Формы дзяржавы

ПУА «БІП-Інстытут правазнаўства» 
 
 

Кантралюемая  самастойная праца 
 
 
 
 
 

Л.І.ВЯЛЕНТА 
 
 
 

ФОРМЫ  ДЗЯРЖАВЫ

(дзяржаўна-прававы  (палітычны) рэжым) 
 
 
 
 
 
 
 

АГУЛЬНАЯ  ТЭОРЫЯ ПРАВА 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Мінск НО ООО «БІП-С» 2008

 

ФОРМЫ ДЗЯРЖАВЫ

(дзяржаўна-прававы  (палітычны) рэжым) 

КАРОТКАЯ  АНАТАЦЫЯ МОДУЛЯ 

      Дадзеная  тэма ўключае ў сябе блок пытанняў аб паняцці, сутнасці, прыкметах і відах дзяржаўна-прававога рэжыму. Азначаецца адрозненне дзяржаўна-палітычнага рэжыму ад палітычнага. Азначаюцца віды палітычных рэжымаў. Асобныя пытанні прысвечаны характарыстыцы дэмактатычнага, аўтарытарнага, таталітарнага рэжымаў.  

ТЭМАТЫЧНЫ ПЛАН 

1. Дзяржаўна-прававы (палітычны) рэжым.
2. Дэмакратычны рэжым.
3. Аўтарытарны рэжым.
4. Таталітарны (дэспатычны) рэжым.

 

1. Дзяржаўна-прававы (палітычны) рэжым 

      У навуковай і вучэбнай літаратуры сустракаюцца два паняцці: «палітычны рэжым» і «дзяржаўна-прававы рэжым». Палітычны рэжым - гэта сукупнасць метадаў, сродкаў і спосабаў ажыццяўлення палітычнай улады. Ён характарызуе палітычнае жыццё ўсяго грамадства, пэўны палітычны клімат, які існуе ў той ці іншай краіне ў канкрэтны перыяд развіцця, ён ахоплівае такія інстытуты, як палітычныя партыі, саюзы, рухі, грамадскія арганізацыі, спосабы іх дзейнасці і г.д.

      Палітычны рэжым – гэта дынамічная, функцыянальная характарыстыка палітычнай сістэмы. Катэгорыі “палітычная сістэма” і “палітычны рэжым” цесна звязаны паміж сабой. Першая паказвае ўвесь комплекс інстытутаў, якія ўдзельнічаюць у палітычным жыцці і ў ажыццяўленні палітычнай улады, другая паказвае, як гэта ўлада ажыццяўляецца, як дзейнічаюць гэтыя інстытуты.

      Змяненні  палітычнага рэжыму (нават у тым  выпадку, калі форма праўлення і  дзяржаўна-тэрытарыяльны лад застаюцца  нязменнымі) звычайна прыводзіць да рэзкага  змяненння ўнутранай і знешняй  палітыкі дзяржавы. Гэта аб’ясняецца тым, што палітычны рэжым звязаны не толькі з формай ажыццяўлення ўлады, але і з яе зместам.

      У залежнасці ад панавання дэмакратычных  або недэмакратычных метадаў  ажыццяўлення палітычнай улады ўсе  палітычныя рэжымы падзяляюцца, адпаведна, на дэмакратычныя і недэмакратычныя (аўтарытарныя, таталітарныя, расісцкія і інш.). Для недэмакратычных рэжымаў характэрна засяроджанне (канцэнтрацыя) ўсёй дзяржаўнай улады ў руках аднаго чалавека (дыктатара) або групы асоб (хунты).

