Ислам теологиясы: түсінігі мен маңыздылығы

ТАРИХ ЖӘНЕ ДІНТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ

«Дінтану»  кафедрасы

«ИСЛАМ ТЕОЛОГИЯСЫ»

пәні бойынша

ЛЕКЦИЯЛАР  ЖИНАҒЫ

Алматы

Дәріс №1  Ислам теологиясы: түсінігі мен маңыздылығы

VII ғасырда мұсылмандар арасында  ортаға шыққан саяси қақтығыстардың  бара-бара сенімдік, доктриналдық  сипат алуы және Ислам сенім  негіздерінде не болмаса мұсылмандардың  діни сенімін құрайтын бірсыпыра мәселелерде пікірталастар мен дау-дамайларға себеп болғаны тарихтан белгілі. Осы идеялар күресінің нәтижесінде әр түрлі муржия, мутазила қадария, жабрия секілді ағымдар пайда болды. Міне осы жағдай өзімен бірге Исламдағы спекулятивті философия деп аталып жүрген Ислам теологиясы ғылымын өмірге әкелді. Шындығында кейінгі дәуірлерде кейбір авторлар тарапынан жасалған «Ислам теологиясы» ғылымының анықтамалары бұл пікірімізді қуаттай түседі. Мысалы, қазақ даласынан шыққан ұлы ойшыл екінші ұстаз атанған әл-Фараби бабамыздың ойынша «Ислам теологиясы өнері, - шариғат қоюшының (Алла) ашық түсіндірген кейбір шектеулі амал мен сенімдерін қорғауда және оларға қайшы айтылған әр түрлі сөздердің тазаланып шығарылуында, адамның ие болған құдыреті болып табылады. Бұл, амал және сенім негіздеріне қарай екіге бөлінеді. Алайда Ислам теологиясы өнері «фиқһтан» бөлек. Өйткені «фиқһ» шариғат қоюшының (Алла) ашық түрде ортаға қойған амал және сенім негіздерін алады. Оларды негіз ретінде қабылдап, сосын осы негіздерден қажетті болған басқа амал және сенім негіздерін (діни үкімдерді) шығарады. Бұл бойынша мутакаллим (Ислам теологиясымен айналысушы), «Факиһтың» діни үкім шығарғанға дейін басты негіз ретінде қолданған дәлелдерінің қорғаушысы болып табылады».

Дәріс №2 Ислам теологиясының  қалыптасуы мен дамуы.

Мұсылмандар, исламның алғашқы жылдарында сенім мәселесінде және әлеуметтік өмірде ешбір алауыздыққа түскен жоқ. Өйткені ол кезде қандай да бір мәселе туындаса пайғамбардан сұрап мәселені шешіп отыратын. Алғашқы іріткінің ұшқыны Хз. Мұхаммед Пайғамбардың өлім аузында жатқан кезінде байқалып қалды. Ислам тарихында «қалам-қағаз» мәселесі деп аталатын бұл оқиға әр түрлі қырынан бағаланады. Мысалы, ислам тарихшыларының еңбектерінен мына нәрселерді оқимыз: «Өлім аузында жатқан Хз. Мұхаммед жазу үшін бір нәрсе сұрады. Бір өсиет жазып қалдырғысы келетінін айтты. Хз. Омар «Аллаһ елшісінің науқасы ауырлап барады. Бізбен бірге Аллаһтың кітабы Құран бар, сол бізге көмектеседі» деді. Кейбіреулері «жазатын керек-жарақ әкелейік» деп тұрып алды. Талас-тартыс болып кетті. Мұны естіген Хз. Мұхаммед «Қане барлығыңыз кетіңіздер. Менің жанымда дауласқандырыңыз дұрыс емес. Мені жеке қалдырыңыздар. Менің мына хәл үстіндегі жағдайым (Аллаға қауышу) сіздердің дау-дамайларыңыздан әлде қайда абзал» деп кейіс білдірді. Осылайша сахабалар тарасып, Хз. Мұхаммед қайтадан өсиет туралы сөз қозғамады және жаздырудан бас тартты». Бұл жағдай деректерде әр түрлі қырынан талқыға түседі. Шииттік деректер «егер өтініш орындалғанда Хз. Мұхаммед Пайғамбар өзінен кейін Алидің имам болатынын жаздырар еді» десе, сахабалар және басқа мұсылмандар діннің негіздерінің толық түсіп біткенін білдіретін Маида 5/3 сүресін дәлел келтіріп, пайғамбардың жазудан бас тартқан мәселесінің дінмен байланысы жоқ екенін алға тартады. Алайда осы мәселе тарих бойына Шииттер мен Сунниттердің арасындағы араздықтың себебі болды. Имамдық мәселесіндегі аталған келіспеушілік әлі күнге дейін жалғасып келеді. Хз. Мұхаммед Пайғамбар қайтыс болғасын мұсылмандардың арасында ортаға шыққан алғашқы келіспеушілік халифалықпен байланысты болды. Бану Саиданың үйіндегі халифалыққа қатысты дау-дамай ұзаққа созылмады. Әбу Бәкір өзінің парасатты сөздерімен қарсы жақты тоқтамға келтіре білді. Ансарлардың халифалық таластары ислам тарихында қандай да бір іріткінің көзіне айналған жоқ, дереу ұмытылып кетті. Ал халифалықтың Хз. Алиге, яғни Хз. Мұхаммед Пайғамбардың отбасына тиісті екендігі туралы көзқарас үшінші халиф Османның тұсында қайтадан жаңғырды және үлкен дау-дамайлар мен соғыстарға, бөлінушіліктерге әкеліп соқтырды. Осы Осман халифтың (644-656 жж.) тұсынан бастап мұсылмандардың арасына саяси, сенімдік тұрғыдан жік түсе бастады. Осман халифтың қатыгездікпен өлтірілуінен кейін саяси сипаттағы қауіпті жанжалдар өрши түсті. Әсіресе одан кейін билікке келген Али халифтың тұсындағы харижиттермен болған қақтығыс Исламдағы мазһабқа бөлінудің ең алғашқы көрінісі болып табылады. Бұл кездегі пайда болған мазһабтар негізінен саяси мәнде болып, дінді жамылып әрекет етуде еді. Али халифтың өлтірілуінен кейін (660 ж) пайғамбардың және сахабаларының жолымен келе жатқан Әһли Суннаның алдында басты-басты бес негізгі мазһаб ортаға шықты. Бұл мазһабтар өздерінен кейін пайда болатын басқа мазһабтарға алғышарт жасап берді. Олар: Харижиттер, Қадариттер, Жабариттер, Шииттер және Муржииттер.

