История Киевской Руси. 2

Уводзіны 

Звыш  адзінаццаць стагоддзяў таму ўсходнія славяне стварылі свая першая дзяржава. Летапісы і іншыя славутасці старажытнарускай літаратуры завуць яе Руссю, або рускаю зямлёй, навукоўцы-гісторыкі - Кіеўскай, або Даўняй Руссю. Яна прыналежыла  да найбольшых, самым культурным, самым  развітым эканамічна і палітычна  трымаў сярэднявечча. Магутнай, высокаразвіты  і цэласнай была матэрыяльная і духоўная культура Кіеўскай Русі. Яе народ узводзіў велічныя каменныя храмы і прыбранае  драўлянае жыллё, ствараў магутныя фартыфікацыйныя будынкі сваіх  вялікіх і малых гарадоў, будаваў  на тысячы вёрст ахоўныя валы супраць  вандроўцаў. На ўвесь мір славіліся  вырабы старажытнарускіх майстроў. У  Кіеве, а далей у Ноўгарадзе і  іншых гарадах Русі складаліся летапісы, у якіх апісвалася хвалебнае мінулае, а гэтак жа аналізавалася сучаснае жыццё. Старажытнарускі народ лазаў  сваю вусновую гісторыю ў выглядзе перакладаў і легенд, песень жонак  і былін, іншых фальклорных славутасцяў. Кіеўская Русь шмат важыла ў палітычным жыцці Еўропы і Блізкага Ўсходу. З ёй змушаныя былі лічыцца візантыйскія імператары і хазарскія хапаны. На працягу крысоў тысячагоддзе Старажытнаруская дзяржава засланяла сабой еўрапейскі мір і Візантыю ад вандроўцаў. Кіеўская Русь зрабіла велізарны ўнёсак да сусветнай гісторыі, таму цікавасць да яе не суціхае сярод навукоўцаў сучаснага міру. Крыніцамі ўзнаўлення гісторыі Кіеўскай Русі з'яўляюцца пісьмовыя і рэчавыя (археалагічныя) славутасці. Галоўнымі пісьмовымі крыніцамі з'яўляюцца летапісы: "Аповесць часавых гадоў", Кіеўскі, Галіцка-валынскі, Наўгародскія, Суздальскі, Маскоўскі, Никонивский і інш. Нямала каштоўнага дадаюць і іншыя пісьмовыя славутасці - кодэксы і запісы нормаў права, княжыя зямельныя граматы, і таму падобнае.

2 .  Старажытнаруская  дзяржава (Кіеўская  Русь) - феадальная  дзяржава ўсходніх  славян. 

          2.1 Чыннікі і працэс  адукацыі Кіеўскай  Русі.

Усходнія  славяне, пачынальна з VI-VII ст. рассяліліся на велізарнай тэрыторыі Ўсходняй Еўропы, утвараючы звязы плямёнаў. "Аповесць часавых гадоў"  складзеная, пяць стагоддзяў таму, малюе грандыёзнае палатно гэтага рассялення: "Славяне дашлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя - дрэўлянамі, таму што селі ў лясах, а яшчэ іншыя селі промежду Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, другія селі па Двини і назваліся палачанамі, - за ракой, што ўпадае ў Двини і мае назоў Полота. Тыя жа славяне, якія селі ў возера Ильмень, празваліся імем - словенами. А іншыя селі па дзясне, і па Сэме, і па Сулеи назваліся паўночнікамі". Гэты працэс рассяленне ў цэлым завяршыўся ў VIII-IX ст.

Першым  этапам адукацыі дзяржавы ў усходніх славян было адукацыя на працягу VII - першай паловы ІХ ст. перад дзяржаўнымі адукацыямі - палянскага княства Кія, Дулибо - Валынскага звяза і інш. Усходнеславянскія звязы плямёнаў уяўлялі сабой выразныя этнакультурныя супольнасці, якія мелі вызначаныя лакальныя асаблівасці. Пасля, спараджэнне родаплемяннога ладу - вялікія і малыя звязы плямёнаў у ходу развіцця ўсходнеславянскага грамадства паступова перараслі ў адукацыю больш высокага сацыяльна-палітычнага ўзроўня - племянныя княствы.