      Характар  палітычнага рэжыму азначаюць наступныя прыкметы:

      ступень удзелу народа ў фармаванні палітычнай улады і спосабы такога фармавання;

      ступень рэалізацыі палітычнай улады непасрэдна народам;

      месца і роля недзяржаўных структур у палітычнай сістэме грамадства;

      характар  палітычнага лідарства;

      улік  інтарэсаў меншасці пры прыняцці палітычных рашэнняў;

      прынцыпы  ўзаемаадносін грамадства і ўлады;

      дамініраванне пэўных метадаў пры ажыццяўленні улады (перакананне, прымус і г.д.). Метады пераканання больш уласцівы дэмакратычным  рэжымам, а метады прымусу, насілля – антыдэмакратычным. Існуюць рэжымы, пры якіх спалучаюцца рэзныя метады;

      статус  сродкаў масавай інфармацыі, ступень  галоснасці ў грамадстве і дзейнасці  дзяржаўнага апарата;

      суадносіны  паміж заканадаўчай і выканаўчай галінамі ўлады;

      палітычная роля сілавых структур дзяржавы (армія, паліцыя, органы бяспекі і інш.);

      мера  палітычнага плюралізму, у тым  ліку шматпартыйнасць;

      суадносіны  правоў чалавека і грамадзяніна з  правамі дзяржавы;

      гарантаванасць  правоў і свабод асобы;

      характар  прававога рэгулявання (стымулюючы або абмяжоўваючы) адносна грамадзян і службовых асоб;

      ступень вяршэнства закону ў сістэме нарматыўна-прававога  рэгулявання;

      наяўнасць рэальных механізмаў прыцягнення да палітычнай і юрыдычнай адказнасці службовых асоб, у тым ліку вышэйшых;

      юрыдычны  статус сілавых структур дзяржавы.

      З пункту гледжання гісторыі развіцця можна выдзяліць наступныя рэжымы:

1. у рабаўладальніцкім грамадстве - дэспатычны, тэакратычна-манархічны, арыстакратычны, алігархічны, рэжым «рабаўладальніцкай дэмакратыі»;
2. у феадальным грамадстве - абсалютысцкі, рэжым «феадальнай дэмакратыі», мілітарысцка-паліцэйскі, клерыкальна-феадальны, рэжым асвечанага абсалютызму;
3. пры капіталізме - ліберальны, буржуазна-дэмакратычны, банапартысцкі, ваенна-паліцэйскі, фашысцкі, расісцка-нацыяналістычны, клерыкальна-фундаменталісцкі (мусульманскія краіны) і г.д.;
4. пры сацыялізме – народна-дэмакратычны, аўтарытарны, таталітарны, рэжым дыктатуры пралетарыята.

      У сувязі з тым, што дзяржаўная ўлада - гэта форма праяўлення палітычнай улады, дзяржаўна-прававы рэжым з’яўляецца формай палітычнага рэжыму. Інакш кажучы, у межах дзяржавы палітычны рэжым выступае як дзяржаўна-прававы. Дзяржаўна-прававы рэжым - гэта сукупнасць метадаў, прыёмаў і спосабаў ажыццяўлення дзяржаўнай улады, якія выражаюць яе змест і характар з пункту гледжання суадносін дэмакратычнага і аўтарытарнага.

      І дзяржаўна-прававы, і палітычны рэжым складаюцца пад уплывам розных фактараў. Гэта суадносіны грамадска-палітычных сіл, гістарычныя традыцыі, грамадска-палітычная «атмасфера», узровень культуры і псіхалогія народу і інш. Напрыклад, устойлівы баланс палітычных сіл, нацыянальная згода забяспечвае стабільнасць палітычнага рэжыму. Пастаянная змена правячых сіл (групіровак) прыводзіць, адпаведна, да частых змен рэжыму. 

2. Дэмакратычны рэжым 

      Дэмакратыя (грэч. demos – народ + kratos – улада) – улада народа – гэта форма дзяржавы, у якой вярхоўная ўлада ажыццяўляецца выбіраемым насельніцтвам калегіяльным органам.