Дәріс №3  Әһли сүннет сенімінің ерекшелігі.

Ислам дінінің екі үлкен бағытқа, яғни Сунниттер және Шииттер болып бөлінетіні белгілі. Әлемдегі мұсылмандардың басым бөлігін құрайтын Әһли Суннаны (Сунниттерді) – Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабаларының діннің басты (сенім) негіздерінде ұстанған жолын басшылыққа алушылар деп айтуға болады. Толық атауы «Әһли Сунна уәл Жамаға (Сүннет және Жамағат қауымы)» деп аталады. Батыстың белгілі шығыстанушысы М. Уотт «сунниттер» ұғымының алғаш рет Х ғасырда қолданылғанын алға тартады. Алайда табиундардан Саид бин Жубәйрға (өлімі 713.) телінген бір хабарда сунниттер ұғымы VIII ғасырдың бастарында ортаға шыққан көрінеді [38]. Қазіргі кезге дейін жетіп келген деректердің ішіндегі ең көнесі саналатын Ахмад ибн Ханбалдың дінсіздер мен жахмия деген ағымды терістеу мақсатында жазған еңбегінде де «әһли сунна» ұғымына орын берілген. Сонда бұл деректер бізге әһли суннаның IX ғасырда бір сенімдік (ақида) мазһабы ретінде қалыптасқанын көрсетіп отыр. Әһли Сунна сенім жүйесінің қалыптасуына ықпал еткен ғалымдардың ең маңыздысы Имам Ағзам Әбу Ханифа болып табылады. Әбу Ханифа сенім негіздеріне қатысты трактаттарында өзі өмір сүрген дәуірдегі әр түрлі дүниетанымдық ағымдар өкілдерімен пікірталастарға кіріп, Алланың сипаттарын, тағдыр мәселесін нақтылап, Құранның мағынасы тұрғысынан жаратылмағанын айтқан. Үлкен күнә жасаған адамның мұсылмандық шеңберден шықпайтынын айтып, ақыреттегі жағдайына қатысты мәселені Алланың қалауына қалдырған. Осылайша әһли сунна ақидасының ең маңызды мәселелерін анықтап берген. Жалпы Әһли Сунна немесе Сунниттер атауы берілген  қауымды басқа исламға жат ағымдардан, мазһабтардан ерекшелеп тұратын өзіндік ұстанымдары мен доктриналары бар. Оларды қысқаша былай көрсетуге болады:

1 Бүкіл әлем және құбылыстар кейіннен пайда болған. Әлем мен құбылыстар жасанды (қиял) емес, оның өзіндік болмысы мен ақиқаты бар. Әлемнің және құбылыстардың жаратушысы  -  Бірден-бір жаратушы болып табылатын Алла.

2 Алла бір, бастауы мен соңы  жоқ. Болмысы мәжбүри (уәжибул ужуд), тумаған, туылмаған. Уақыт, кеңістік, өлшем секілді заттық ерекшеліктерден жоғары. Одан басқа тәңір жоқ және табынуға лайық жалғыз болмыс сол.

3 Алланың мәңгілік болған сипаттары  бар.

4 Алла ақырет күнінде муминдер  тарапынан көрінеді.

5 Тағдыр ақиқат, алайда адам баласы күштеу астында емес. Еркі бар.