Карэнным  чыннікам адукацыі дзяржавы ў усходніх славян, як і ў усіх іншых народаў, было ўзнікненне сацыяльна неаднастайнага грамадства, гэта значыць грамадствы з прыватнай уласнасцю, маёмаснай  няроўнасцю, сацыяльным расслаеннем. Узмацненне руху насельніцтва (падчас гандлёвых  сувязяў, войн, перасоўванні сельскага  насельніцтва ў гарады), нарастанні сацыяльнай напружанасці перараслі  якія рэгулююць функцыі  роду і  патрабавалі прынцыпова новага рэгулятара - публічнай улады з магутным апаратам прымусу, падмацаваным ідэалагічнай сістэмай. Усходнія славяне знаходзіліся на тым узроўні сацыяльна эканамічнага развіцця, якое стварае ўнутраныя перадумовы для ўзнікнення дзяржавы. Галоўнымі іх заняткамі былі ворнае земляробства, рамёствы, гандаль. Істотна ўдасканаліліся асноўныя сельскагаспадарчыя і переработочные прылады працы. Удасканаленне прылад працы падвышала прадукцыйнасць працы і ўраджайнасць збожжавых культур. Хутка развівалася металургія і іншыя рамёствы. Утварыліся гарады, асобныя з якіх ператварыліся ў палітычныя цэнтры племянных звязаў.

Асаблівасцю і дадатковым стымулам генэзы дзяржаўнасці ў усходніх славян была заострена запатрабаванне ў арганізацыі абароны ад вонкавай пагрозы - у першую чаргу з боку хазар, аб'яднаных у магутны каганат, а таксама варагаў, Візантыі, Польшчы.

Фармаванне  дзяржаўнага апарата стымулявалі  таксама далягляд атрымання вялікіх  прыбыткаў ад вялікіх гандлёвых  шляхоў у выпадку наладжвання  іх утрымання і аховы. Асабліва гэта дакраналася шляхі "З вараг у грэкі".

Галоўнымі прыкметамі існавання дзяржаўнасці ў раннесярэднявечнаму грамадстве сучасныя гісторыкі лічаць наяўнасць улады, адчужанай ад народа, размяшчэнні насельніцтва па тэрытарыяльным прынцыпе і сцягванні даніны для ўтрымання ўлады. Можна дадаць да гэтага як абавязковая прыкмета пераймання ўлады князем. Ва ўмовах Кіеўскай Русі Х ст. пэўнымі формамі дзяржаўнасці былі: княжанне земляў (падначаленне ўлады дзяржаўнага цэнтра тэрыторый племянных княстваў) і распаўсюджванні на тыя землі сістэм збору даніны, кіраванні і судаводства.

Першымі кіеўскімі князямі, існаванне якіх зафіксавана летапісцамі, былі Аскольд  і Дзюр. Палянскія княства Кія, Аскольда і Дзюра стала этнакультурным, палітычным і сацыяльным цэнтрам, вакол  якога ў канцы ІХ ст. пачатак расці рускую дзяржаву. Магчыма, летапісец Нестар меў падставы, робячы пад 860-м годам запіс аб паходзе Аскольда і Дзюра на Канстанцінопаль, адзначыць, што з таго часу "пачалася звацца Руская зямля". 

Узнікненне, станаўленне і росквіт Кіеўскай Русі. 

a) Аб'яднанне земляў і плямёнаў усходніх славян.

Такім чынам, слова "Русь" паўстала не як этнонім, а як палітычны назоў  дзяржаўнага аб'яднання, якое спачатку аб'ядноўвала толькі палян, дрэўлян, дереговичев і чарнігаўскую частку паўночнікаў. У апошняй чвэрці ІХ ст. улада кіеўскіх князёў распаўсюджваецца на палачан і смаленскіх крывічы.

Вырашальны  крок на шляхі да ўсходнеславянскай  дзяржаўнасці быў зроблены ў канцы  ІХ ст. Каля 882р. наўгародскі князь Алег з жонкай спусціўся Дняпром, узяў Смаленск, Любеч, потым хітрасцю захапіў Кіеў, забіў кіеўскіх князёў Аскольда і Дзюра і абвясціў Кіеў сталіцай сваёй дзяржавы: "Хай будзе Кіеў маці градам рускім". З таго часу паступаюць сістэматычныя звесткі аб развіцці дзяржаўнасці на Русі.

Княжанне  Алега ў Кіеве (882-912) пачалося паводле  са сведчаннем "Аповесці часавых  гадоў" з стварэння  апорных  пунктаў цэнтральнай улады ў  племянных княствах гарадоў, з усталявання спачатку прыблізнага парадку сцягвання даніны на падуладных князю землях. Нестар распавядае аб паступовым распаўсюджванні ўлады Кіева на зямлі незалежных раней племянных княстваў. Былі далучаныя землі хвалебны Ильменя і пскоўскіх крывічаў. Землі інкарпараваных да дзяржавы княстваў адразу жа абкладаліся данінай, на іх распаўсюджваліся сістэмы судаводства і адміністрацыі. Так утваралася дзяржаўная тэрыторыя Даўняй Русі.

