Инвестициялардың жалпы түсінігі және атқаратын қызметтері

Жоспар:

I.Кіріспе

1.1 Инвестициялардың жалпы түсінігі және атқаратын қызметтері.

1.2 Инвестициялардың жіктелуі. 
                                                                                                                                              1.3 Қазақстанның инвестициялық саясаты

1.4 Тікелей шет ел инвестициялары 
 
II.Қорытынды

III.Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе

Инвестиция - пайда табу, дивиденд алу не болмаса басқандай  кіріс кіргізу мақсатымен кәсіпорындарға, құрылыс жұмыстарына, ауыл шаруашылық өндірістеріне ұзақ мерзімдік күрделі қаржы, немесе құнды қағаз жұмсау.  
    Күрделі қаржыны жұмсау орнына байланысты инвестиция:  
• ішкі (өз елінде пайдаланатын), сыртқы (шет елге шығарылатын) болып бөлінеді. Ішкі инвестициялар нақтылы және қаржылы болып бөлінеді;  
• сыртқы инвестиция тікелей және портфельді (қаржынды) болып бөлінеді.Инвестицияны акционерлік және сақтандыру ұйымдары, сауда банктері, инвестициялық трестер және жеке кәсіпкерлер бере алады№ Негізгі капиталды (қорды) кеңейтуге не орнын толтыруға, мүлік-заттық - өндірістік қорды молайтуға жұмсалған ішкі инвестиция нақтылы деп аталса, ал құнды қағаздар (акциялар, облигациялар т.б.) сатып алуға жұмсалған ішкі инвестиция қаржылы деп аталады.         Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының  инвестициялық саясаттағы басты  мақсаты – ұлттық мүдделерін сақтай отырып шетелдік инвестициялардың келуін ынталандыру мен шетелдік және отандық  инвестицияларды экономиканың басым салаларына тарту үшін қолайлы жағдай жасау. Осы мақсаттан туындайтын   Қазақстандағы ең басты стратегиялық міндеттердің бірі әрдайым елге экономикалық өсу бағдарламасын іске асыруға мүмкіндік беретін тікелей және «қоржындық» инвестицияларды тарту болып келді. Қазақстан шетелдік инвесторларға күрделі қаржылардың, технологиялардың, басқару мен маркетинг саласындағы тәжірибенің маңызды көзі ретінде қарай отырып, дәйексіз және бұлыңғыр саясат нәтижесінде өзінің ұлттық мүдделеріне қысым жасалуына жол бермеуге тиіс.

  1.1. Инвестициялардың  жалпы түсінігі және атқаратын  қызметтері.

    «Инвестиция»  термині экономикалық сөздіктерде  жаңа термин болып саналады. Бұрынғы  экономикалық ғылымда негізгі  фондтар бойынша жұмсалған біруақыттағы  шығындар болып саналған «капитал  салымы» ұғымы кең қолданыс  тапқан.«Инвестиция»  термині нарықтық  экономикаға өту  барысында  пайда болды, алайда экономиалық   әдебиеттерде бірыңғай ұғымын  тапқан жоқ.Инвестициялаудың  бір  көзі – шетел капиталы болғандықтан, оның түсінігін ашу үшін әртүрлі  авторлардың берген анықтамаларына  қысқаша тоқталған жөн. 
   Күнделікті  өмірде кез келген салымдар инвестиция ретінде түсініліп келеді. «Приватизациялау және инвестициялаудың портфелі» атты жинақтың авторы былай деп жазады: «Инвестиция ұғымы қысқа немесе ұзақ уақытта пайда табу мақсатында қаржы ресурстарының әртүрлі активтерге салынумен байланысты құбылыстарға қолданылады. Инвестициялық іс-әрекеттің объектілері болатын активтердің болмысына байланысты инвестициялардың материалды активтерге немесе реалды капитал және материалдық активтерге емес салынатын түрлері ажыратылады».Шетел авторлары да бұндай нақты емес және жалпы анықтама береді: «Инвестициялар (салымдар) өте кең таралған –  деп жазады Й. Ворет және П. Ревентшоу. – Тұрмыстық деңгейде инвестициялар  жайлы акция немесе облигациялар сатып алған жағдайда айтылады. Ал кәсіпорындарда қаржы машиналар мен ҒТП-ке инвестицияланады». 
    «Шетел  инвестициялары жайлы» отандық заңда  былай делінген: «Инвестициялар –  бұл барлық мүліктік игіліктер мен  оларға деген құқық, сонымен қатар, пайда табу мақсатында кәсіпкерлік объектілеріне инвесторлардың салатын интеллектуалды меншікке деген құқығы. Алайда, экономикалық көзқараста интеллектуалды меншікке деген құқық материалды байлықты көбейтумен тікелей байланысты емес. Бұл жерде меншікке деген заңды акт жайлы немесе меншіке құқығын беру жайлы сөз етіліп отыр.Нақтырақ  анықтама «Инвестициялық-қаржылық портфель» кітабында берілген: «Инвестициялар – капиталды қайта қалпына келтіруге (қолдауға, кеңейтуге) бағытталған қаржы көздерінің шығыны». 
     Кейнс инвестициялық процесті былай сипаттайды: «Инвестициялар – бұл белгілі бір уақыттағы өнеркәсіптік әрекетінің нәтижесінде пайда болатын ағымдағы капитал құндылығының өсімшесі, немесе белгілі уақыттағы табыстың пайдаланылмаған бөлігі. 
    Фельзенбаумның айтуынша: «Инвестицияларды «капитал салымы» ұғымына жақын реалды инвестициялар деп және «қаржылық» (портфельді) инвестициялар, яғни акция, облигацияларға және де басқа құнды қағаздарға салынған салымдар, деп бөлуге болады».

