның белок молекулалары тудыратын осмостық қысымы кол-лоидтық-осмостық қысым деп аталадьі. Ол 0,02—0,03 атмосфера-ға не сынап бағанасы бойынша 25—30 мм-гс тең. СИ жүйесі бойынша 2,0—2,1 м.осм/л. Онкотикалық қысым аз, бірақ оның қан-ткань арасындары су алмасу щроцестерін реттеуде зор мәиі бар. Белоктардың гидрофилдік (су ұстап тұру) қасиеті өте жоғары. Бұл қысым белгілі бір деңгейге жетісімен плазма сұйықтығының сыртқа шығуы тоқтайды да тканьдегі судың қан та-мырына өтуі үдейді, сондықтаң тамырдары қанның көлемі плаз-малық белок мөлшеріне байланысты. Сумен бірге ондағы еріген заттар мембраналар арқылы қанға, лимфара немесе кері қарай тканьге өтеді, яғни тіршілікке өте қажет сіңіру, сыртқа шырару процестері қандары белок деңгейіне де байлапысты.

Осмостық қысымы қанның осмос  қысымына тең тұз ерітіндісі изотониялык, ерітінді деп аталады. Мысалы жылы қандылар үшін 0,85—0,9% N^€1 ерітіндісі, салқын қандылар үшін 0,65%. Бұл срітінділер физиологиялық ерітінді деп аталады. Қанра қа-раранда тұзы аз болса — гипотониялық ерітінді дейді. Мүндай ерітіндіде су клеткаларга қарай өтетін болғандыктан олар ісіп кетеді. Тұз мөлшері қандағы тұз мөлшерінен жорары болса гипертониялық ерітінді дейді. Мұндай ерітіндіде клетка күрамындары су сыртқа шырады да клетка бүрісіп қалады. Сонымен ос-мостық, онкотикалық кысымдар, тіршілік процестердін. барысы-на тікелей әсер етеді. Клеткалар өлмей қалыпты қызмет атқару үшін осмостық қысым тұрақты болуға тиіс.

Адам (мал, жануар) канының  осмостық қысымы — бірден-бір тұрақты  көрсеткіш. Оньщ түрақтылығын күрделі  механизмдер қамтамасыз етеді. Солардың бірі қан және ткань иондарымен судың ара-қатынасы. Суды сіңіріп немесе қанга өткізуде эритро-циттер маңызы өте зор. Эритроциттер микроосмометр ролін атқарады. Олар судың артығын өзіне сіңіріп бүйрек, тер бездері,өкпе сияқты ағзаларға жеткізеді, яғни эритроциттерді контсйііер және тасымалдаушы ретінде тануға болады.

Осмос гомеостазын камтамасыз ететін арнайы әрекеттік жүйе бар, оның бөлімдері осмостық қысымныц өзгеруіне  өте сезімтал келеді. Осмостық қысымды  қан мен лимфа тамырларының және орталық жүйке жүйесі — гипоталамус  рецепторлары қабылдай-ды да рефлексті  түрде иондардың артығы көбінесе бүйрек арқы-лы сыртқа шығарылады, ал иондар қанда аз болса, олардың бүй-ректе  қайта сіңуі күшейеді.

19 ғасырдың аяғында Гамбургер канның осмостық тұрақты-лыгын сақтауда, зат алмасуы барысында түзілген өнімдер мен суды, артық тұздарды уақытында сыртқа шығарып отыруда бүй-рек т. б. ағзалардың айрықша мәні бар екенін дәлелдеді. Ол жылқының венасына 7 л күкірт қышқылды натрийдің 5%-тік ерітіндісіп құйып тәжірибе жасады. Мұның нәтижесінде осмос қысымы көтерілмейтінін, тіпті өзгерместен бұрынғы қалпында қалатынын, бірақ ерітінді құйған соң 8—10 минут өтісімен атал-ған тұз срітіндісі бүйрек арқылы яғни несеппен бірге сыртқа шығатынын байқады.