      Гісторыя  ведае розныя формы дэмакратычных  рэжымаў, якія адрозніваюцца па ступені ўдзелу насельніцтва ў ажыццяўленні дзяржаўнай улады. Антычная дэмакратыя характарызавалася шырокім колам правоў і свабод рабаўладальнікаў і іншых свабодных слаёў насельніцтва і пазбаўленнем правоў усіх рабоў. Пры феадалізме дэмакратычны рэжым не атрымаў шырокага распаўсюджання, ён існаваў як выключэнне (напрыклад, рэжым феадальнай дэмакратыі ў гарадах-рэспубліках). З развіццём грамадства і дзяржавы палітычныя рэжымы станавіліся ўсё больш дэмакратычнымі.

      Найбольш  распаўсюджаным сёння з’яўляецца рэжым  парламенцкай дэмакратыі, пры якой дзяржаўная ўлада ажыццяўляецца парламента – органам, выбіраемым усім насельніцтвам на аснове ўсеагульнага роўнага выбарчага права.

      Разанавіднасцю  парламенцкай дэмакратыі з’яўляецца ліберальна-дэмакратычны рэжым. Для  гэтага рэжыму характэрна развіццё прыватнага прадпрымальніцтва, абмежаванне ўмяшання дзяржавы ў прыватнае жыццё чалавека, развіццё цывільнага грамадства.

      Дэмакратычны  рэжым характарызуецца наступнымі прыкметамі:

1. насельніцтва ўдзельнічае ў фармаванні і ажыццяўленні дзяржаўнай улады як непасрэдна (рэферэндум), так і ў форме прадстаўнічай дэмакратыі (праз выбіраемыя прадстаўнічыя органы);
2. эфектыўнасць механізму прамога ўздзеяння насельніцтва на характар улады;
3. існаванне цывільнага грамадства з яго развітай структурай;
4. выбарнасць і змяняемасць цэнтральных і мясцовых органаў дзяржаўнай улады, іх падсправаздачнасць выбаршчыкам;
5. легітымнасць дзяржаўнай улады;
6. падзел дзяржаўнай улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую;
7. “сілавыя” структуры (узброеныя сілы, паліцыя, органы бяспекі і інш.) знаходзяцца пад кантролем грамадства і выкарыстоўваюцца толькі па прамому назначэнню, іх дзейнасць рэгламентуецца законам;
8. дамінуюць метады пераканання, узгаднення, кампрамісу; адпаведна, звужана сфера прымянення метадаў насілля, прымусу;
9. панаванне закону ва ўсіх сферах грамадскага жыцця;
10. рэальна ажыццяўляецца і гарантуецца шырокае кола асабістых, сацыяльна-эканамічных і палітычных правоў грамадзян незалежна ад пола, расы, нацыянальнасці, маёмаснага становішча, веравызнання і г.д.;
11. адносна грамадзян і суб’ектаў прадпрымальніцтва дзейнічае прынцып прававога рэгулявання “дазволена ўсё, што не забаронена законам”;
12. існуюць розныя формы ўласнасці, якія маюць роўны статус і гарантыі абароны;
13. дзейнічае шматпартыйная сістэма;
14. існаванне на законных падставах палітычнай апазіцыі, у тым ліку ў парламенце (апазіцыя выдзвігае альтэрнатыўную праграму развіцця грамадства, крытыкуе ўладу за памылкі, кантралюе яе дзейнасць праз свае фракцыі ў парламенце і СМІ;
15. галоснасць і свабода СМІ ад цэнзуры;
16. улічваюцца інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці і інш.

 

3. Аўтарытарны рэжым 

      Аўтарытарны рэжым – гэта такая форма рэжыму, пры якой палітычная ўлада ажыццяўляецца канкрэтнай асобай (суб’ектам) – класам, партыяй, элітнай групай і інш. – пры мінімальным удзеле народу. Галоўнай характарыстыкай дадзенага рэжыму з’яўляецца аўтарытарызм як метад ажыццяўлення ўлады, як разнавіднасць грамадскіх адносін (напрыклад, такі рэжым існаваў у перыяд праўлення Франко ў Іспаніі, Піначэта ў Чылі).