    М.Т. Оспанова  мен Т.И. Мухамбетовтардың пікірінше,  инвестиция ұғымының анықтамасын  белгілеуде олардың тек құрылымдық  жағына ғана емес, сонымен қатар,  олардың мақсаттылық бағытына  назар аудару қажет. Бұл көзқарас  бойынша инвестициялар жалпы  ұлттық өнімді өндіруге шығындалатын  табыстың маңызды бөлігін құрайды  және өнеркәсіп тиімділігін жаңа  заманауи технологиялар мен материалдар  енгізу арқылы кеңейту мен  жаңартуға кететін шығындар арқылы  сипатталады.Бұндай  көзқарасты  В.В. Бочаров та ұстанады: «Инвестицияларды  статика да емес, динамикада, яғни  меншік формаларының ауысып олардың  берілген бір уақыттағы инвестициялық  іс-әрекеттің соңғы өніміне айналу  процесінде қарастырған жөн». Басқа  сөзбен айтқанда, инвестициялар  – бұл берілген бір уақыттағы  тұтынуға қолданылмайтын табыстың  бөлігі. Осындай түсінікте инвестициялар  салудан табыс алғанға дейінгі  ауысу тізбегін көрсетеді. 
                  Инвестицияларға жататындар:

-Қаржы көздері, банктік  салымдар, акциялар және басқа  да бағалы қағаздар;

-Жылжыйтын және жылжымайтын  мүлік (ғимараттар, құрал-жабдықтар,  және басқа да материалды игіліктер);

-Авторлық құқықтар, жерді  қолдану құқығы;

-Меншіктік құқытар, тәжірибе  және басқа да интеллектуалды  игіліктер;

             Инвестициялаудың  негізгі объектілері:

-Жаңа құрылып жатқан, реконструкторланып жатқан және  кеңейтіліп жатқан негізгі фондтар  және де барлық шаруашылықтағы  айналым көздері;

-Бағалы қағаздар (акциялар, облигациялар және т.б.);

-Қаржылық салымдар;

-ғылыми-техникалық өнім  және басқа да меншік объектілері;

-меншік құқығы және  интеллектуалды меншік құқығы;  
     Инвестициялық іс-әрекет заңды және жеке тұлғалардың, ал мемлекет көлемінде инвестицяларды жүзеге асыру және инвестициялық процестің сәтті орындалуына бағытталған іс-әрекеттердің жиынтығы. 
     Ресурстарды салу мен табыс немесе әлеуметтік эффект алу процестердің неғұрлым тиімді үйлесуі инвестициялық сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келуі негізінде жүзеге асуы керек.Нарықтық  экономикаға дейінгі әкімшіл-әміршіл экономика кезінде инвестициялық сұраныс пен ұсыныстың сәйкес болу шартын елемегендіктен, инвестициялық процестің экономикалық тиімділігінің төмендеуіне, шығындарға әкелген бітпеген құрылыс көлемінің өсуі, капитал салымдары көлемінің бекерге жұмсалуын туғызды. 
           Нарықтық  экономика жағдайында инвестициялық сұраныстың 2 түрі     ажыратылады: 
-потенциалды сұраныс; 
-нақты сұраныс; 
      Потенциалды сұраныс, кей кезде оны формальді деп атайды,  инвестициондық потенциал, яғни болашақ инвестициялауға ниет болып табылады. Сұраныстың бұл түрі әдетте жеке және заңды тұлғалардың берілген бір уақыт мерзімдегі табысты иелене тұрғандағы оны қорлану мен көбеюге жұмсауға қызығушылығы тумаған жағдайларда пайда болады. 
      Инвестициялық сұраныстың екінші түрі, нақты сұраныс инвестициялық іс-әрекеттің субъектілерінің нақты реализациясын сипаттайды. Ол инвестициялық тауарлар нарығында капитал ұсынысы формасында әрекет етеді. Инвестициялық ұсынысқа жаңа негізгі фондтарды құру, оларды реконструкциялау, кеңейту және техникалық қайта жабдықтау , айналым көздері, бағалы қағаздар және басқа да меншік түрлері жатады. 
      Инвестициялық іс-әрекеттің объектілері нарықта капиталға деген сұранысты бейнелесе, ал субъектілері инвестициялық сұраныс пен ұсынысты бейнелейді.