Настойлівая дзейнасць Алега адносна стварэнні  дзяржавы дала добрыя наступствы: у  апошнія гады яго кіравання ў  Кіеве ўлады князя падпарадкоўваліся  паляны, словены Ильменя, паўночнікі, крывічы, радзімічы, дрэўляне, выкрый, магчыма, дулиби і харваты, а таксама неславянскія племянныя аб'яднанні - чудзь і мераючы.

У часы княжання Алега ажывілася эканамічнае  развіццё грамадства. Пераладжваўся  стольны град Кіеў. Старажытнаруская дзяржава часоў Алега заставалася  ўсё жа не досыць кансалідаваным. Улада  кіеўскага князя ў землях племянных  княстваў была яшчэ слабой, часамі фармальнай, а сістэмы кіравання, сцягванні  даніны і судаводства - прымітыўнымі і дзейнічалі, час ад часу, калі наязджалі  княжыя дружыннікі з Кіева. Тая краіна была, як на сваё час, эканамічна развіты і мела вялікую ваенную патугу, пра што сведчыць сама магчымасць ажыццяўлення пераможнага вайскоўца паходу Русі на Візантыю ў 907р. Пісьмовыя дамовы Кіева з Канстанцінопалем 907 і 911 гадоў сталі першымі палітычнымі актамі маладой дзяржавы.

b) Развіццё дзяржаўнасці Русі ў першай палове Х ст.

На працягу  першай паловы Х ст. кіеўскія князі настойліва і паслядоўна гуртавалі ўвогуле, дзяржаве племянныя княствы ўсходніх славян. Справа Алега, па сведчанні "Аповесці часавых гадоў", 912р. працягнуў яго пераемнік Ігар. Ён ізноў далучыў да дзяржавы княства уличичей і дрэўлянам, якія адпалі, было пасля весткі аб сконе Алега.

На 40 гг. Х ст. прыпала новы выбліск ваеннай актыўнасці старажытнарускай панавальнай верхавіны. Кіеўскі князь распаўсюдзіў сваю ўладу на ўсходні Крым і Тамань. Ігар здзейсніў два вялікіх паходу на Візантыю, што мелі мэтай, як абарону паўднёвых меж, так і забеспячэнне выгод для рускіх гандлёвых людзей у Канстанцінопалі і іншых грэцкіх гарадах.

Вялікія і малыя войны прыносілі славу  і багацце князям і старэйшым  дружыннікам. У той жа час яны  адрывалі ад мірнай працы шмат народа, у войнах гінулі тысячы людзей, што  саслабляла эканоміку дзяржавы. Галоўнай жа крыніцай забеспячэння войска зброяй, ежай, канямі заставалася сцягванне  даніны, якую князі імкнуліся ўвесь  час павялічваць. Асабліва жорсткім быў збор полюдья, што ў Х ст. ішло непасрэдна на ўтрыманне ваеннай жонкі. Менавіта пад уздзеяннем сваіх дружыннікаў князь Ігар, сабраўшы адзін раз полюдья ў зямлі дрэўлян, вярнуўся туды, каб спагнаць яго ў другі раз, завошта быў забіты паўсталымі 944р. Са смерцю Ігара скончыўся першы этап у развіцці дзяржаўнасці на Русі.

Адзіны  вядомы з летапісу сын Ігара - Святаслаў  быў яшчэ хлопчыкам, і на княжы  пасад сяла яго жонка Вольга. Яна  жорстка прыдушыла паўстанне  дрэўлян увесну 945р., штурмам выстараўшыся іх галоўны горад Искоростень, забіўшы дрэўлянскіх князёў і шмат ваяроў. У той жа час княгіня, верагодна, зразумела, што наступіла час усталяваць памер даніны, у першую чаргу полюдья, з залежнага насельніцтва, што яна і зрабіла. Вольгай таксама былі ўладкованыя апорныя пункты цэнтральнай улады на месцах, адміністрацыйная жа і судовая сістэмы распаўсюджаныя на ўсё падуладныя Кіеву зямлі племянных княстваў.

У часы Вольгі пераладжваўся, упрыгожваўся і  ўмацоўваўся стольны град Русі. З  княжаннем Вольгі можна звязваць наступ другога этапу ў развіццю старажытнарускай дзяржаўнасці. Ён адзначыўся візітам Вольгі да Канстанцінопаля  каля 946р. Упершыню ў гісторыі раздзел  Старажытнарускай дзяржавы ішоў у Візантыю на чале мірнага пасольства. Вынікам  гэтага візіту было вадохрышча Вольгі і зняволенні саюзнай руска-візантыйскай дамовы.

c) Сацыяльна-эканамічны і дзяржаўны лад Кіеўскай Русі IIX-X ст.