Қанның реакциясы. Қан  реакциясы сутегі (Н+) мен гид-роксил (ОН ) иондарының ара қатынасына байланысты. Реакция көрсеткіші (рН) өте тұрақты гомеостаз көрсеткіштерінің бірі. Мұның үлкен мәні бар: реакция көрсеткіші тұрақты болса ғапа зат алмасу меп негізгі тіршілік процестер дұрыс бағытта өтеді. Қанның реакциясы — сәл сілтілі, вена мен артерия қа-нында бірдей емес. Вена қанында көмір қышқылы көбірек, сон-дықтан оның реакциясы (рН) 7,35—7,36; артерия қанында 7,4—7,42 яғни сілтілеу келеді. Клетка ішінде зат алмасу өнімдерінің көбеюіне байланысты рН төменірек (7,0—7,2), кыш-қылдыц рН мөлшері әдетте 7,0—7,8 аралығында, бұдан әрі өзгерсе, ол тіршілік үшін өте қауіпті (қолайсыз процестер туып, адам өліп кетуі мүмкін). РН ұзақ уақыт 0,1—0,2 мөлшере өзгерсе де адам өледі. Тіршілік процестері барысында сутегі концентрациясы көбейіп кетеді, әсіресе ауыр жұмыс істеген кезде көмір қышқыл газы, сүт қышқылы т. б. көптеген зат алмасу өнімдері үздіксіз қанга өтеді де сутегі концентрациясын өзгертеді. Бірақ адам мен жануар денесінде сілті-қышқыл тепе-тендігін камтамасыз ететін, рН мөлшерін бірқалыпты сақтайтын арнайы және күрделі әрекеттік жүйе бар. Мұның қызметі осмостың қысым тұрақтылыгын сақтайтын әрекеттік жүйе тәрізді, қандагы артық кышқыл не сілтілі заттар рефлексті түрде сыртқа шығарылады.

Қан реакциясып өзгертпей бірқалыпты сақтауда эритроциттер мен плазманын, үлкен мәні бар. Қан плазмасында карбонат, фосфат және белок, ал эритроциттерде гемоглобин буферлік қыз-метті орындайдыс Гемоглобин ең күшті буферлік жүйе ретінде үздіксіз жұмыс істейді, қанның барлық буферлік қызметінің 75%-ін сол атқарады. Бұл буферлік жүйе гемоглобин мен калий тұзынан тұрады: ННв. КНв / ННвОа КНвО.

Гемоглобин оттегі мен  көмір қышқылды газды тасымалдап қан реакциясын (рН) реттеуге қатысады. Қалыпты гемоглобин мен оксигемоглобиннің (ННвСҺ) реакциясы — қышқыл. Қалыпты ге-моглобиннің ҚЫШҚЫЛДЫРЫ оксигемоглобин қышқылдырынан 80 есе төмен. Қышқылдар тобының гемоглобиннен бөлініп шыруы (диссоциация) оның. оттегіне қаныруына байланысты.

Гемоглобинніқ буферлік қасиеті  мынада: гемоглобин қышқыл зат, бірақ  көмір қышқылына караранда ол әлсіз, сондықтан ол көмір кышқылына  К⁺ ионын беріп, өзі Н⁺ ионын қосып алады да, әлсіз диссоциацияланатын қышқылға айналады: КНв + Н^СОз^-ННв + КНСОз. Сөйтіп, тканьде гемоглобин буфері сілтілік қызметін атқарады, көмір қышқыл газ бен сутегін өзіне қосып алады да кышқыл заттардын, қанда жиналуына кедергі жасайды, қанды қышқылданудан сақтайды. Өкпедегі көмір қышқыл газ сыртқа шыққан соң қанның сілтілігі артуы мүмкін, мұндай жардайда гемоглобин қышқыл ретінде қаннық сілтіленуі-не кедергі жасайды.