                                 1.2. Инвестициялардың жіктелуі. 
     Инвестициялардың  экономикалық табиғатын оны жіктеу толығырақ түсіндіреді, жіктеу негізіне түрлі белгілер салынған. Белгілер ретінде мыналар қолданылады:

инвестициялардың түрлері;

ақша құралдарын салу объектілері;

инвестицияландыруға қатысу сипаты;

инвестицияландыру кезеңі;

меншік түрлері;

инвестордың қатысу түрлері;

тәуекел дәрежесі;

ұдайы өндіріс түрлері. 
    1.  Инвестициялардың түрлерін былайша топтайды: 
-ақша құралдары, салымдар, пайлар, акциялар және басқа да құнды қағаздар; 
-жылжымайтын және жылжымалы мүлік; 
-авторлық құқықпен, тәжірибемен және басқа да интеллектуалды құндылықтармен байланысты мүліктік құқықтар; 
-жерді, суды, ресурстарды, үйлерді падалану құқығы және басқа да мүліктік құқықтар; 
-қандай да бір өндірісті (бірақ патенттелген “ноу-хау” емес) ұйымдастыруға қажетті техникалық құжат, дағды, өндірістік тәжірибе ретінде рәсімделген техникалық, технологиялық, коммерциялық сауаттылық. 
    2. Құралдардың салыну  объектілері бойынша инвестициялар былайша бөлінеді: 
-нақты инвестициялар немесе құралдардың материалды активтерге салынуы, яғни нақты инвестициялар – кәсіпорынның негізгі және айналыс капиталын қалыптастыратын материалды және материалды емес активтерге салынатын салым. Материалды активтер – ғимараттарға, станоктарға, қосымша материалдық бұйымдарға, дайын өнімдерге айналдырылған құралдар; 
-материалды емес активтер – лицензиялардың, патенттердің, тауар белгісінің құны, жарнамаларға  және кадрларды дайындауға кеткен шығындар; 
-қаржылық инвестициялар немесе түрлі қаржылық құралдарға ақша құралдарының салынуы – депозиттер, құнды қағаздар, банктық салынымдар. 
    3. Инвестициялық процестерге  қатысу сипаты  бойынша инвестициялар келесі түрлерге  бөлінеді:   
-тікелей инвестициялар, мұнда инвестицияландыру және ақша құралдарын салу объектісін таңдауда инвестордың тікелей қатысуы қажет етіледі. Сонымен қатар инвестор инвестициялық циклдердің барлық кезеңдеріне тартылады, оның ішінде алдын ала жүретін инвестициялық зерттеулеге, инвестицияландыру объектілерін жобалау мен тұрғызуға, дайын өнім өндірісіне; 
-жанама, бұл ақша құралдарын өз қалауынша, неғұрлым тиімді орналастыратын және аккумуляцияландыратын түрлі қаржылық делдалдар арқылы (инвестициялық қорлар және компаниялар) жүзеге асады. Мұндай делдалдар инвестицияландыру объектілерін басқаруға қатысады, ал алатын табыстарын клиенттері арасында бөледі. Тұтас басқарылатын құнды қағаздарға салынатын салымдарды портфельдік деп те атайды. 
    4. Инвестицияландырудың  кезеңдері бойынша инвестицияларды мына түрлерге  бөледі:  
-қысқа мерзімді, ұзақтығы бір жылдан аспайды (қысқа мерзімді депозиттік салымдар, жинақ сертификаттар);

ұзақ мерзімді, бұның ұзақтығы бір жылдан көп. 
    5. Меншік түрлері  бойынша инвестициялар мыналарға бөлінеді: 
-азаматтардың, мемлекеттік емес меншік нысанындағы кәсіпорындардың, өкіметтік емес ұйымдардың жеке ақша құралдары; 
-мемлекеттік, ол түрлі деңгейдегі кәсіпорындар мен мекемелердің бюджет көздерінен қаржыландырылады. 
    6. Инвестордың қатысу  түріне байланысты: 
-қайта құрылып жатқан кәсіпорындарға жартылай қатысу немесе шаруашылық жүргізіп отырған кәсіпорындардың бір бөлігін иелену (шектеулі меншік қоғамына үлестік қатынас); 
-инвестор толық иеленетін кәсіпорындарды құру немесе шаруашылық жүргізіп жатқан кәсіпорындарды өз меншігіне алу; 
-жылжымалы немесе жылжымайтын мүлікті акция, облигациялар арқылы немесе басқа да құнды қағаздар түрінде алу; 
-табиғат ресурстарын пайдалануға, жерді пайдалану құқығына, басқа да мүліктік құқықтарға концессия алу. 
    7. Тәуекел дәрежесі  бойынша инвестициялар келесі түрлерге  бөлінеді: 
-тәуекелсіз инвестициялар.  Мысалы, бірқатар мемлекеттерде қысқа мерзімді мемлекеттік облигацияларға салымдар салу қауіпсіз деп саналады, ал олар бойынша алынған табыс қауіпсіз қойылымды анықтайды, бұл қауіпсіз қойылым инвестициялық тәуекел нүктесін санау ретіндегі салымдарды бағалау ретінде қолданылады; 
-тәуекелді инвестициялар.  Инвестициялармен байланысты тәуекел немесе белгісіздік дәрежесі, мысалы, уақыт, салыным объектісі сияқты факторларға тәуелді. Инвестицияландыру аяқталғаннан кейінгі кәсіпорынның  жұмыс істеу нәтижесінің өзгеруі инвестицияландырудың мерзіміне және жобаның масштабы мен оның мақсаттарына тәуелді, сондықтан қауіптіліктің дәрежесі нарықтың мүмкін болатын әрекетін шеше алмау болып табылады (жаңа өнім түрін құру, өндіріс шығындарын төмендету, сату көлемін кеңейту, мемлекеттік тапсырыстарды орындау және т.б.). Дәрежені бағалау критерийлері мыналар болуы мүмкін: 
-барлық пайда сомасын жоғалту мүмкіндігі. Тәуекелдің орын алуы мүмкін; 
-жоба іске асқаннан кейін пайданы ғана емес, жалпы есептемелік табысты жоғалту мүмкіндігі. Тәуекел дағдарысты болып табылады; 
-барлық активтерді жоғалту мүмкіндігі және инвестордың банкротқа ұшырауы немесе апаттық тәуекел. 
    8. Ұдайы өндіріс инвестицияның келесі  түрлерінің бірінде жүзеге асуы мүмкін: 
жаңа алаңдарда және бастапқыда бекітілген жоба бойынша іске асып жатқан жаңа құрылыстар немесе кәсіпорындардың, ғимараттардың салынуы; 
-шаруашылық жүргізіп отырған кәсіпорындардың кеңеюі - өндіріс қуаттылығын арттыру мақсатымен шаруашылық жүргізіп отырған кәсіпорныдардың екінші және келесі кезектерін, қосымша өндіріс кешендерін және өндірістерді, жаңа кәсіпорындарды салу немесе қызмет етіп жүрген кәсіпорындарды кеңейту; 
-шаруашылық жүргізіп жүрген кәсіпорынды қайта құру – моральды тұрып қалған және физикалық жағынан тозған қондырғыларды ауыстыру арқылы жаңа өнімнің шығарылуының профилін өзгерту мақсатымен өндірісті толық немесе жартылай қайта жабдықтауды ортақ жоба бойынша жүзеге асыру; 
-техникалық қайта қамтамасыздандыру – жекелеген цехтардың, өндірістердің, учаскелердің өндірісінің техникалық-экономикалық деңгейлерін арттыруға бағытталған шара кешендерін жүргізу. 
      Инвестицияның ұсынылған жіктелуі қазіргі заманның инвестициялық жобалау концепцияларын толығырақ түсіну үшін, жүріп жатқан процестерді жан-жақты бағалау үшін қажет.