Магутная  дзяржава стварыла спрыяльныя ўмовы  для хуткага развіцця прадукцыйных сіл. Гаспадарчы прагрэс апынуўся ў  значным распаўсюджванні прылад працы іх жалеза, выцясненні прымітыўных  сістэм земляробства, развіцці рамёстваў, гандлю і гарадоў.

Кіеўская  Русь IIX-X ст. яшчэ не ведала класавы ўклад. Таму ўсходнеславянская дзяржаўнасць нарадзілася ў грамадстве, што заставалася родаплемянным. Можна назваць першую рускую дзяржаву звыш племянны, бо ў ёй улада не толькі аддзялілася ад масы народа, але і паднялася над самой племянной верхавінай, набыла індывідуальны характар. Старажытнаруская дзяржава было арганізаванае за тэрытарыяльнай прыкметай, чым прынцыпова адрознівалася ад папярэдніх ёй племянных княстваў.

Для дзяржаўна-адміністрацыйнага  ўкладу Кіеўскай Русі была характэрнай  такаючы чорта, як федэральны ўклад. Вялікакняжацкая ўлада мала ўмешвалася ва ўнутранае жыццё далучаных  земляў. Іх абавязак абмяжоўвалася  выплатай даніны, а таксама ўдзелам  у вайскоўцаў паходах кіеўскага  князя.

Летапісцы адлюстроўваюць старажытнарускіх уладальнікаў канца IIХ-Х ст., як тыповых князёў жонак. Вызначаная рэч дараднікамі князя былі толькі старэй дружыннікі: яны ўтваралі і апарат кіравання, судаводства і збору даніны.

d) Развіццё Старажытнарускай дзяржавы ў часы княжання Святаслава.

Нядоўгае  княжанне ў Кіеве сына Вольгі Святаслава (964-972) преисполнено амаль бесперапыннымі паходамі і бітвамі. Падчас княжання Святаслава Старажытнаруская дзяржава было пашыранае і ўмацавана. Ён звярнуў у склад Кіеўскай Русі племянное княства вяцічаў, што патрапіла пад уладу хазаров. Для гэтага яму прыйшлося ажыццявіць паход у міжрэчча Акі і Волгі.

Па тым, 968р., Святаслаў задаў паразы Хазарскаму каганатове. Далей Святаслаў умяшаўся ў вайну паміж Візантыяй і Балгарыяй. Таго жа ткі ў 968 г. печенеги раптам напалі на Кіеў. Своечасова папярэджаны ганцом Святаслаў спешна вярнуўся да стольнага граду і адагнаў печенегов. Бесперапынна ваюючы, пяць доўгіх гадоў, ён некалькі запусціў дзяржаўныя справы.

Аднак было бы аднабакова і няправільна  разглядаць Святаслава выключна як заваёўніка. Святаслаў правёў адміністрацыйную рэформу, перад тым як адправіцца ў другі і апошні паход да Балгарыі. Старэйшага сына Яраполка ён пасадзіў сваім намеснікам у Кіеве, малодшага  Алега - у Овруче, а пазашлюбнага сына - Уладзіміра ён паслаў кіраваць ад свайго імя ў Ноўгарад. Гэтая мера паклала пачатак дзяржаўнай рэформе, у выніку якой уся старажытнаруская дзяржава апынулася пад уладай адной княжай дынастыі.

Другі паход Святаслава на Балгарыю не меў  поспеху. Вяртаючыся ў Кіеў, Святаслаў  загінуў у боі з печенегами.

Паміж ім сынамі пачалася дужанне за ўлада. Алег і Ўладзімір не жадалі прызнаваць брат вярхоўным князем. У сваю чаргу Яраполк вырашыў утаймаваць братоў і стаць единовластным уладальнікам Русі. З гэтай мэтай ён у 977р. адправіўся з войскам на Овруч. Алег прайграў яму бітву і загінуў. Уладзімір не стаў чакаць, пакуль Яраполк нападзе на яго. Ён набраў войска з варагаў і ў 978 зрушыўся на Кіеў. У кароткай вайне паміж братамі Яраполк загінуў, і 11 чэрвеня таго года, па сведчанні аўтара сярэдзіны ХІ ст. Якава Мниха, Уладзімір стаў князем у Кіеве.

e) Перабудова дзяржавы за Ўладзіміра Святаслававіча.

Гісторыкі характарызуюць дзяржаву часоў Уладзіміра як раннефеадальную манархію. Гэтае  азначэнне ў значнай меры з'яўляецца ўмоўным. Значэнне выбітнай постаці  Ўладзіміра складаецца ў тым, што  сваёй дзейнасцю ён быццам злучыў двое сутак: познюю родаплемянную і  раннюю феадальную.