      Аўтарытарныя  рэжымы звычайна складаюцца там, дзе няма прававой дзяржавы з яе прынцыпамі і формамі, а таксама развітага цывільнага грамадства з яго інстытутамі: рознымі формамі ўласнасці, незалежнымі грамадзянамі-уласнікамі, іх арганізацыямі і г.д. У такой сітуацыі грамадства не здольна кантраляваць дзяржаву, паставіць яе ў пэўныя межы.

      Для ўтарытарнага рэжыму характэрны наступныя прыкметы:

1. канцэнтрацыя ў цэнтры і на месцах ўлады ў руках аднаго або некалькіх цесна ўзаемазвязаных органаў пры адначасовым адхіленні народу ад ажыццяўлення ўлады;
2. парушэнне прынцыпу падзелу ўладаў. Звычайна пры аўтарытарызме прэзідэнт, выканаўча-распарадчыя органы падпарадкоўваюць сябе ўсе іншыя органы, надзеленыя заканадаўчымі, судовымі і кантрольнымі паўнамоцтвамі;
3. заканадаўчы орган (парламент) абмежаваны ўладным суб’ектам і не валодае рэальнымі паўнамоцтвамі;
4. суд выступае дапаможным органам, практычна ўсе суддзі назначаюцца ўладным суб’ектам (прэзідэнтам), паралельна могуць існаваць па-за судовыя ўстановы;
5. “сілавыя” структуры выведзены з пад кантролю грамадства і часта выкарыстоўваюцца ўладай для дасягнення палітычных мэт;
6. з’яўляецца фіктыўным прынцып выбарнасці дзяржаўных органаў і службовых асоб, падпарадкаванасці і падкантрольнасці іх насельніцтву;
7. панаванне адной партыі або групы, пры гэтым афіцыйна дзейнічае шматпартыйная сістэма. У некаторых выпадках найбольш небяспечныя для ўладнага суб’екта партыі ліквідуюцца;
8. прызнаецца існаванне апазіцыі, аднак яна не дапускаецца да рэальнага ажыццяўлення ўлады. У некаторых выпадках апазіцыя дапускаецца толькі як імітацыя шматпартыйнасці;
9. панаванне адной афіцыйнай ідэялогіі, хаця іншыя ідэялогіі не забараняюцца;
10. прыярытэт дзяржаўнай формы ўласнасці;
11. абмежаванне або ліквідацыя правоў і свабод, у першую чаргу палітычных (свабода слова, права на дэманстрацыі, мітынгі і інш.);
12. грамадзяне не маюць гарантый бяспекі ў адносінах з уладай, у абароне сваіх правоў;
13. высокая ступень кантролю дзяржавы над усімі сферамі жыцця грамадства: эканомікай, палітыкай, культурай і г.д.;
14. існуе выбарачная цэнзура, “полугалоснасць”;
15. у якасці метадаў дзяржаўнага кіравання дамінуюць камандныя, адмістрацыйныя. Пры гэтым адсутнічае тэрор, практычна не прымяняюцца масавыя рэпрэсіі, жорсткія насільственныя метады ажыццяўлення ўлады;
16. нізкі эканамічны ўзровень жыцця большасці насельніцтва і г.д.

      У залежнасці ад розных унутраных і  знешніх умоў, якія складаюцца ў  пэўнай дзяржаве, ад тэндэнцый развіцця грамадства, аўтарытарны рэжым схіляецца  ў бок дэмакратызацыі або таталітарызацыі. 

4. Таталітарны (дэспатычны) рэжым 

      Паняцце “таталітарызм” у літаральным сэнсе слова азначае “увесь”, “цэлы”, “поўны”. Таму таталітарны рэжым азначае абсалютны кантроль дзяржаўнай улады над усімі сферамі грамадскага жыцця, поўнае падпарадкаванне чалавека дзяржаве і пануючай ідэялогіі.