Қанның карбонаттык, буфер жүйесі гемоглобиннін, буферлік жүйесінен кейін екінші орында. Ол барлық буферлік қызметтің 10% -ін атқарады. Карбонат жүйесі көмір қышқылынан, натрий және калий бикарбонаттарынан тұрады. Натрий бикарбонаты көбінесе плазмада, ал калий бикарбонаты эритроциттерде болады. Бұл жүйенің буферлік мәні, мынада: қанда қышқыл өнімдер-дің көбеюіне байланысты сутегі иондары бикарбонаттын, анионы-мен қосылып сәл диссоциацияланатын көмір қышқылына айна-лады да қанды қышқылданудан сақтайды:

ЫаНСОз + НС1->І-ЬСОз + ЫаС1. Мұнымен  қатар артық көмір қышқылы  ыдырап, су мен көмір қышқыл газға айналады да, өкпе катты желдснген кезде (гиііервентиляция) сыртқа шырарылады. Қанда сілтілік иондар (ОН~) көбейсе, олар көмір кышқылымен әрекеттеседі де натрий бикарбонаты (ЫаНСОз) мен су пайда болады:

Пайда болған артық өнімдер несеппен бірге сыртқа   шырарыла_;

Фосфаттық буфер  жүйесі фосфор қышқылының бір негіздік ЫаН₂РО₄ және екі негіздік (Ма₂НРО₄) түздарынан тұрады. Олардың буфсрлік қызметі қаннын, жалпы буферлік қызметінің 1%-ін ғана алады. Қанға күшті қышқыл құйылса онымен негізді фосфат (Ыа2НРО₄) әрекеттеседі де бейтарап тұз бен бір негізді фосфатқа айналады:

Қанға күшті сілті құйылса, керісінше, ол фосфор қышқылының бір  негізді тұзымен әрекеттесіп, фосфор қышқылының екі негізді тұзы мен  сура анналады:

Жиналған фосфаттар бүйрек арқылы сыртқа шыгарылады.

Белоктық буфер  жүйесі — плазмадағы күшті буферлік жүй-лердіқ бірі. Белоктың буферлік қасиеті оныд молекуласындағы қышқыл мен сілті топтарына яғни амфотерлік реакция беретіні-не байланысты, Белок қышқыл жерде сілті ретінде қышқыл затпен, сілтілі жерде қышқыл ретінде сілтілі затпеи әрекеттеседі.

Жоғарыда аталған буферлік жүйелердің қызметі қанның буферлік мүмкіншілігінің өте жоғары екенін көрсетеді. Жай срітін-ділермен салыстырғанда өте күшті қышқылдар мен сілтілер қан-пың белсенді реакциясын өзгерте алмайды. Мәселен, плазманың рН-ін сілтілік жагына қарай ығыстыру үшін қанға қосылатын натрий сілтісін (ЫаОН) судан 40 — 70 есе артық қосу керек. Ал кан реакциясын қышқыл ету үшін плазмаға құятын тұз қышқы-лының (НСІ) мөлшері суға қосылатын мөлшерінен 300 — 350 есе жогары болу керек.

Қанның буферлік касиеті  ондағы әлсіз қышқъіл, сілтілі тұз-дарының  мөлшеріне де байланысты. Олардың  мөлшері қанның сілтілік қоры (резерві) деп аталады. Қанның сілтілік қоры, көмір қышқыл газдың қысымы с. б. 40 мм-ге тең (альвеолалық қу-ыстағы қысымдай) болса, 100 мл қандағы тұздармен байланыс-кан  көмір қышқылының мөлшерімен (мл) өлшенеді. Адам қанының сілтілік қоры әдетте ССҺ өлшемімен 50 — 65%-кс тең. Қанда-гы буферлік жүйелер әлсіз болса, зат алмасуы барысында түзіл-геп қышқыл-сілті өнімдеріц сыртқа шығарып отыратын әрекеттік жуйснің қызметіне қарамастан қаннын. белсенді реакциясы аздап ыгысуы мүмкін. Қанның белсенді реакциясының қыіпқыл жаққа карай ауысуы ацидоз, ал сілтіге қарай ауысуы алкалоз деп аталады.

Қан айналысының үлкен және кіші шеңберлер капиллярларында қанның сілтілі қоры мең рН-і әрқашан аздап ығысуы мүмкін. Басқаша айтқанда қан айналысының үлкен шекбер капил-лярына тканьдерден көмір қышқыл газы келеді, осыған байла-ІІысты вена қаны артерия қанына қарағанда 0,01 — 0,05 мөлше-рінде қышқылданады, сондай-ақ өкпе капиллярларынан көмір кыпікыл газдыц альвеолалық ауаға шығуына байланысты рН, керісінше қарсы жаққа ығысады.