Калі  Святаслаў шукаў славы ў бітвах, то яго сын Уладзімір - у мірнай перабудове дзяржавы. У каля 988 г. Уладзімір працягнуў адміністрацыйную рэформу бацькі, адхіліў ад улады племянных правадыроў, а на іх месца пасадзіў уласных сыноў. У падаленыя землі князь адправіў сваімі намеснікам дакладных яму баяраў. Ён становіцца вярхоўным уладальнікам у краіне. І з тых часоў Кіеўская Русь становіцца аб'яднанай дзяржавай.

За Ўладзіміра ў цэлым завяршыўся працэс складання  дзяржаўнай тэрыторыі, вызначыліся  яе мяжы, якія ў цэлым супадалі з  этнічнымі межамі ўсходнеславянскай  этнакультурнай агульнасці. На ўсходзе  Кіеўская Русь дасягала міжрэчча Акі  і Волгі, на захадзе - Днястра, Карпат, Заходняга Бугу, Нёмана, Заходняй Двини, на поўначы - Чудскага, Ладажскага і Онезького азёр, на поўдні - Дона, Расе, Суллы і Паўднёвага Бугу. 
 
 

2.2  Становішча беларускіх  земляў у складзе  старажытнарускай  дзяржавы. 

Усходнеславянскія звязы плямёнаў адчувалі сваяцтва паміж  сабой, яны былі блізкія па мове, культуры, звычаям, мелі шмат агульных вонкавых інтэрасаў. Усё гэта стварала ўмовы для палітычнага обьединения ўсходніх славян, што і адбылося ў другой палове IX у. На чале гэтага обьединения стала дынастыя Рурыкавічаў , а галоўным горадам - Кіеў. Аднак імперыя Рурыкавічаў не была цэнтралізаванай дзяржаўнай адукацыяй. Яна ўяўляла сабой палітычных обьединения феадалаў вакол вялікага князя з мэтай адпору сталым набегам вонкавых ворагаў і збору даніны з уласнага насельніцтва.

Тэрыторыя сучаснай Беларусі знаходзілася на заходняй ускраіне Кіеўскай Русі. Спачатку тут  існавалі Полацкае і Тураўскае княствы. Па меры развіцця феадальных адносін  некаторыя княствы рабілі спробы выйсці з-пад улады Кіева. Адным  з першых пачаткаў адасабляцца Полацак. Полацак упершыню згадваецца ў крыніцах пад 862г.

У апошняй  чвэрці X у. ішла ўпартае дужанне  за вялікакняжацкі пасад паміж сынамі Кіеўскага князя Святаслава і  Кіеўскім князем Яраполкам, Наўгародскім князем Уладзімірам. Кожны з іх імкнуўся мець Полацкае княства сваім саюзнікам. З гэтай мэтай Уладзімір вырашыў  ажаніцца на дачцы Полацкага князя  Рагвалода Рагнедзе , але сустрэў  з яе боку рашучая адмова. Тады Ўладзімір  захапіў Полацак, забіў Рагвалода, сілай узяў сабе ў жонкі Рагнеду і стаў Вялікім Кіеўскім князем. У найбуйныя гарады ў якасці сваіх намеснікаў Уладзімір накіраваў сваіх сыноў. Яго сын ад Рагнеды Ізяслаў атрымаў Полацак.

Пасля смерці Ізяслава ў Полацку княжылі  яго сыны і ўнукі. Найвышэйшага росквіту Полацкае княства дасягнула пры  князю Брачыславе (1001-1044гг.) і Ўсяславе (Чарадзею) (1044-1101 гг.). У гэты час пашырэлі межы княства. Яно займала тэрыторыю  цяперашняй Віцебскай вобласці, паўночную  частку Менскай і некалькі суседніх раёнаў. У васальнай залежнасці ад княства былі землі, якія распасціраліся па ніжняй плыні Заходняй Дзвіны, дзе  знаходзіліся гарады Кукенойс і Герцике. Палачане кантралявалі гандлёвы шлях "з вараг у грэкі", збіралі даніну з балцкіх плямёнаў.

Паміж Полацкам і Кіевам вялася дужанне, якая працягвалася з перапынкамі больш 100 гадоў. Полацкія князі двойчы займалі  Ноўгарад, загадай дужанне за Пскоў  і Смаленск. У 1067г. адбылася бітва  на рацэ Няміга, ішла вайна з Уладзімірам  Манамахам. У 1127г. сын Манамаха Вялікі князь Кіеўскі Ізяслаў арганізаваў  вялікі паход кааліцыі паўднёва-рускіх князёў супраць Полацку. Затым полацкая зямля распалася на ўдзельныя  княствы: Полацкае, Менскае, Друцкае, Изяславское, Лагойскае і інш.