6 Пайғамбарлар және мұғжизалары  ақиқат. Тек ешбір пайғамбарда  тәңірлік сипат жоқ. Олар да  қарапайым адам баласы.

7 Ақырет және оған қатысты  жәйттер, жұмақ, тозақ, сират көпірі, амалдардың таразыға салынуы  ақиқат.

8 Амал иманның бір бөлігі  емес. Сене тұрып амал жасамаған  немесе күнә істеген адам діннен  шықпайды.

9 Бір басшы тағайындау мұсылмандарға  парыз. Бұл, кеңесу және сайлау  арқылы жүзеге асырылады.

Сунниттер өз арасында ислам құқығы-шариғат (фиқһ), діннің практикалық жағына байланысты төрт мектепке (мазһаб), сенім негіздері (ақида), яғни доктриналдық тұрғыдан үш мектепке бөлінеді. Бұл мектептердің арасындағы айырмашылықтар мен ерекшеліктер негізінен діннің кейбір жекелеген, екінші деңгейлі мәселелеріне қатысты. Әйтпесе діннің басты негіздерінде барлығы дерлік ауызбіршілікте. Бұл мектептер мыналар:

А) Құқықтық мектептер (Фиқһ мазһабтары): Ханафи мазһабы,  Малики мазһабы, Шафи мазһабы, Ханбали мазһабы.

Ә) Доктриналдық мектептер (Ақида мазһабтары): Матуриди мазһабы, Ашари мазһабы, Салафия мазһабы.

Дәріс №4. Исламдағы сенімдік Ашғари және Мәтруди мәзһабтары Негізін салушы Мухаммед бин Мухаммед бин Махмуд Әбу Мансур әл Матуриди (852-944 жж.). Ислам сенім негіздерінде Имам Матуридидің көзқарастарын ұстанатындардың қалыптастырған мектебіне Матуриди мазһабы деп айтылады. Бұл кісі қазіргі Өзбекстанның Самарқанд қаласы маңындағы Матурид деп аталатын ауылында дүниеге келген.

Матуридилік Ханафиліктің ақидаға (сенім негіздері) қатысты тұсын дамытып, жетілдірген сунниттік калам мектептерінің бірі болып табылады. Матуридилік ақида саласында аят және хадистермен қатар, ақылға да дінді түсініп, пайымдауда қажетті негіз деп үлкен мән берген. Матуридилік кейбір мәселелерде Салафтарға Ашариттерден де жақын. Кейбір мәселелерде барынша рационалды болғандықтан Ашариттер мен Мутазилиттердің ортасынан орын алады. Матуридилік мазһабын ұстанатын көптеген ғалымдар шыққан және еңбектер жазған. Алайда Матуридилік Бағдат пен Басра сияқты сол дәуірдің ғылым орталықтарынан алыс Мәуреннахр секілді жерде шығып, таралғандықтан Ашариттердей танымал болмаған. Соңғы уақыттағы зерттеулер Матуридилікті өзіндік көзқарастары бар, мәселені объективті тұрғыдан қарастыратын мазмұнды әрі көлемді еңбектері бар калам мектебі екенін анықтаған.

Қазіргі таңда әлемдегі суннит мұсылмандардың үштен екісі Ханафилер болса, Ханафилердің басым бөлігі сенім жүйесінде Матуридилікті ұстанады. Матуридилік Туркия, Балқан түбегі, Орта Азия (соның ішінде Қазақстан мұсылмандары да), Үндістан, Қытай, Пакистанда таралған. Түркі халықтары негізінен сенімде (ақида) Матуриди, фиқһта (ислам құқығы, шариғат) Ханафи мазһабын ұстанады.

Матуридилік көп жағдайда сунниттік калам мазһабтарынан Ашариттікпен бірдей көзқарасты ұстанғанымен кейбір мәселелерде өзіндік ұстанымдары бар. Осы көзқарастарынан кейбіреулері мыналар:

А) Діни уағыз жетпегеннің өзінде де адам баласы ақылымен Алланы тани алады.

Ә) Жақсы мен жаманды ақылмен білуге болады. Алла бір нәрсені жақсы болғандықтан әмір еткен, жаман болғандықтан тыйым салған.

Б) Адамда жеке дара ерік бар. Адам өз қалауымен таңдау жасайды, Алла болса, адамның қалауына қарай іс-әрекетті жаратады.

В) Алла адам баласының күші жетпейтін нәрсені оған жүктемейді т.б.