      Любая дзяржава ў адрозненне ад дэспатузму (у выглядзе тыраніі, дыктатуры, таталітарызму) ажыццяўляе сваю ўладу у рамках пэўнага правапарадку. Без гэтага не можа быць дзяржавы, а ёсць дэспатызм з адпаведным антыправавым рэжымам – тырынічным, дыктатарскім, ваенна-паліцэйскім, фашасцкім, расава-нацысцкім, партыйна-класавым, і г.д. Усё гэта разнавіднасці дэспатычных рэжымаў. Таталітарныя (дэспатычныя) рэжымы нельга характарызаваць як дзяржаўныя, як форму ажыццяўлення дзяржаўнай улады. Яны не сумяшчальныя з паняццямі дзяржава і права. Пры такіх рэжымах дзяржава перастае быць прававой арганізацыяй і пераўтвараецца ў злачынную.

      Адным з найбольш недэмакратычных з’яўляецца таталітарны фашысцкі рэжым, пры  якім улада знаходзіцца ў руках  рэакцыйных сіл і ажыццяўляецца  дыктараскімі, насільственнымі метадамі. Правы і свабоды чалавека нікім і ні чым не абараняюцца, у грамадстве пануюць праізвол і беззаконне.

      Для таталітарнага рэжыму характэрны наступныя  прыкметы:

1. поўнае адхіленне грамадства ад ажыццяўлення ўлады;
2. манапольны дзяржаўны кантроль над эканомікай, СМІ, ідэялогіяй, культурай, адукацыяй, рэлігіяй, асабістым жыццём людзей;
3. адзяржаўленне ўсіх грамадскіх арганізацый (прафсаюзаў, маладёжных, жаночых, творчых саюзаў, тэхнічных, спартыўных і іншых аб’яднанняў), напрыклад, камуністычны саюз моладзі у СССР;
4. антыправавая рэгламентацыя грамадскіх адносін, якая грунтуецца на прынцыпе “дазволена толькі тое, што прама разрэшэно законам”;
5. панаванне дзяржавы над правам, у выніку чаго права зводзіцца да нарматыўных актаў, прымаемых дзяржавай (напрыклад, згодна камуністычнай ідэялогіі права – гэта ўзведзеная ў закон воля пануючага класа);
6. дзяржаўная ўлада фармуецца бюракратычным спосабам, па зачыненым для грамадства каналам;
7. дзейнасць дзяржаўнай улады ў асноўным з’яўляецца тайнай, яна не даступна для кантролю з боку грамадства;
8. дамінуючымі метадамі ажыццяўлення ўлады і кіравання становяцца насілле, тэрор, прымус. З дапамогай тэрору і насілля ліквідуюцца ліквідуюцца класавыя праціўнікі, палітычныя партыі і цэлыя слаі насельніцтва;
9. усеагульная мілітарызацыя грамадскага жыцця, наяўнасць грамаднага ваенна-бюракратычнага апарата, ваенна-прамысловага комплексу, які практычна падаўляе эканоміку;
10. панаванне адной партыі, фактычнае зрастанне яе прафесійнага апарата з апаратам дзяржавы. Пры гэтым забараняюцца ўсе апазіцыйныя партыі і грамадскія арганізацыі;
11. правы і свабоды чалавека маюць фіктыўны характар або ўвогуле адсутнічаюць, не забяспечваюцца ніякімі гарантыямі іх рэалізацыі і абароны. Пры гэтам у канстытуцыі можа замацоўвацца даволі шырокі пералік правоў і свабод;
12. ігнараванне інтарэсаў нацыянальных дзяржаўных утварэнняў і нацыянальных меншасцей. У таталітарных дзяржавах члены нацыянальнай федэрацыі пазбаўлены самастойнасці ў вырашэнні сваіх унутраных спраў;
13. эканамічнай асновай выступае буйная ўласнасць: манапалістычная, дзяржаўная. Пры гэтым прыватная ўласнасць можа быць увогуле ліквідавана (напрыклад, у перыяд існавання таталітарнага рэжыму ў СССР);
14. панаванне толькі адной афіцыйнай ідэялогіі, іншыя ідэялогіі забараняюцца;
15. жорсткая цэнтралізацыя дзяржаўнай улады ва главе з дыктатарам і яго пасобнікамі;
16. наяўнасць рэпрэсіўных органаў, адсутнасць кантролю з боку грамадства над іх дзейнасцю. Пры гэтым да рэпрэсіўных органаў можа адносіцца суд, ствараюцца надзвычайныя суды, па-за судовыя ўстановы;
17. выкарыстанне “сілавых” структур (арміі, паліцыі, органаў бяспекі) і суда для падаўлення і ліквідацыі палітычных праціўнікаў, ажыццяўлення рэпрэсій супраць насельніцтва;
18. адсутнасць элементаў прававой дзяржаўнасці;
19. ліквідацыя інстытутаў цывільнага грамадства;
20. ажыццяўленне дзяржаўнай улады па меркаванню ўладнага суб’екта, праізволу, без уліку думкі большасці насельніцтва, ігнараванні дэмакратычных механізмаў, норм і інстытутаў.