У другой палове XII у. ва ўсходнюю Прыбалтыку сталі  пранікаць крыжакі. Продкі латышоў  і эстонцаў да гэтага часу не мелі сваёй  дзяржаўнасці і былі язычнікамі. Паўночная  небяспека са боку нямецкіх крыжовых ордэнаў была замаскіраваная місіянерскай дзейнасцю. У 1186г. полацкі князь Уладзімір  дазволіў немцу Мейнарду весткі хрысціянскую працу сярод падпарадкаваных  Полацку ліваў. Крыжакоў цікавіла не гэтулькі місіянерства, колькі заваёва  новых земляў у Прыбалтыцы.

У 1201 г. пры біскупе Асберте (з дазволу полацкага князя) была пабудаваная крэпасць Рыга. У 1202 г. тут быў створаны пры дапамозе рымскага таты ордэн мечнікаў, які ў 1237 г. стаў звацца Лівонскім. З'яўленне нямецкіх крыжакоў у Прыбалтыцы стала пагражаць полацкім князям стратай гэтых земляў. Таму ўлетку 1203 г. лютва Полацкага князя Ўладзіміра Ўсяславіча абсадзіла нямецкія крэпасці Икскюль і Гольм. Але гэты паход быў няўдалым. У 1208 г. крыжакі захапілі Кукенойс, у 1209 г. разрабавалі і спалілі Герцике.

Каб процістаяць  небяспекі, Полацак і Віцебск  усталявалі сувязь з Наўгародскай зямлёй, што дазволіла ім вырабіць паразу шведам на Няве ў 1240 г., і 5 красавіка 1242 г. разбіць нямецкіх крыжакоў на Чудскім возеры. У 1260 г. літоўцы разам з рускімі і беларускімі войскамі вырабілі паразу крыжакам на возеры Дурбе. Такім чынам, кааліцыі ўсіх сіл паўночнай часткі Еўропы атрымалася абараніць сваю незалежнасць.

Тураўскае княства ўтварылася на тэрыторыі  паўднёвай Беларусі ў басейне  Прыпяці і яе прытокаў. Сталіца  княства - горад Тураў згадваецца ў летапісы пад 980 г. Да канца X у. Тураўскае княства развівалася як самастойнае. Тут кіравала дынастыя князёў. З канца X у. у Тураве княжыць сын Вялікага князя Кіеўскага Святаполк, які вёў дужанне за самастойнасць княства. З 1054 г. па 1119 г. Тураўскім княствам валодалі князь Ізяслаў (сын Яраслава Мудрага) і яго сыны. З 1113 г. княства перайшло да спадчыннікаў У. Манамаха. У 50-е гады XII ст. Тураўскім княствам авалодаў Юры Яраслававіч, які вярнуў княства дынастыі князя Ізяслава. Асаблівасцю грамадска-палітычнага ладу Тураўскага княства было наяўнасць у горадзе і князя, і пасадніка, што было яшчэ характэрна толькі для Ноўгарада Вялікага.

У гэты час жыхары Беларусі аказалі ўпарты супраціў мангола-татарам, калі яны, спусташаючы  Русь, зрушыліся ў 1240 - 1242 гг. на Захад. Флангавыя атрады Батыя мінулі праз паўднёвую частку Беларусі, спустошылі і разрабавалі Мазыр, Тураў, Пінск, Брэст. У сярэдзіне і другой палове XIII у. мангола-татары яшчэ не раз ажыццяўлялі  набегі на беларускія і літоўскія  землі, але заваяваць і падпарадкаваць іх ім не атрымалася. У канцы XII - пачатку XIV у. Тураўская зямля была цалкам далучаная да Вялікага княства Літоўскаму.