Сенім негіздерінде Әбул Хасан әл-Ашаридің (өлімі 936 ж.) көзқарастарын ұстанатындардың мазһабына берілген атау. Имам Ашари Басра қаласында дүниеге келеді, қырық жасына дейін Мутазила мазһабында болады. Кейіннен тарихта «үш бауыр» деген мысалмен танымал оқиғадан кейін ұстазы Әбу Али Жуббаиден бөлініп кетеді. Пікірталаста ұстазын жеңген ол, өз алдына Ашарилікті құрады. Ашари Мутазила және басқа да сол кездегі дүниетанымдық ағымдармен күрескен. Ашарилік көбіне Мутазилаға қарсы ілім ретінде пайда болып, философияға қарсы ілім ретінде жалғасып отырған. Осы себепті Ашарилік Салаф сеніміне Матуридилерге қарағанда алшақтау екенін айтуға болады. Ашари ғалымдар кейде түсіндірмелеулерге (тәуил) өте көп назар аударса, кейде калам ғылымында жаңалықтар мен өзгерістер жасай отырып калам ғылымын философиямен бәсекелесе алатын жағдайға жеткізген.

Қазіргі таңда әлемдегі суннит мұсылмандардың 13% -ын құрайтын Маликилердің дені,  33% -ын құрайтын Шафилердің төрттен үш бөлігі және Ханафилер мен Ханбалилердің аз бөлігі сенімде Ашари мазһабын ұстанады. 

Ашарилік әһли суннаның негізгі ұстанымдарын қабылдаумен қатар, кейбір жерлерде Матуридиліктен бөлініп, өзіндік көзқарастар алға тартқан. Оларды қысқаша былай көрсетуге болады:

А) Діни уағыз жетпеген адамдар ақылдарымен Алланы таба алмайды және оған иман етумен міндеттелмейді.

Ә) Жақсы мен жаман ақылмен емес, шариғатпен білінеді. Бір іс-әрекет Алла бұйырғандықтан жақсы, тыйым салғандықтан жаман болып табылады. Іс-әрекеттің өзінде жақсылық жамандық деген жоқ.

Б) Адамда жеке дара ерік жоқ. Адамның еркі Алланың еркіне тәуелді. Адам қалайды, Алла қаласа жаратады, қаламаса жаратпайды.

В) Алла адамның күші жетпейтін нәрсені адамға жүктеуі мүмкін.

Дәріс №5.   Исламдағы сенімдік бағыттар

Муржия – Шииттер мен Харижиттердің пайда болған кезінде сол дәуірдің саяси жағдайларына қатысты өз ұстанымдарын көрсетуде бейтарап қалғандардың қалыптастырған ағымы болып табылады. Бұл ағымның қалыптасуына бірінші кезекте сол дәуірдегі ағымға бөлінушіліктер, екінші халифалық мәселесі ықпал еткен. Муржия мүшелері Шииттер мен Харижиттердің көзқарастарына қосылмаумен қатар халифат мәселесінде де бейтарапшылдықты ұстануға тырысқан.

  Муржия ағымы өз арасында  көптеген тармақтарға бөлініп  кеткен. Өкілдерінің басқа доктриналдық (калам) мектептердегі орындарына  қарай «харижиттердің муржиясы», «қадариттердің муржиясы», «жабариттердің  муржиясы» секілді есімдер алуы, муржияның дербес және жүйеленген өзіндік мектеп болмағанын көрсетеді. Муржия өз дәуірінің саяси және қоғамдық шарттарының нәтижесінде ортаға шыққан бір ағым болып табылады. Омейядтар халифаты тұсында өмір сүріп, Аббасидтер халифатының тұсында жоқ болып кетеді.

Омейядтар кезінде ортаға шыққан бір топ, тағдырды анықтау барысында адам баласының ерік бостандығының мүлдем жоқ екендігін, барлық нәрсенің алдын ала бекітілген жазмышқа қарай жүзеге асатынын алға тартты. Олардың ойынша, «Адам баласының ешнәрсені өз еркімен жасауға дәрмені жоқ. Ол бүкіл іс-әрекеттерінде еріксіз (жәбр). Өйткені ешқандай күші, құдыреті, таңдау еркі жоқ. Осы пікірді ұстанатындарға ислам ойшыдық тарихында Жабрия немесе Жабариттер деген атау берілген.

Мұсылмандардан бір топ, тағдыр дегенді түбегейлі жоққа шығарып, «адам баласы бүкіл іс-әрекеттерінде ерікті» деген көзқарасты ортаға қойды. Бұларды «Қадариттер» деп атады. Қадария ағымы тек қана тағдырды жоққа шығарған дербес бір мектеп ретінде сақталмаса да,  осы тұста ортаға шыққан Мутазилиттер ағымының идеологиялық тұғырларының бірі осы «тағдыр мәселесі (қадарияшылдық)» болды. Мутазилиттерді тіпті Қадариттердің жалғасы деп те айтуға болады.