1.3 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ИНВЕСТИЦИЛЫҚ САЯСАТЫ

     Инвестициялық саясаттың әлеуметтік-экономикалық салдарын ескере отырып, Қазақстан экономиканың қаржылық тұрақтануы сатысына ену кезеңінде қатаң әдістерді қолдана бастады, бұл әдістер төмендегі бағыттарды қамтиды:  
• үкіметтік несиелер мен кепілдемелерді шектеу (өйткені үкіметтік несие алдын-ала ақы төлеуді; кепілдемелерді ұсынуды және белгілі сомалардың процентімен қайтарылуын талап етеді). Мұндай жағдайда елге келіп жатқан шетел инвесторларын көбейтуге арналған мүмкіндіктер кеңейіп жатыр. Капиталды тартудың мұндай формасының басымдылығы әртүрлі түсіндіріледі:  
• тікелей шетел инвесторлары донордың ұзақ мерзімдік мүдделерінің жүзеге асуына мүмкіндік береді;  
• донордың өндірістік процесті басқаруға қатысу мүмкіндігі болуы тиіс;  
• елеулі көлемде қаржылық ресурстардың ағылып келуін қамтамасыз етеді, ол сыртқы қарыздардың төлену проблемасына әсер етпейді;  
• тікелей шетел инвестициялары іскерлік және шаруашылық белсенділікті қамтамасыз ете отырып, өндірістік және ғылыми-техникалық ынтымақтастықтың әр түрлі формаларының кең түрде таралуына ықпал етеді.  
      Мұның барллығы Үкіметтің орта мерзімдік инвестициялық бағдарламасын қабылдау және жүзеге асыру үшін бағыт-бағдар беруге мүмкіндік жасады. Объектілерді салу және сатып алумен қатар шетел капиталын салу бағыттарына мыналар жатады:  
• біріккен және төл кәсіпорындарды құру;  
• шетел компанияларының басқаруына объектілерді беру;  
• акционерлеу жолы арқылы кәсіпорындарды жекешелендіру процесіне донорлардың қатасуын кеңейту;  
• банктік мекемелерді инвестициялу.

Қолданылатын  бағыттар сипатында елеулі өзгерістер болуда:

 • Біріккен кәсіпорындардың делдалдық-өткізу және сатып алу қызметі салаларында емес, өндірістік, банктік, құрылыстық қызметте, аграрлық сектордаұлғаюы. 1997 жылы қызмет етіп жатқан біріккен кәсіпорындардың жалпы саны 1388, ал шетел инвесторларының басқаруына берілген кәсіпорындар саны 100-ден астам болды. Бір кеңістіктегі серіктестердің мүдделері, өндірістік міндеттер сияқты, өнімді өткізудің белгілі бір нарығында тоғысады.  
• Қазақстан Республикасы экономикасына тартылатын айналым капиталының ұлғаюы жеке жобалар бойынша жекешелендіру процесінде көрініс тапты. Оның өрістеуі белгілі мөлшерде төлем төлемеу дағдарысы сияқты түйінді мәселені жеңілдетті, өндірістердің іскерлік белсенділігін көтеруге және озық технологияларға өту процесін жеделдетуге мүмкіндік береді.  Дегенмен, бірқатар жағымсыздықтар да кездеседі, олар республиканың экономикалық қауіпсіздігіне әсер ететін қатерлердің пайда болуына жағдай жасайды.

 Олар мыналар:  
1. Бұрынғысынша донор үшін өте тартымды болып табылатын мұнай-газ саласы, қара және түсті металлургия, ақырғы нәтижесінде олар халық шаруашылығындағы жекелеген салалардың дамуындағы алшақтықтың ұлғаюына ықпал етеді.  
     Шетел инвестицияларын осылайша орналастыру шетел инвесторларының (темекі, кондитерлік, маргарин өндірісі және т.б.) қызмет етуін монополиялық тұрғыда бекітілуіне ықпал етті.