Феадальнымі адносінамі завуцца такія адносіны, якія заснаваныя на прыватнай уласнасці  на зямлю і няпоўнай уласнасці  на працаўнікоў - сялян. Паколькі пры  феадалізме асноўным сродкам вытворчасці была зямля, яна і стала ўласнасцю феадалаў. Вярхоўным уласнікам зямлі, яе размеркавальнікам у раннефеадальнай дзяржаве - Кіеўскай Русі, куды ўвайшлі землі крывічаў, радзімічаў і дрыгавічаў, быў вялікі князь. Ён рэгуляваў валодання буйных, сярэдніх і дробных феадалаў у залежнасці ад сваіх ваенна-палітычных і фінансавых мэт. Феадалы атрымлівалі ў валоданне зямлю ад вялікага князя за службу, у асноўным ваенную або дзяржаўную. Атрымаўшы зямлю, феадал незалежна ад формы ўласнасці (умоўнай або безумоўнай) не мог абыйсціся без сялян, т.к. зямлю трэба было апрацоўваць. Феадал надзяляў зямлёй сялян, якія пападалі пры гэтым да яго ў залежнасць. Існавалі дзве формы феадальнай залежнасці: эканамічная (выкананне сялянамі феадальных павіннасцяў: даніны, чыншу прадуктамі, грашовага чыншу, паншчыны) і асабістая (пазбаўленне асабістай волі). У Старажытнарускай дзяржаве ўсе сяляне ўжо знаходзіліся ў эканамічнай залежнасці і выконвалі ў карысць феадалаў павіннасці - давалі даніну, плацілі чынш і нават вы-полняли паншчыну. Але першапачаткова асноўнай формай павіннасцяў была даніна. Яна спаганялася прадуктамі неземледельческого характару (мехам, мёдам, рыбай, грыбамі і т.д.). Гэта было звязана з тым, што ўзровень прадукцыйнасці працы ў сялянскай гаспадарцы быў яшчэ нізкім. Сяляне не выраблялі ў дастатковай колькасці лішкаў прадуктаў, якія феадал мог забіраць. Пры феадалізме акрамя прынцыпу "няма зямлі без спадара" дзейнічаў іншы прынцып - карыстацца селянінам так, каб яго хапіла на заўтра, т.е. даваць магчымасць прайгравацца сялянскай гаспадарцы. Калі жа прадукцыйнасць працы ў сялянскай гаспадарцы ўзрасла, феадалы пачалі перакладаць сялян на чынш прадуктамі, грашовы чынш і нават паншчыну. Пры феадалізме ўсё 4 формы феадальных павіннасцяў суіснавалі, але адна з іх у той або іншы перыяд была галоўнай, дамінуючай: у IX - XI у. - даніна, у XI - XIV у. - чынш прадуктамі, у XV - першай палове XVI у. - грашовы чынш, са другой паловы XVI у. - паншчына.

Наступнае развіццё сельскай гаспадаркі прывяло  да новага падзелу працы, да аддзялення рамяства і гандлю ад земляробства. Гэта прывяло да ўзнікнення гарадоў. Летапісы не кажуць аб дакладным часе іх узнікнення. Аб гарадах паведамляецца  толькі ў сувязі з тым або іншай  падзеяй. Самі жа гарады ўзнікалі значна раней. Аб Гародні, напрыклад, упершыню паведамляецца ў Іпацьцеўскім летапісе пад 1128 г., а горад паўстаў, паводле матэрыялаў археалагічных раскопак, у пачатку XI у. Некаторыя з гарадоў засноўваліся як вайскоўцы крэпасці (Гародня, Браслаў, Наваградак), іншыя - як цэнтры адміністрацыйнай і хозяй-ственной жыцці землеўладальніцкіх акруга (Ізяслаў, Барысаў), а трэція - як былыя племянныя цэнтры (Полацак, Тураў) і т.д.

Старажытныя беларускія гарады складаліся з двух частак - умацаванага дитинца (граду) і гандлёва-рамеснага пасада. Шматлікія з іх размяшчаліся на мысах, адукаваных зліццём двух рэк, на месцы былых гарадзішчаў. І назовы свае яны атрымлівалі ад назову ракі, на беразе якой паўсталі (Полацак - ад назову ракі Полоты, Віцебск - рэкі Витьбы, Менск - Менки, Гародня - Гараднічанкі). Усе старажытныя гарады мелі магутныя абарончыя ўмацаванні. Яны абносіліся землянымі валамі, умацоўваліся драўлянымі сценамі. Уезды абаранялі магутныя драўляныя вежы. Некаторыя крэпасці абносіліся яшчэ глыбокімі равамі, запоўненымі вадой.

Ва ўмацаванай частцы горада жылі князі з лютвамі  і феадальная шляхта, у гандлёва-рамесных пасадах - рамеснікі і гандляры, асноўная частка насельніцтва горада. Гарады з'яўляліся цэнтрамі рамеснай вытворчасці. У IX - XI стст. у іх ужо налічалася больш 40 выглядаў рамяства: кавальскае, зброевае, ткацкае, шавецкае і інш. Але працэс аддзялення рамяства ад земляробства яшчэ не завяршыўся і шматлікія гараджане займаліся земляробствам. Развівалася і гандаль. На рынках прадаваліся вырабы іншых краін і гарадоў. Праз беларускія землі праходзіў знакаміты шлях "з вараг у грэкі", таму сюды пападалі тавары з Скандынавіі, Візантыі, краін Заходняй Еўропы і Блізкага Ўсходу. 
 

2.3 Раннефеадальныя  дзяржавы на тэрыторыі  Беларусі - Полацкае , Тураўскае і інш. 