 Матуриди мазһабының негізін салушы Мухаммед бин Мухаммед бин Махмуд Әбу Мансур әл Матуриди (852-944 жж.). Ислам сенім негіздерінде Имам Матуридидің көзқарастарын ұстанатындардың қалыптастырған мектебіне Матуриди мазһабы деп айтылады. Матуридилік Ханафиліктің ақидаға (сенім негіздері) қатысты тұсын дамытып, жетілдірген сунниттік калам мектептерінің бірі болып табылады. Матуридилік ақида саласында аят және хадистермен қатар, ақылға да дінді түсініп, пайымдауда қажетті негіз деп үлкен мән берген. Қазіргі таңда әлемдегі суннит мұсылмандардың үштен екісі Ханафилер болса, Ханафилердің басым бөлігі сенім жүйесінде Матуридилікті ұстанады. Матуридилік Туркия, Балқан түбегі, Орта Азия (соның ішінде Қазақстан мұсылмандары да), Үндістан, Қытай, Пакистанда таралған. Түркі халықтары негізінен сенімде (ақида) Матуриди, фиқһта (ислам құқығы, шариғат) Ханафи мазһабын ұстанады.

Ашари мазһабы сенім негіздерінде Әбул Хасан әл-Ашаридің (өлімі 936 ж.) көзқарастарын ұстанатындардың мазһабына берілген атау. Ашарилік көбіне Мутазилаға қарсы ілім ретінде пайда болып, философияға қарсы ілім ретінде жалғасып отырған. Қазіргі таңда әлемдегі суннит мұсылмандардың 13% -ын құрайтын Маликилердің дені,  33% -ын құрайтын Шафилердің төрттен үш бөлігі және Ханафилер мен Ханбалилердің аз бөлігі сенімде Ашари мазһабын ұстанады. 

Салафия – алғашқы ғалымдар, ислам ұлықтары деген мағынаны беретін ұғым. Пайғамбардың және сахабаларының сенім негіздерінде ұстанған жолын тікелей сол күйінде жалғастырған қауымға Салафилер дейді. Табиундар, мазһаб имамдары және хадисшылар салафилерден саналады. Ашарилік пен Матуридилік шыққанға дейін суннит мұсылмандарда басым болған сенім Салафилік болатын. Салафияның ең басты ерекшелігі – сенім негіздерінде рационалистік пайымдауларға орын бермеу, Құран аяттары және хадистермен шектелу, оларды рәміздік, аллегориялық тұрғыдан интерпретация жасаудан қашу. Алайда «салаф», «салафилер» ұғымы соңғы уақытта әр түрлі мағынада қолданыста жүр. Батыстық әдебиеттер бұл ұғымды көбіне «фундаментализм», «дәстүршілдік» дегендермен қатар қоюда.

Салафилердің мазһаб ретінде алғаш рет ортаға шыққан кезі Х ғасырға тура келеді. Бұл кезде Салафилікті ортаға шығарған адамдар, пікірлерінің түгелінің «Салаф» сенімін (ақида) жаңғыртқан және бұған қайшы барлық пікірлерге қарсы тұрған Ахмед ибн Ханбалға сүйенетіндігін алға тартқан. Бұл кезде Салафилер мен Ашариттер арасында үлкен пікірталас жүрген. Салафилердің ортаға шыққан кезеңінде Ашариттер үлкен басымдыққа ие болып тұрған болатын. Екі бағыт та өздерін «салафтардың» жолындамыз деп санайтын және араларындағы келіспеушіліктердің дені осыған байланысты болатын.

Салафилер қазіргі кезге дейін азды көпті жақтастар тауып өмір сүріп келеді. Негізінен діни тәжірибеде Ханбали мазһабын ұстанатындар сенім негіздерінде (ақида) Салафилікті ұстанады. Хадиспен айналысатын ғалымдар да көбіне Салафилік сенімді басшылыққа алады. Қазіргі таңда әлем мұсылмандарының 1-2%-ы Салафилер. Кейбір шектен тыс қатаң көзқарастарға орын беру арқылы ең тығыз орналасқан жері Сауд Аравиясы болып табылады.

Дәріс №6 Кәләм ғылымының түсінігі

Көптеген діни топтар, мектептер, секталар мен діни ағымдар арасындағы талас тартыс, диспут нәтижесінде мұсылман теологиясы қалыптасып, оның аты Калам деп аталды. Калам Исламдағы еркін ойлаушылдықтың логикалық және тарихи бірінші философиясының формасы болды. Ол Ислам сеніи негіздерін қатып қалған догмамен емес ақылмен қабылдап түсіндірудің қажеттілігін көрсетті.Каламның негізгі тезисі «дінді ақылмен пайымда». Спекулятивті теология деп аталуының себебі көптеген діни догмаларға рационалды тұрғыда мазмұн бергендігінде. Каламдағы негізгі мәселелерге жататындар: мұсылман қауымын басқарушыларға керекті жағдайлар, әрбір адамның өзінің істеген істеріне жауапкершіліктері, құдай бірлігі және оның негізі мен атрибуты арасындағы қатынас және т.б. Каламдық көзқарасты көптеген мектептер шығарды.

Дәріс №7. Ислам мен иман түсінігі

Ислам сенімінің негізі бір Алла Тағалаға ғана құлшылық ету және бір Аллаһтан ғана көмек сұрау (Тауһид).           