2. Шетелдік тікелей инвестициялар  құрылымында үлкен үлесті –  несиелер, займдар, ссудалар алып  жатыр. Оларды негізгі инвестор  кәсіпорыннан филиалдар мен еншілес компаниялар алады. Мұндай фирмааралық инвестициялау қияндап бара жатыр. Соның салдарынан фирмааралық қарыздар қалыптасуда және ұсынудың қатаң жағдайлары кезінде клммерциялық несиелеу кеңейтілуде.  
3. Фирмааралық несиелерді қолдану, сонымен бірге бас компаниядан қаржылану көп жағдайда инвестициялаудың өзінің көлеміне тең емес пайданың ауысуына әкеліп соғады. Мысалы, әлемдік тәжірибедегі шынайы салым жоспарланған инвестициялар сомасыныың 20%-нен асқан жоқ, ал пайданы қайта инвестициялаудың бұдан кейінгі процесі бухгалтерлік және басқа да әдістерсіз қаржылардың негізсіз ағылып кетуіне әкеліп соғады. Соңғылар тікелей де, жанама да табыстардың елден негізсіз “шығып кетуіне” ықпал етеді.  
4. Ел экономикасындағы өңдеуші емес, шикізат салаларын инвестициялау теріс жағдайларға әкеліп соғады, олардың ішінде ерекше орынды дивидендтер алады, олар саланың экспорттық көлемінің елеулі бөлігін құрайды. Бұл жағдайда кеден арқылы шетелге өнімнің едәуір көллемінің өтуі кезінде экспорттық валюталық түсім пропорциналды дәрежеде өспейді.  
5. Шетелдік инвестициялаудың басқа формаларын салыстырғанда, тікелей инвестициялар ағымын қатаң түрде реттеу өте ауыр, нәтижесінде ол төлем балансы жағдайына белгілі дәрежеде әсер етеді.  
6. Бүкіл әлемдік тәжірибедегідей, Қазақстан Республикасына тікелей шетел инвестицияларын тарту ұзақ мерзімдік болашақты айқындай алмайды. Тәжірибеде көптеген донорлар міндеттемелер шеңберін орындауға қабілетсіз болып келеді, тиісінше ол төлем балансына, жұмыскерлердің әлеуметтік тұрақсыздығы жағдайына әсер етеді.  
     Қазақстандағы объектілер басқаруға өте тиімді жағдайларда беріледі: әлеуметтік объектілерді қамтамасыз етілуден босатылады, жұмыскерлер санын қысқартуда еркіндік беріледі және экспортқа бағытталған өндірістер құнға үстеме салықтан босатылады. Сонымен бірге, белгілі бір өндіріске салынған инвестициялар кейінгі жылдары едәуір көлемде коммерциялық несиелеу құнынан асып кетті. 
7. Ақпараттық нарықтардың құрылмағандығы – шетелдік басқаруға өту шарасының шектен тыс жабық түрде жүретіндігін алдын ала айқындайды, ол көптеген келісімдерді бақылау мен олардың жүргізуіне жауапты болуы мүмкін емес. Нәтижесінде, 1996 жылғы қарыздарды өтеу, еңбек ақыны дер кезінде төлеу, зауыттар жұмысының ырғақтылығы, экспортты ұлғайту сияқты көрсеткіштері – 1995 жылдың объектілерді шетел инвесторларының басқаруына жаппай беру көрсеткіштерінен едәуір төмен болды. Барлық елдердегі сияқты, Қазақстандағы инвестициялық процестің гүлденуі макроэкономикалық параметрдің төмендегі факторларымен тежеліп отыр.  
      Олардың біріншісіне мынаны жатқызуға болады: яғни жинақталатын ресурстардың төмен тиімділікте сіңірілуі, оларды қаржыландыру механизмінің жоқ болуы (сақтандыру, зейнетақымен қамтамасыз ету және инвестициялаудың нарықтық институттарының қалыптасуының, сонымен бірге жинақтаулардың салымдарға айналуы механизмінің аяқталмағандығы).  
      Бұл жағдайды ұлттық банктік жүйенің жеткілікті түрде дамымауы шиеленістіріп отыр. Қазіргі кезде ұлттық банктік жүйе жинақтарды салудың және оларды инвестициялаудың шынайы активтерге айналуының тартымдылығын қамтамасыз етуге қабілеті жоқ.  
    Екіншіден, Республика көлемінде тиімді инвестициялық жобалар түріндегі төлем алушылар ұсыныстарының мәліметтер банкінің құрылмағандығы. Көптеген жобалар жабық жағдайларда қарастырылған, осының әсерінен жеткіліксіз дәрежедегі жоғары тиімді жобалар өмірге енгізілген.  
     Үшіншіден, банктердің, клиенттердің қаржылық жағдайының төмен деңгейі; мемлекеттік бағалы қағаздардың жоғары табыстылықпен қамтамасыз етілмеуі; кәсіпорындардың қаржылық жағдайының қажетті деңгейде болмауы себебінен инвестициялаудың жоғары тәукелділіктерін компенсациялайды.  