Қанның құрамы

Қан сарғылттау келген сұйық  зат — плазмадан жәнс онық ішіиде жүзіп жүргсн қан клеткаларынан, яғни формалы элемент-терден тұрады. Қан клеткалары қызыл түтршіктер (эритроциттер) мсн ақ түйіршіктер (лейкоциттер), қан пластинкалары

тромбоциттер. Плазма қац құрамының 52—58%-іне, қан клетка-лары—42—48%-не тең

Қан клеткаларынық жалпы  гематокриттік көрсеткіші 42—48%, ал қанның әр литрінде 0,42—0,48 литр. Соқғысы гематокриттік көрсеткіш деп аталады.

 Плазманың құрамы. Оның 90—92%-і судан, қалганы (8—10%) құрғақ заттардан тұрады,» Соңғыларының 8—9%-і органикалық заттар, оның ішінде белок 6—8%; 0,9% — 1% бей-органикалық (минерал) заттар. Бұлардық көбі ас тұзы (90%). Органикалық заттардың көбі белоктар: альбумин, глобулин (а, р, ү) фибриноген. Альбуминдер мен фибриноген бауырда, глобулиндер бауырда және сүйек кемігінде, көкбауырда, лимфалық түйіндерде түзіледі. Бұлармен қатар плазмада глюкоза, липид-тер, сүт қышқылы, пировиноград қышқылы және молекуласында азоты бар заттар (амин қышқылдары, мочевина, зәр қьшщылы, креатин, креатинин) түрлі ферменттер, гормондар, витаминдер, пигменттер, еріген күйінде оттегі, көмір қышқылды газ, азот бо-лады.

Эритроцит — (грекше егуігоз  — қызыл, суіиз — клетка) қанның қызыл түйіршіктері. Олардың саны еркек пен әйелде бірдей емес. Е,т  адам қаныньщ әр литрінде 4,0—5,0-10¹² эритроцит бо-лады, Әйел қанында бұл көрсеткіш аздау: 3,7—4,5-10¹². Эритро-цит санының қалыптан тыс басым болуы (5,0-10¹²) эритроцитоз, аз болуы (3,7—3,9-10¹² одан да төмен) эритроцитопения деп ата-лады. Эритроцитоз бен эритроцитопения сау адамда да наукас адам да кездеседі, сондықтан олар физиологиялық және патоло-гиялық болып екі топқа бөлінеді. Сондай-ақ абсолютті эритроцитоз бен эритроцитопения ұғымдары да бар. Эритроцит саны-нын, абсолюттік өзгеруі оның сүйек кемігінде түзілуіне және канға өту шапшаңдығына байланысты. Салыстырмалы эритроци-тоз бен эритроцитопения қан клеткалары мен плазманың аралык қатынасьша байланысты, бұл қан қойылғанда не сұйылғанда болатын өзгерістер.

Абсолюттік эритроцитоз  — тканьде оттегі азайғанда (ги-поксия) болады. Гипоксия салдарынан бүйректен көп мөлшерде эритропоэтиндер бөлініп шығады. Олар эритроциттердін, сүйек кемігінде түзілуін және қанға өтуін тездетеді. Сау адамда гипоксия ауаның барометрлік қысымы төмендеген жағдайда, яғни биік тауға шыққан кезде, не кабинасы ашық самолетпен 3,5—5 мың м биіктікке көтерілген сәтте кездеседі. Сырқаттанған кезде болатын абсолюттік эритроцитоз — өкпе мен жүректің созылмалы ауруларға ұшырауыныц салдары не қан аурулары кезінде де болуы мүмкін.