 

СПІС  ЛІТАРАТУРЫ 

1. Адпаведныя  раздзелы падручнікаў па тэорыі дзяржавы і права.
1. Конституция Республики Беларусь 1994 года. С изменениями и дополнениями. Принята на республиканском референдуме 24 ноября 1996 года, - Мн.: “Беларусь”, 1997.
2. Кашкин С.Ю. Политический режим в современном мире. Понятие, сущность, тенденции развития. – М.: Юрист., 1993.
3. Белобродский Д.Г. Основные особенности тоталитаризма // Веснік БДУ. Серыя 3. - 1996. - №1.
4. Белобродский Д.Г. Авторитаризм как форма политического режима // Веснік БДУ. Серыя 3. - 1995. - №3.
5. Ковлер А.И. Кризис демократии? Демократия на рубеже 21 века. М., 1997. - 102 с.
6. Конституционное (государственное) право зарубежных стран. Учебник в 4-х томах. -М.: Издательство БЕК, 1996-1997.
7. Малая энциклопедия стран / Сиротенко Н.Г., Менделев В.А. - М.: ООО “Издательство АСТ”; Харьков: ООО “Торсинг”, 2000. - 720 с.
8. Петров В.С. Сущность, содержание и формы государства. - Л.: Изд-во ЛГУ, 1971.
9. Тихомиров Ю.А. Государство на рубеже столетий // Государство и право. 1997. - №2.
10. Чиркин В.Е. Государствоведение: Учебник. - М.: Юрист, 1999. - 400 с.

 

 

ГЛАСАРЫЙ 

 

ТЭСТЫ

Заўвага! Неабходна выбраць усе правільныя адказы. 

1. Як суадносяцца паміж сабой паняцці “дзяржаўна-прававы рэжым” і “палітычны рэжым”?:

1) дзяржаўна-прававы рэжым – гэта частка палітычнага рэжыму;

2) палітычны рэжым – гэта частка дзяржаўна-прававога рэжыму;

3) гэтыя паняцці нічым не адрозніваюцца.

2. Палітычны рэжым – гэта:

1) сукупнасць прыёмаў, спосабаў, сродкаў ажыццяўленння дзяржаўнай улады;

2) сукупнасць прыёмаў, спосабаў, сродкаў ажыццяўленння палітычнай улады;

3) сукупнасць удзельнікаў палітычнага жыцця, адносін паміж імі, сродкаў і спосабаў перадачы палітычнай інфармацыі, палітычных праграм, ідэй, тэорый, норм;

4) перадаваемы цераз пакаленні вопыт палітычнай дзейнасці, які ўключае веды, перакананні, мадэлі паводзін чалавека і сацыяльных груп.

3. Якія прыкметы ўласцівы непасрэдна дзяржаўна-прававому рэжыму?:

1) характар палітычнага лідарства;

2) суадносіны паміж заканадаўчай і выканаўчай уладамі;

3) палітычная роля сілавых структур дзяржавы;

4) гарантаванасць правоў і свабод чалавека;

5) характар прававога рэгулявання;

6) улік  інтарэсаў меншасці пры прыняцці  палітычных рашэнняў;

7) вяршэнства  закону ў сістэме нарматыўна-прававых  актаў.