      Төртіншіден, төлемдер дағдарысы жағдайындағы қарыздардың сақталуы бұрынғысынша айналым капиталын толтыру үшін ақшаға деген жоғары сұранысты сақтап отыр, ол қаржылық ресурстарды инвестицияландыру мақсаттарына емес, айналым қорларын қаржыландыруға бағыттайды.  
      Бесінше – жүктемеленбеу жағдайында тұрған өндірістік салының негізгі капиталы өзін сақтауға жоғары шығындарды талап етеді, сол арқылы қаржылық ресурстардың елеулі бөлігі шығындалады.  
      Алтыншы – тиісті әдістердің болмауы негізгі капиталдың теңбе-теңсіз қайта бағалануына әкеліп соқты. Осының салдарынан амортизациялық төлемдер мен ішкі жалпы өнім (ІЖӨ) арасындағы арақатынас шектен тыс жоғары болып отыр. Нәтижесінде, жоғарыда аталған себептер әсерінен Қазақстан экономикасында өндірістік шығындардың бұзылған құрылысы, өндірістердің төмен шынайы пайдалылығы, бюджетке төлемдердің жинақталмауы, мүліктік активтер негізінде кәсіпорындар қаржыларының жоғарылауы көрініс алып отыр. Көптеген экономистер мемлекеттік басқаруды аз талап ететін саясаттардың жүзеге асырылуы нұсқаларын ұсынып отыр. Бірақ жоғарыда аталған факторлар Қазақстан Республикасының өзіне тән ерекшеліктері жағдайында инвестициялық белсенділікті көтеру үшін, қолайлы жағдайларды қалыптастыру әдістерін белсенді қолдану мемлекет тарапынан талап етіліп отыр (бәсекелестік қабілеті бар отандық өндірушілерді бюджеттік қаржыландыру және қолдау, балансталған сыртқы экономикалық саясатты (СЭС) жүргізу, өнеркәсіптік даму саясатын үйлесімді түрде байланыстыру және т.б.).  
     Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, соның ішінде Азия-Тынық мұхиты аймағындағы кеңістік өзінің терең нарықтық өзгерістері сатысына енуде жоғары инвестициялық белсенділікті танытты. ІЖӨ құрылымында негізгі капиталға инвестиция салудың үлесі 30-40%-тен асты. Қазақстан Республикасында жүргізіліп отырған экономикалық саясаттың мұндай сапалы сипаттамасы жоқ.     Ұзаққа созылған өндірістік құлдырау, инфляцияның жоғары деңгейі – инвестициялық сұраныс жолындағы тежегіштер болды. Бұл жағдайда талдау көрсетіп отырғандай, инвестициялардың төмендеу динамикасы 1990 жылғы деңгейге қарасты ІЖӨ-нің төмендеуі динамикасынан бірнеше есеге көбейіп отыр.  
     Инвестициялық белсенділікті қамтамасыз ететін алғашқы себептер қатарына мыналар жатады: бюджеттік саясаттың қатандығы және шиеленіскен ақпараттық хал-ахуал.  
     Айналым капиталының инфляциялық құнсыздануы, экономикалық байланыстардың үзілуі, несиелерді берудегі шынайы емес шарттар, жекешелендіру саясаты нәтижесіндегі ауыр төлемдік дағдарыс – жаппай банкротқа ұшырау және халық шаруашылығының барлық салаларының қаржылық жағдайының нашарлауына әкелді.  
     Мұндай жағдайларда инвестициялық құлдырау материалдардың да, өндіріс құралдарының да тікелей рпопорционалды түрде қысқаруына әкеліп соқты. Экономикалық жағдайдың ауырлығы халық шаруашылығының бірқатар салаларын, ең алдымен қор құрайтын салалар үшін аман қалудың қиын жағдайларын туғызды. Экономикалық тұрғыда аман қалу үшін қазба өнеркәсібі саласы аз шығынды болғандықтан, ішкі де, сыртқы да инвестицияларды тарту үшін өте басымды болды.  КСРО кезінде де көрініс тапқан техника мен құралжабдықтарды қолданылудың жоғары мерзімі, инвестициялық сұраныс қысымының нәтижесінде негізгі қорлардың бұзылуы күшейді, ал негізгі қордың моральдық емес, табиғи тозуы 40% шегінде өзгеріп отырды. Кәсіпорындардың өзіндік қаржылары инвестицияға деген сұранысты 25-40% деңгейінде қанағаттандыра алды.  Елдегі қаржылық, несиелік жүйелер мен оның институттарының дұрыс қалыптасуы шетелдік капиталдың жаппай өктемдік жүргізуі үшін қолайлы жағдайлар жасады.     Мемлкеттік меншікті жекешелендіру процестерінің кезеңдері іс жүзінде меншік формаларының ұдайы өндіріс процестеріне әсер ете алмайды. 1993-1996 жылдарда Қазақстанға шетел инвестициялары 6,2 млрд.доллар көлемінде тартылды.  
    Қазақстан Республикасының инвестициялық саясатын дамытушы елдер тәжірибесімен салыстыра отырып, Аргентина саясатымен белгілі бір ортақтықтың бар екендігін атап өтуге болады.