 Салыстырмалы эритроцитоз қанның сұйық бөлігі — плазманың азаюынан болады. Адам қара жүмыс істеп қатты терлегенде, не ыстық уақытта термен бірге кұрамындағы суы сыртқа шығады да кан қойылады. Осыған орай эритіроцит саны (қанның әр мкл-де) көбейеді. Адам қара жұмыс істеген кезде де канда су азаяды және көкбауырдың жиырылуы күшейеді. Қөкбауыр эритроциттер депосы болғандықтан жиырылған сәтте қанға көп мөлшерде эритроциттер шығады.

Сырқаттанған кезде пайда болатын салыстырмалы эритроцитоз да қанның қойылуына байланысты. Мәселен, қатты іш өткен-де оиымен бірге сыртқа көп мөлшерде су шығады, кейде су дене куыстарына (мәселен ,плевра жапырақтарының арасына) жиналады. Осының салдарынан плазма көлемі азаяды да қан кой-ылады.

Сау адамда әдетте абсолюттік эритроцитопения болмайды. Ол қаны азайған (анемия) науқас адамга тән. Анемия кезінде сүйек кемігінде эритроциттер түзілуі төмендейді не шала жетіл-ген эритроциттер қанға шыға бастайды. Салыстырмалы эритроцитопения канныц сүйылуына байланысты. Бірден шектен тыс көп шай (8—10 кеседен артық) не осынша қымыз ішсе біраз уақыттай кан сұйылуы мүмкін. Бірақ қанда су тұрақтылығын (гомеостаз) сақтайтын механизмдер денедегі артық суды тез сыртка шығарады. Адам қансырағанда 1—2 тәулік өтісімен кан сұйыла бастайды, эфитроциттер сүйек кемігінде тек 4—5 тәуліктен кейін түзіліп, қанға шыға бастайды. Оған дейін қан тамырла-рына тканьаралық сұйықтықтар өтеді де мұндағы канныц көле-мін арттырады, сөйтіп 1—2 күндей қан сүйылған куйінде қала-лы. Бірден көп мөлшерде изотониялық ерітінді құйса да қан біразға дейін сұйылады.

Эритроциттін құрылысы мен химиялық құрамы. Эритроцит — ядросы жоқ екі жағы ойыс келген дөцгелек клетка. Ол ядросының сүйек кемігінде өтетін эритропоэз кезінде айырылады. Мұның бпологиялық мәні мынада: клетка ядросының орнын оттегі тасымалдайтын гемоглобин жайлайды, ядросыз эритроцит өз денесіндегі заттарды тотықтыру үшін оттегі жұмсамайды. Осыған байланысты оның оттегін тасымалдау қызметі күшейеді.

Көлденеңінен қарағанда  эритроцит гантелге үқсайды: оның диаметрі 7,2—8,0 мкм, қақ ортасындағы ойыс жерінін, жуандығы 1,5 мкм, ал клетка жиегініқ жуандығы 2,5 мкм. Пішіні гантел тәрізді болғандықтан эритроциттің капилляр кабырғасымен түйісетін беткейі (аумағы) үлкен. Қлетканың диаметрі мен пішіні сырқаттанған кезде өзгеруі мүмкін. Диаметрі 8,1 мкм-ден асса, эритроцит макроцит деп, ал 7,2 мкм-ден кем болса микроцит деп аталады.

Эритроцит бетінің ауданы 128 мкм². Бір адам қанындағы бар-лық эритроциттерді жазық жағымен жатқызып қатар орналастырса, олардың ауданы 3000 м² болар еді. Осындай аумағы үлкен эритроциттер жазығынан оттегі тканьге жақсы өтеді. Эритроцит тыныс алу қызметіи орындауға қажет биологиялық құрылым.

Эритроцит протоплазмасында тор тәрізді стромасы бар, сырт жагынан  белок пен липоидтан тұратын  мембранамен қапталған. Эритроцит  мембранасы иондарды іріктеп өткізеді. Мембрананың Ыа⁺, Қ ⁺ , Са²⁺ катиондарына өтімділігі өте нашар, ал С1 және НСОз" (көмір қышқыл аниондары), сутегі және гидроксил (ОН) иондары тез өтеді. Сондықтан эритроцит пен қан плазмасының минералдық құрамы бірдей емес. Эритроцитте натрий иондарына қараганда калий иондары басым, ал плазмада ксрісінше, натрий иондары көбірек.