 У  другой палове XI у. Старажытнаруская  дзяржава пачало распадацца на  асобныя княствы і феадальныя  рэспублікі. Гэты працэс пачаўся  яшчэ пры Яраславе Мудрым. Яраслаў  быў змушаны перадаць сваім  сынам асобныя землі, якія неўзабаве  набылі статут самастойных дзяржаў.

Працэс  феадальнай раздробненасці быў выкліканы  наступным развіццём прадукцыйных сіл у сельскай гаспадарцы і рамястве, ростам гарадоў, паўсюднай перавагай  феадальных адносін. Гэта вяло да ўмацавання мясцовых феадальных цэнтраў і імкненню мясцовай феадальнай шляхты да палітычнага  адасаблення сваіх княстваў. Гэтыя  княствы маюць уласныя інтэрасы, мэты і задачы. Яны імкнуліся стаць  суверэннымі, незалежнымі ад сталічнага горада Кіева.

Адным з першых пачатак адасабляцца  Полацкае княства. Пасля смерці Брачыслава (1044 г.) полацкім князем стаў яго сын Усяслаў Брачыслававіч (1044 - 1101 гг.). Спачатку ён не выступаў супраць кіеўскіх князёў і нават падтрымліваў іх у дужанні з вандроўцамі. Але ўжо ў 1065 г. Усяслаў напаў на Пскоў, які знаходзіўся пад эгідай Кіева. Напад было адбіта. Але ў наступным, 1066 г., Усяслаў захапіў Ноўгарад, разрабаваў яго, а вялікая колькасць насельніцтва ўзяў у палон. У адказ на гэта кіеўскі князь Ізяслаў Яраслававіч уварваўся ў Полацкую зямлю, абсадзіў і ўзяў Менск (1067 г.). 3 марта 1067 г. на р. Няміга адбылася бітва паміж войскамі Ўсяслава і кіеўскіх князёў. Усяслаў патрываў паразу. Пасля гэтага Ізяслаў Яраслававіч прывабіў Усяслава ў свой лагер пад Оршай, вераломна захапіў яго ў палон і пасадзіў у турму ў Кіеве. Але ў верасні 1068 г. у Кіеве ўспыхнула паўстанне, падчас якога Ўсяслаў быў вызвалены і абвешчаны вялікім кіеўскім князем.

Кіраванне Ўсяслава ў Кіеве працягвалася нядоўга. У 1069 г. Ізяслаў Яраслававіч вярнуўся з Польшчы ў Кіеў, і Ўсяслаў збег у Полацак. Сын Ізяслава - Мсціслаў выгнаў яго з Полацку і заняў горад. Пасля смерці Мсціслава ў Полацку правіл другі сын Ізяслава - Святаполк. Але ў 1071 г. Усяслаў вярнуў сабе Полацак. Праўда, кіеўскія князі не пакінулі ў супакоі Полацкую зямлю. Пляменнік Ізяслава - Уладзімір Манамах некалькі разоў урываўся ў межы Полацкай зямлі, руйнуючы яе горада і сёлы. У канцы XI - пачатку XII у. адасобіліся ад Кіева і іншыя беларускія землі. У Панёманне вылучыліся Гарадзенскае, Наваградскае і Ваўкавыскае княства. На поўдні адасобіліся Пінскае і Дубровенскае княства. Цяжэй усяго вяло дужанне за вызваленне Тураўскае княства, якое непасрэдна межавала з Кіеўскім. Яму атрымалася выйсці з падначалення Кіеву толькі ў другой палове XII у. Тут зацвердзілася самастойная княжая лінія - спадчыннікаў кіеўскага князя Святаполка Ізяслававіча. Але, выйдучы з-пад улады Кіева, Тураўскае княства распалася на шэраг асобных доляў і княстваў. Ужо ў 1128 г. у летапісах згадваецца аб Клецкам долі. У другой палове XII у. вылучаецца Дубровицкое, у канцы таго жа стагоддзя незалежным становіцца Слуцкае княства. Раздробненае і адасобленае, калісьці шырокае Турава-Пінскае княства ў XIII у. пападае пад уплыў то галіцка-валынскіх, то літоўскіх князёў. Не захавала сваё адзінствы Полацкая зямля. Пасля смерці Ўсяслава яна таксама пачаткі распадацца. Ужо ў пачатку XII у. з яе складу вылучыліся Менскае і Друцкае княства, у 1128 г. - Изяславское, у сярэдзіне XII у. - Строжевское, у 1162 г. - Гарадзецкае, у 1165 г. - Віцебскае, у 1181 г. - Лагойскае, у пачатку XIII у. - Герцикское і Кукенойское.