 Өйткені Қазақстанда жүргізілген 4 кезең төмендегідей нәтижелерге әкелді:

 • Реформалаудың бірінші кезеңі – инвестициялық жекешелендіру қорының (ИЖҚ) қалыптасуына және капиталдың үкімет кепілдемесі арқылы тартылатындығына жағдай жасады.  
• Екінші кезең - жекешелендіру процестерінің белсенді жүруін және акциялардың мемлкеттік пакеттерінің 80%-ке дейіні шетелдік инвесторларға саталуын қамтамасыз етті, осы уақытта төлемдердің төленбеуі және отандық тауар өндірушілердің банкротқа ұшырауы проблемалары қат-қабат жүріп отырды.  
• үшінші кезең - жекешелендіру процесінде республикалық нарықта шетелдік банктердің рөлін “тереңірек” өтті; нәтижесінде инвестициялық саясатың аргентиналық қателіктері болған, атап айтқанда: аз шығынды әдіс өңдеу, ғылыми технологиялар салаларының туындауына жағдай жасамай, керісінше дәстүрлі салалар экспортын кеңейту құралдарының дамуына жағдай жасады. Тиімді инвестициялық саясаттың жоқ болуы “өсу нүктесі” болып табылатын белгілі бір салаларды анықтауға мүмкіндік бермеді; ол сыртқы экономикалық саясатты “өсу локомотивінен” “тежеу локомотивіне” айналдыруды, әлеуметтік реформаларды ұстап тұру, халықтың ағымдық табысының төмен деңгейі, сонымен бірге тұтынушылық несиенің болмауы республика халқын инвестициялық саясаттың белсенді субъектілерінің біріне айналдырды. Бұл кездегі тауар өндірушілердің жаппай банкротқа ұшырауы шетел инвесторларының баюы жағдайында жүріп жатыр және ұлттық валютаны жоюда.  Қазақстандағы саны 1300-ден астам біріккен кәсіпорындар жаңа, яғни 20 мың жұмыс орны бар кәсіпорындардың құрылуына ықпал етті, осы кезде кішкентай Сингапурде алғашқы кезеңдерде жұмысшы орындарының саны 70 мыңға жеткен еді. Экономиканың қазіргі кездегі төртінші кезеңге енуі еңбек бөлінісінің халықаралық жүйесіне кіру нәтижесінде мемлкет рөлін күшейту қажет екендігін қайтадан талап етіп отыр.

                  1.4 ТІКЕЛЕЙ ШЕТ ЕЛ ИНВЕСТИЦИЯЛАРЫ 
     Шет ел компаниялары мен мемлекеттер басқа елдермен тікелей инвестициялар жүргізе отырып, инвесторлар базарды тезқалдырып кету мүмкіндігінен айрылады. Бірақ, соған қарамастан олар бұрынғыдан да гөрі қауіп-қатері көп ұзақ мерзімдік қаражат салуға әзір, өйткені мұндай жағдайда кіріс тәуекелмен салған ақша мөлшерінен асып түседі. Тікелей шетелдік инвестиция “ел қоры” секілді жанамалы инвестицияның күрделі қаржы мөлшерінен әлдеқайда артық. Осыдан барып дамушы елдер инвестицияның бұл түрлеріне көбірек қызығады деген қорытынды жасауға болады. Тікелей шетелдік инвестициялар әрқилы жүзеге асуы мүмкін.Қабылдаушы-елдердің жергілікті қор биржаларынан осы компанияның акцияларын компанияларға тікелей сатып алу жолымен қатысуы шектеулі. Бұл инвестициялар көбіне инвесторлар тиісті фирманың өндіріс қызметін бақылау және осы ьасқару процесіне ықпал жасай аламайтын болғандықтан, енжар, немесе “портфельдік” деп аталады. Әдетте шетелдік фирмаларға қатусыдың шектелуі – бұл мемлекеттің қәсепорындарын жекешелендіру және айырбас, қарыз акциялар секілді мемлекеттік фирмаларды да конвертициялау.  
     Қабылдаушы-елдер фирмаларымен лицензиялық келісім. Халықаралық корпорация жергілікті фирманың белгілі бір технологиясын өндіріп, ішкі базарда тарау үшін пайдалану хұқын бере алады. Жергілікті фирма халықаралық корпорацияға оның технологиясын пайдаланғаны үшін ақы төлейді. Мұндай келісім үлкен қатерге бас тікпей-ақ, халықаралық корпорацияның шет ел базарына шығуына мүмкіндік береді. Кейде халықаралық корпорация соңынан лицензиялық келісімдер жасау үшін жергілікті фирмалардың акцияларын сатып алады.  
    АҚШ-тың сауда палатасы өз құрамына кіретін компаниялардың материалды негізінде бір елге күрделі қаржы беру кезінде американың халықаралық корпорациялары нені басшылыққы алады дегенді анықтау мақсатымен кең көлемді зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Жергілікті базардың мінездемсесі. Базардың тартымдылығы мен халықаралық корпорациялардың қызмет етуі ең басты фактор болып саналады. Базардың арзаншылығы. Жергілікті базарды қамтамасыз ететін, немесе оған қол жетерліктей мүмкіндікті, шамадан тыс болмаса да, шектейтіндей жергілікті заң мен нормативтік жағдайлар кәсіпорынның потенциальдық табысы мен тиімділігін арттыру ықтимал.  
    Валюталық хауіп. Жергілікті валютаның құны өзінің негізгі !әлемдік валютаға қарағандағы) экономикалық қызметінің нәтижелерімен күңгірт бағаланатын тұрақты қатты валюталарға (иен, неміс маркасы, әсересе доллар) шаққандағы халықаралық корпорациялардың шығышы мен пайдасына тікелей қатысты.  
    Қаржының қайта оралуы. Инвесторлар қабылдаушы-елден инвестрленген қаржының шығарылу мүмкіндігі мен кірісіне әсер ететіндіктен, заңдар мен нормативтік ережелерге үлкен маңыз береді. Бұл заңдарға салық дейгейін реттеп тұратын, елден қатты валютаны әкетуді шектейтін, немесе осы секілді алып шығатын заттардың құжаттарын әзірлегендегі күрделі бюрократтық (мәселен, рұхсат алуға қатал талап қою, сол сияқты орталық банктің келісімі секілді) процедурларды қамтитын ережелер жатады. Тәртіп бойынша, жергілікті бөлімшелер өздерінің туған компанияларына дивиденд, проценттік өтем, қаламақы, сол секілді техникалық қызмет түрлерінде аударып отырады.  
     Интеллектуальды меншік бұл компанияның метериалдық емес (мысалы зерттеу) меншігі. Бұған техникалық прогрестер, бағдарламалық қамсыздандырулар және маркетинг енгізу тәсілдері жатады. Техникалық хабарларға жекеменшіктік хұқы бар жетекші индустриалық державаларда компаниялардың меншіктік хұқы патенттермен, авторлық хұқықпен, сауда маркаларымен, коммерциялық құпияларды сақтау заңдарымен.  
     Сауда саясаты. Сауда саясаты қабылдаушы-елдердің эксопрттық-импорттық операцияларының бағасына, сонымен бірге осындай операциялардың жүзеге асу процесіне ықпал жасайды. Лицензиялық процедуралар алушылардан заттарды оңай түсіру үшін өте маңызды. Көптеген елдер өз өнімдерін таратып болмай тұрып, экспортерлердің бірталай шарттарды орындауын талап етеді. Макроэкономиакалық саясат. Үкіметтің экономикалық саясаты – инвесторлардың сенімділігін арттыратын маңызды фактор. Өйткені, қабылдаушы-елдерде тиімді экономикалық саясат мүмкіндігінен экономикалық тұрақсыздық та шамалы. Ал. Ол отындық және шет елдік компаниялардың тиімді жұмыстарына бөгет келтіріп, инвесторлардың күдігін көбейтеді.