Ислам - монотеистік, тауһид діні. Ислам араб тілінде берілу, мойынсұну, бейбітшілік, деген мағыналарды білдіреді. Ислам дініне сенген, бой ұсынып көңіл бөлгендерді мұсылман, муслім деп атайды.

         Ислам діні бес негізгі тұғырдан  тұрады:

1. Алланың барлығына, бірлігіне, хазірет Мұхаммед (с.а.у) Алланың  құлы және елшілісі болғандығына көңілмен сеніп, тілімен мыналарды айту керек: “Алладан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед оның елшісі”. Араб тілінде “Ла илаһа иллалаһ Мұхаммадур Расулуллаһ”

2. Діннің діңгегі намаз. Күніне 5 уақыт намаз;

3. Рамазан айында бір  ай ораза ұстау;

4. Белгілі байлық мөлшеріне ие болған мұсылманның байлығының бір бөлігін жылына бір рет Алла Тағаланың ризалығы үшін зекетін беру;

5. Денсаулығы жақсы  және жетерлік мал-мүлкі болса  қажылық ғибадатын орындау.

Иман шарттары: ислам дінінің атын Алла Тағала қойған. Тауһид – исламның негізі және оның қуатының қайнар көзі. Ислам дінінің заңдары Тауһидке негізделген. Тауһид Алладан басқа тәңір жоқтығын және тек Аллаға ғана құлшылық ету керектігін баяндайды. Тауһид консепциясы Құран-Кәрімнің аяттарында тұжырымдалған. Тауһид негізгі екі тұжырымнан тұрады:

1. Алладан басқа құлшылық  етуге лайық тәңір жоқ;

2.  Мұхаммед (с.а.у) Алланың  елшісі.

         Иман шарттары:

1. Аллаһ Тағалаға сену;
2. Аллаһтың періштелеріне сену;
3. Аллаһтың кітаптарына сену;
4. Аллаһтың бүкіл пайғамбарларына сену;
5. Ахирет күніне сену;
6. Тағдырдағы жақсылық пен жамандық Аллаһтың жазуымен болатынына,      өлгенен соң тірілудің хақ екеніне сену.

Иманның бұл шарттарының біреуін қабылдамау бәрін жоққа шығарумен тең. Сондықтан мұсылман иманның барлық шарттарына сенуі керек.

Дәріс №8. Исламдағы  теологиялық мәселелер.

Ислам теологиясының негізі,  Алла болсын немесе Пайғамбары болсын, Шариғат қоюшы (Алла) тарапынан жеткізілген діни негіздерді қорғаудан тұратындығы анық айтылған. Әл-Ғазали Ислам теологиясы туралы мына көзқарасты ортаға салады: «Әһли Сунна сенім негіздерін (ақида), әһли-бидғат (дін дұшпандары) бұзғыншылығынан қорғау Ислам теологиясының мақсаты болып табылады...». Әл-Ғазалидің бұл көзқарасы да Ислам теологиясыды Ислам сенім негіздерін оған қайшы пікірлерден қорғауды мақсат ететін бір ғылым ретінде көрсетіп, Фарабимен бірдей пікірді бөлісіп отыр. Ислам теологиясы, Ислам сенім негіздерін дәлелдеуді және оны сыртқы жат пікірлерден қорғауды мақсат еткен бір ғылым ретінде, оның негізінде күрес пен пікірталастан тұратын бір іргетастың жатқаны белгілі. Осы тұрғыдан басында айтып өткеніміздей мұсылмандар арасында саяси қақтығыстардан кейін басталған теологиялық пікірталастар, Ислам теологиясы ғылымының қалыптасуын дайындаған басты себептерді құрады.

Дәріс №9. Жаратушыға және Оның сипаттарына сенім

Аллаһ қадим болған заты арқылы бар. Барлық нәрсені ол жаратты. Тек болған зат Аллаһ әлемнің жаратушысы, адамдардың раббы және рызық беруші құлшылққа лайық болған тек зат. Аллаһтың сипаттарының барлығы әзәли және әбәди. Аллаһтьың сипаттары басқа жандыларынан сипатына ұқсамайды. Оның сипаттарын нұқсан сипаттардан                              алыс ұстап сол күйінде иман ету керек. Біз Аллаһтың заты және жаратылысын білмегендіктен Аллаһтың есімі мен сипаттары арқылы танып солайша иман етеміз. Құранда; "Көздер оған жете алмайды, ол көздерді көреді, және ол өте жұмсақ толық білуші" (анғмн/103)

Біз аллаһты оның нұқсансыз болған сипаттывр арқылы тан.имыз оны ңкәміл сипаттырры әзәли және әбәди болып екіге бөлінеді.

1. зати сипаттры.

А. Ужуд, бар болу. Яғни аллаһ бар, Аллаһтың бар борлуы басқасынан емес, өздігінен.

ә. Бәқә, соңы болмау. Мәңгілік болу.

Б. Қидам, әзәли болу, басы болмау.