Эритроцит құрамында 37% құрғақ заттар бар, ал сүйекте (ең тығыз ткань) кұрғақ зат 42%. Демек, денедегі сүйектен кейінгі ең тығыз клетка — эритроцит. Сонда да эритроцит икемді, созылғыш, үлкен болғанымен, ол жіңішке капилляр арқылы өте алады.

Гемоглобин. Эритроциттегі құрғақ заттардың көбі (90%) гемоглобиннен, ал қалғаны (10%) басқа органикалық және бейорганикалық заттардан тұрады. Әрбір эритроцитте 300 млн-дай гемоглобин молекуласы болады., Гемоглобин , химиялық қүрылымы жағынан — хромопротеид, м. с. 68000. Гемоглобин 1 молекула глобиннен және 4 гем молекуласынан түрады.Г е м о г л о б и н: глобин 96% және гем 4%.

Әрбір гем молекуласында  екі валентті темір атомы бар. Ге-моглобиннің біф молекуласы оттегінің 4 молекуласымен әрекет-теседі. Гемоглобиннің  бірнеше түрі бар. Ересек адамньщ  қанын-да А гемоглобині, ал эмбрионда ұрық (феталді) НвҒ-сі көп. Эмбрион гемоглобині оттегімен лезде реакцияға түседі, ол екеуі-нің тартқыштық дәрежесі күшті.

Адам денесінде 5 литр қан, ал мұнша қанда 700—800 гр ге-моглобин бар. Эритроцит саны әйелге қарағанда  ер адамда көбі-рек ,осыған орай ер адам қанында гемоглобин көбірек болады. Е_р адамның 1 л қанында 130,0—160,0 г, әйелде 120,0—140,0 г Нв бар.

1 л қанда ең көп дегенде  166,7 г/л Нв болады, бірақ оның  мөлшері өзгеруі мүмкін, ол эритроцит  санына сәйкес келе бермей-ді, кейде эритроцит саны азайғанмен  Нв мөлшері қалыпты дең-гейде  калады, ал екінші бір жағдайда  эритроцит саны қалыпты болғанмен  Нв мөлшері азайып кетеді. Сондықтан  да дәрігерлік жұмыста әрбір  эритроциттегі гемоглобин мөлшері  анықталады, қанның түс көрсеткіші (ҚТК) есептеп шығарылады.

К.ТК-канп.агы Нв мөлшері хЗ эритроцит саны (бастапқы үш сан)

Әрбір эритроцитте Нв мөлшері  әдеттегі деңгейде болса, ҚТК 1-ге тең  болады. 0,86—1,05 аралығындағы ауытқулар  нормаға жата-ды. ҚТҚ 1,05-тен жоғары 0,86-ден төмен болса анемия болғаны. Анемия — қаннық азаюы, ауру. Анемия кезінде қан көлемі өзгер-мейді, бірақ оның ішіндегі эритроциттер саны мен гемоглобин мөл-шері өзгеріп отырады. Эритроцитте гемоглобин мөлшері көбейіп кетсе, гиперхромия деп, ал азайса гипрохромия деп аталады. Гиперхромия кезінде эритроцит саны азайып, жеке эритроцит

ұлғайып  (макроцит) гемоглобинге толады, ҚТК= -тщ-=1,4;

гппохромияда — эритроциттер   саны   қалыпты   мөлшерде

100x3 азайып кетсе ҚТҚ= _4(Щ- =0,7.

Гемоглобиннің газдармен  эрекеттесуі

Гемоглобин (Нв) көптеген газдармен  тез әрекеттесіп, жаңа қосылыстар түзеді.

1. Гемоглобиннің оттегімен  әрекеттесуінен пайда болған  қо-сынды оксигемоглобин деп аталады (ол НвО₂ белгіленеді). Гемо-глобиннін. қышқылдық қасиетін көрсету үшін бұл белгінің алды-на кейде сутегі жазылады (ННвО₂). Оксигемоглобин түрақсыз қосылыс, тез ыдырап оттегін бөліп шығарады.