 
     Инвестициялық іс-әрекеттің субъектілері мыналар:

-инвесторлар;

-атқарушылар;

-инвестициялық іс-әрекеттің  объектілерін пайдаланушылар;

-қаржыландырушы және  несиелендіруші банктер;

-Қазақстанның және сонымен  қатар, шетелдердің жеке және  заңды тұлғалары; 
      Инвестициялық іс-әрекеттің субъектілері инвестициялардың практикалық реализациясы жүретін инвестициялық сферада әлдеқайда айқын әрекет етеді.

II.Қорытынды

Қазақстан ТМД елдер арасында экономикалық өсу қарқыны жағынан  топ жарып, алдыңғы орындардың бірінде  келеміз. Мұндай жетістікке жетуде шетелдік инвестицияларды  тартудың алатын орны орасан зор. 2000 жылдан бастап қаржы  жағынан еңсесін көтерген отандық  кәсіпорындар кейбір салалар бойынша  қатаң бәсеке жолына түсті. Жоғарыда айтқандай, Қазақстан бұрын тек  шикізатты экспорттаған ел болса, енді қазіргі кезде бұл қаржыны  өңдеу сферасына жұмсауды жүзеге асыра бастады. Бірақ қазіргі  таңда альтернативті жолдардың  арқасында инвестицияны тартудағы  бұрын көз жұмған жетіспеушіліктерге орын бермеу керек. Инвестициялық саясатты қатаң бақылауға, әкімшілік ақпаратты  дұрыстауға, құқықтық режимді реттеуге ықыласымызды аударуымыз керек. 
      Қазақстандағы қолайлы инвестициялық ахуалға  мынадай жолдармен қол жеткізіліп отыр: 
-Саяси тұрақтылықты және алдын-ала болжауды сақтау; 
-Валютаның тұрақтылығын қолдау; 
-Әлемдік экономикаға интеграцияланған демократиялық-құқықтық мемлекет құру; 
-Жекелеген аймақтардың инвестициялық потенциалын анықтау; 
       Біздің  инвестициялық ахуалымыз неғұрлым қолайлы болып тұрса да,  Қазақстан тартылған шетел инвестицияларының көлемі мен сапасы бойынша басты орынға шығуы үшін бізге саяси ерік-жігер мен нақты іс-қимыл қажет. Көріп отырғанымыздай, елдегі инвестициялық климатты неғұрлым шетел инвесторының қызығушылығын арттыратындай етіп қалыптастыру елге шетел капиталының барынша кең көлемде тартылуына басты негіз болады. Осыған байланысты еліміздің экономикалық субъектілері мен объектілерінің арасындағы оңтайлы және үйлесімді байланысты қамтамасыз етуіміз керек. Бұл міндетті орындауда инновациялық жаңашылдықты, «ноу-хау» жетістіктерін пайдаланудың алатын орны зор. Яғни, шетел инвестицияларын тарту кезінде мемлекетіміздегі барлық қоғамдық даму көрсеткіштеріне дем беріп, заманауи тенденцияларға сәйкес қайта құруымыз керек.

III.Қолданылған әдебиеттер

1. Ұлттық экономика Ә.Ә.Әбишев Алматы 2011ж
2. Nur.kz
3. Google.kz