В, уаһданият, тек және бір болу

Д. Мухалафатун лил хауадис. Кейіннен пайда болған нәрселерге ұқсамау. "еш нәрсе ол сияқты емес,

Е. Қиям би нәфсихи, жаратылысы бар болуы өздігінен.

2. субти сипаттары.

А. Хаят тірі және жанды болу.

ә. Ілім аллаһ барлық нәрсені біледі.

Б. Самиғ, Аллаһ ашық жәе жасырын, сыбырлар сөйлегеннің барлығығн естиді.

В. Басар- аллаһ барлық нәрсені көруші.

Г. Ирада, қалау аллаһ қалаушы аллаһтың қалағаны болады, қаламағаны болмайды.

Д. Құдірет, күші жету деген. Аллаһ шексіз құдірет иесі.

Ж. Кәләм, сөйлеу деген. Аллаһ осы сипатымен пайғамбарлаға кіаптар түсірген.

Е. Такуин жарату демек.

Дәріс №10. Таухид мәселесі

Ақида білімінің басында Аллаһтың бірлігі тұрады. Яғни таухид сенімі.  Құран және хадисте келген дәлелдерден таухидтың үш салалы екендігі мәлім.

1. Таухидур-рубубия – Аллаһты  Раб екендігінде бір деп білу. Яғни, Аллаһ тағаланы жаратуда  және жаратылыс істерін басқаруда жалғыз деп сеніп, мойындау.

2.  Таухидул-улуһия – Аллаһты  Тәңірлікте бір деп білу. Яғни, басқа да сиынылып жатқан бекер  болған нәрселер емес, Аллаһ тағаланың  жалғыз Өзі ғана синуға лайық  деп сену және ғибадаттың барша  түрін ешқандай серік қоспай, Оған ғана жасау.

3.  Таухидул-әсмә,и уас-сифат  – Аллаһты есімдері және сипаттарында  бір деп білу. Яғни, Аллаһ тағаланы  Құран және хадисте келген  әдемі есімдерімен атау және  жоғары сипаттармен сипаттау. Сондай-ақ  бұл есімдер мен сипаттар Аллаһ  тағалаға лайық болған барша мағыналарды толықтай ұғындырады деп сену. Мысалы: Имам Абу Ханифа: “Аллаһ тағала мақұлықтардың сипатымен сипатта лынбайды” деген. Тағы да: “Бірде біреудің Аллаһ туралы бірер сөз айтуы мүмкін емес. Бәлкім, Оны Өзінің сипаттаған нәрселерімен ғана сипатталады”. “Аллаһ тағалаға дұға жоғарыдан қылынады, төменнен емес. Өйткені, төмен Рабтың, Тәңірдің сипаттарынан емес” деген.

«Иман әрекетке итермелейтін шындық. Сондықтан иманның іс-жүзіне аспай, жүректе жасырын қалуы мүмкін емес. Егер иман әрекетке көшпей, бүгіліп қалса, әлсіз немесе өлік болғаны. Жұпар иісін сақтай алмаған гүл секілді иман да әрекетін сақтай алмайды. Иман – іс-әрекет, жүйе болып табылады. Аллаһқа қарай бет бұру Иман ұжданның түбінде көмулі, жасырын, ынжық, езіліп-жанышталған нәрсе емес. Әрекетсіз, жақсы ниеттерден құралған деуге де болмайды. Міне иманды өмірдің негізгі тірегіне айналдырған  Исламның айқын көрінісі

Дәріс №11. Періштелерге иман

Бізді қоршаған әлемде көзге көрінбейтін қаншама жаратылыстар бар. Оларға сену мұсылманның ерекшеліктерінің бірі. Ал материалистер көрген нәрсеге ғана сенемін деп ақиқатты көргісі келмейді. Ислам бізге көзге көрінбейтін жаратылыстардың ішінде періштелерге сенуге шақырады. Адам баласының рухани дамуы үшін періштелер де Аллаһтың рұқсатымен оларға жәрдем бере алады. Ибни Мәсғуд Пайғамбарымыздан алған бір хадисін былайша жеткізеді: «Адам баласына шайтанның арбауы мен періштелердің илхамы әсер етеді. Шайтанның арбауы жамандыққа итермелеп, ақиқатты жаныштау, періштенің илхамы болса, жақсылыққа шақырып, ақиқатты үйрету. Кімде-кімге осындай ақиқаттың белгісі берілсе ол Аллаһтың нығметі. Сондықтан ол Аллаһқа шүкір етсін.

Періштелер сезім мүшелерімізбен сезіп біле алмайтын, көзге көрібейтін нұр және рухани жандылар. Оларда нәпсі еркек, әйел зәты, үйлену, шашршау деген адамға тән сипаттар жоқ. Санын жалғыз Аллаһ біледі. Тек Аллаһтың әмірімен жүреді. Қарсы келу атымен жоқ. Олардың өздерінңде қызметтері әртүрлі. Уаһи әкелу, жаңбыр, қар жаудыру т.б.