4. Для сацыялістычнага тыпу дзяржавы ўласцівы рэжымы:

1) народна-дэмакратычны;

2) дыктатура пралетарыята;

3) таталітарны;

4) ваенна-паліцэйскі;

5) ліберальны;

5. Аўтарытарны рэжым характэрны для наступных тыпаў дзяржавы:

1) феадальнай і сацыялістычнай;

2) рабаўладальніцкай і феадальнай;

3) толькі сацыялістычнай;

4) толькі феадальнай;

5) характэрны для ўсіх гістарычных тыпаў дзяржавы.

6. Дзяржаўна-прававы рэжым мае наступныя разнавіднасці:

1) ліберальны, буржуазна-дэмакратычны, ваенна-паліцэйскі;

2) дэмакратычны, аўтарытарны, таталітарны;

3) дэмакратычны і аўтарытарны;

4) ліберальны, дэмакратычны, аўтарытарны.

7. Для дэмакратычнага рэжыму характэрна:

1) правы і свабоды чалавека маюць фіктыўны характар;

2) існаванне адной афіцыйнай ідэялогіі, іншыя забаронены;

3) канцэнтрацыя ўлады ў адных руках;

4) прыярытэт дзяржаўнай формы ўласнасці;

5) падзел дзяржаўнай улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую;

6) панаванне  закону ва ўсіх сферах грамадскага жыцця.

8. Для аўтарытарнага рэжыму характэрна:

1) выбарнасці і змяняемасць цэнтральных і мясцовых органаў дзяржавы;

2) высокая ступень кантролю над усімі сферамі грамадскага жыцця;

3) усеагульная мілітарызацыя грамадскага жыцця;

4) панаванне адной партыі, пры гэтым афіцыйна дзейнічае шматпартыйнасць;

5) панаванне дзяржавы над правам;

6) “сілавыя”  структуры знаходзяцца пад кантролем  грамадства.

9. Прынцып прававога рэгулявання “дазволена ўсё, што не забаронена законам” з’яўляецца прыкметай:

1) дэмакратычнага рэжыму;

2) аўтарытарнага рэжыму;

3) таталітарнага рэжыму.

10. Ці залежыць дзяржаўна-прававы рэжым ад дзяржаўна-тэрытарыяльнага ладу:

1) залежыць;

2) не залежыць.

11. Які рэжым існуе ў сучаснай Рэспубліцы Беларусь?:

1) дэмакратычны;

2) аўтарытарны;

3) таталітарны;

4) ліберальны;

5) народна-дэмакратычны.

12. Для таталітарнага рэжыму характэрна:

1) парушэнне прынцыпу падзелу ўладаў;

2) апазіцыя не дапускаецца да рэальнага ажыццяўлення ўлады;

3) правы і свабоды чалавека маюць фіктыўны характар або ўвогуле адсітнічаюць;

4) існуе выбарачная цэнзура, “полугалоснасць”;

5) ліквідацыя інстытутаў цывільнага грамадства;

6) грамадскія  адносіны рэгулююцца па прынцыпу  “дазволена толькі тое, што  прама разрашэно законам”.

13. Прынцып панавання закону ва ўсіх сферах грамадскага жыцця характэрны для:

1) таталітарнага рэжыму;

2) аўтарытарнага рэжыму;

3) дэмакратычнага рэжыму.

14. Высокая ступень кантролю дзяржавы над усімі сферамі жыцця характарызуе:

1) таталітарны рэжым;

2) аўтарытарны рэжым;

3) дэмакратычны рэжым.

15. Манапольны кантроль дзяржавы над СМІ, ідэялогіяй, адукацыяй характэрны для:

1) таталітарнага рэжыму;

2) аўтарытарнага рэжыму;

3) дэмакратычнага рэжыму.