Дәріс №12. Пайғамбарларға иман

Жаратушының адамзатқа біллдірген хабарларын пайғамбарлар арқылы білеміз. Адамнан өзге жаратылыстар дүниеге келгеннен өз басына өмір сүруге ыңғайлы болып келеді. Ад адам баласы дүниеге шыр етіп түскеннен ананың қарауынсыз өмір сүруі мүмкін емес. Сондықтан олар ержеткен күннің өзінде жол көрсетушіге мұқтаж. Адамды жаратқан Аллаһ Тағала болғандықтан олардың осы әлсіздігін назарға ала отырып, жол нұсқайтын пайғамбарлар жіберген.

Пайғамбарымыздың жастарға деген мейір-шапағаты, кішіе ізет, үлкенге құрмет көрсету үлгісі, өнеге боларлық дәрежеде.

Оның ең басты сипаттары мына төмендегідей:

Садық: Сөзі мен істерінде туралықты ұстанады. Ешқашан өтірікке жуымайды. Олардың болады деп айтқандары болған. Болмайды дегені болмаған. «Расында білеміз, күдіксіз олардың айтқандары сені кейітеді. Олар сені өтірікке санап отырған жоқ. Бірақ залымдар Аллаһтың аяттарына қарсы келеді»1.

Сенімді: Олар үнемі сенімділікті өмірлеріне ту етіп ұстанады. Пайғамбарымыздың пайғамбарлығын мойындамайтын адамдардың өзі оған аманат тапсырып кететін болған. Досы мен дұшпаны Оны сенімді адам деп атайтын.

Күнәсіз: Пайғамбарлар ешқашан күнә істемейді. Ол өз жүйелерін орынода іске асырады.

Парасатты: Олар адамдардың арасындағы ақылды, алғыр, рухы мықты адамдар. Ақыл мен зейіндерін ең жоғарғы дәрежеде қолданады. Негізгі ақиқатты Аллаһтан алып, адамзат баласына тура жолды көрсетеді.

Таблиғ: Аллаһтың уахи арқылы білдірген әмірі мен тыйымдарын адамдардың дәрежесіне қарай, ешнәрсені жасырмай ешнәрсе қоспай үйретеді.

Дәріс №13. Кітаптарға иман

Иман негіздерінің бірі пайғамбарларға түсірілген қасиетті кітаптарға сену. Кітаптар түсіруінде де үлкен мән-маңыз жатыр. Өйткені жер бетінде негізгі мақсатынан айырылып, адамдықты ұмытуға айналған қауымдарды тәртіпке шақыратын қағида құрал керек болады. Онсыз түзелу мүмкін емес. Ол кітаптарда адамның өмірге не үшін келгендігі, қайдан келгендігі, о дүниедегі жағдайының қалай болатындығымен қоса өмірдегі кейбір сырлар айтылады.

Ислам мәдениетінің негізгі қайнар бұлағы осы Құран Кәрім. Құран әр бір дәуірдің кез-келген мәселесіне жауап берерлік дәрежеде түсірілген Аллаһтың кітабы. Әлемде оның мәдениетіне тең келерлік ешқандай мәдениеттілікті көре алмаймыз.

        Құран Кәрім  білім алуға шақырады. Мұны біз  Құранның түскен алғашқы аятынан  байқаймыз:

«Оқы! Сондай, жаратқан Раббыңның атымен оқы. Ол адам баласын ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Ол Раббың аса ардақты. Сондай қаламмен үйреткен. Ол, адамзатқа білмеген нәрсесін үйреткен»2.

Осылайша Құран олардың өмірлеріне жол нұсқап, адасудан сақтап, еліктеудің құрығынан құтылады.

Дәріс №14. Ақырет күніне иман

Діни тәрбиеде ақыретке сенудің өте маңызды ролі бар. Ол арқылы өмір мектебінде жақсы баға алып, игі іс-істеуге ұмтылады. Хз. Әбу Бәкір (р.а.): Ақыретке амалсыз бару, ескексіз қайықпен жолға шыққанмен бірдей» демекші ана дүниеге сену, о дүниенің азығын молайтады.

Сонымен ақырет сенімін үйрету адамшылыққа бастайды, ал оны жоққа шығару айуандыққа бастайды деп еш күмәнсіз айта аламыз. Талаптан Ахметжан «о сұлу мен суретшіде» кейіпкері арқылы ақыретке сенуді былайша жеткізеді: «Ана дүниеге істеген күнәсімен бетпе-бет келмейтініне көңілі сенген пенденің мына өмірде небір қатыгездікпен аяғын тартпайтыны тағы ақиқат. Олай болса ана дүниенің барына сенген дұрыс.

Дәріс №15. Тағдырға иман

Хз. Пайғамбарымыз иман негіздерін айтқанда, жақсылық пен жамандықтың Аллаһтан екендігі білдірген.

Құран Кәрімде мұны былайша баяндайды:

«Шын мәнінде әрі нәрсені бір өлшеумен жараттық».