Кеден ісі мен кеден саясаты арсындағы байланыс

Қазақстан кеден саясаты жалпы түрде – саяси, әлеуметтік-экономикалық қайта құруды жедел іске асыруға, оның ішкі және сыртқы экономикалық мүддесін қорғауға, оны жүзеге асыруға бағытталған саяси-құқықтық, экономикалық, ұйымдастырушылық және т.б. шаралар жүйесі. Кеден саясаты Қазақстан Республикасы ішкі және сыртқы саясатының құрамдас бөлігі болып табылады («Қазақстан Республикасының кеден ісі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы). Ол ұлттық экономиканың жан-жақты дамуына жағдай жасауға, оны сырттан келетін құрылымсыз элементтер мен басқа да бүлдіргіш әсерлерден қорғауға міндетті. Егемен мемлекеттің терең ойластырылған, жан-жақты қарастырылған кеден саясаты сыртқы экономикалық мүддені сенімді түрде іске асырады, экономиканы күйреуден сақтайды, оның сауығуы мен көтерілуіне жол ашады.

Қазақстан Республикасы кеден ісінің 2-бабында еліміздің  кеден саясатының мынандай мақсаттары айқындалған: Қазақстан рыногын  қорғау;

- Қазақстандық  өндірушілер мен  тұтынушыларды  қорғау;   

- экономикада   құрылымдық өзгертуді жүзеге  асыруға  ат салысу;  

-  дұрыс бәсекелестікті  және монополизмге қарсы тұруды  қостау;

- экспортқа жағдай  туғызу және шетелдік тауарларды  алмастырушы өндіріс орындарын  қолдау;

- шетелден инвестиция  тарту; 

- сауда саясатын  сонымен бірге Қазақстан Республикасы  орталық билік органдары белгілеген  басқа да мақсаттарды іске асыру;

- Қазақстан нарығын қорғау;

- Экономиканың дамуын  ынталандыру;

- Экономикада құрылымдық  қайта құру жүргізуге жәрдемдесу;

- Сауда саясаты міндеттерін  шешу;

деп көрсетілген. Бұл мақсаттар  мемлекеттің кеден саясатына  жатады. Кеден саясаты – мемлекеттің  саясатының маңызды буыны. Ол заңдар, басқада құқықтық – нормативтік  актілер, ұйымдастыру шаралары арқылы жүзеге асырылады. Демек, мемлекеттің  кеден саясатының іске асырылу жолдарын, бағыт – бағдарына: Президент, Парламент, Үкімет, т.б. басқару органдары анықтайды.

Мемлекеттің кеден саясатының басты мақсаты – мемлекеттік бюджетті толықтыру. Зейнетақыға тұрмысы  төмендерге, бюджет қызметкерлерінің жалақысына төленетін «тірі ақшаны» қазынаға түсіретін негізінен кеден ұйымдары. Сыртқы экономикалық қызметке қатысушылар арқылы кедендік-банктік бақылауды іске асыруда келісімшарт бойынша қозғалыстағы тауарлар мен валютаны тексеруді күшейту бюджеттің кіріс бөлігін нығайтуға мүмкіндік береді.

Қазіргі таңда  Қазақстанның кеден саясаты қалыптасып болды. Ұлттық кеден саясатының қағидалары Қазақстан Республикасы мемлекеттік  саясатының құрамдас бөлігі болса, кедендік заңдылық – ұлттық заңдылықтың құрамдас бөлігі. Кеден саясатының қызметі келесідей:

- сыртқы экономикалық  іс-әрекетті реттеу;

- кедендік реттеуде  әкімшілік шара қолдану;

- отандық экспортты  қорғау мен қолдау;

- импорттың үйлесімділігіне  жағдай жасау; 

- сыртқы экономикалық  іс-әрекетке қатысушылардың құқықтық  теңдігі мен мүддесінің қорғалуын  қадағалау; 

- сыртқы қызмет  істеріндегі тарифтік артықшылықтар  мен кедендік жеңілдіктер берудің  неғұрлым басым бағыттарын мойындау.

Кеден саясаты тек кеден  органдары арқылы атқарылмайды. Айталық, жоғарыда кеден саясатының құрамдас бөлігі ретінде аталып өтілген шетел  инвестициясын тарту мәселесі кеден  огандары қызметі аумағынан шығып  кетеді және ол атқарушы және заң шығарушы биліктің ауқымды және үйлесімді  жұмыстарын қажет етеді. Сонымен  мемлекеттің кеден саясатын Қазақстан  Республикасының ішкі және сыртқы экономикалық және саяси жағдайынан туындап, өзгеріп, дап отыратын күрделі, кешенді түсінік  деуге болады.

Белгілі бір кезеңдегі  кеден саясатының негізгі параметірлерін ішкі экономикалық субъектілердің потанциалдық іс — әрекеті мүмкіншіліктерін есепке ала отырып, елдің жалпы экономикалықкеңістігіндегі құбылыстарды өзара үйлестіре отырып үкімет белгілейді. Ал кеден саясатының заңи негіздері Парламенттің немесе Президенттің нормативтік актілері арқылы жасалады, сондай – ақ ағымдағы іс әрекетте үкіметтің қаулылары, ережелері, т.б. арқылы жүзеге асырылып отырады.

Дегенмен, мемлекеттің кеден  саясатының ең негізгі атқарушы құралы ретінде іс — әрекет жасайтын кеден  органдарының нақты іс — әрекет аумағы мен міндеттері де үлкен –  ол елдің экономикалық мүдделерін, кедендік шекарасын қорғайды; тауарлар мен көлік құралдарының қозғалысына  кедендік бақылау жасайды, келісім  – шарт жасасқан тараптардың кедендік аумақтары шеңберінде экспорт және импорт операцияларына, валюта қозғалысына  кедендік бақылау жасайды.; елдің  заңдары белгіленген мөлшерде кедендік баждар, төлемдер мен алымдар алып отырады; мемлекеттің кеден заңдарын бұзған заңдық және жеке тұлғаларды жауапкершілігінің  шегін белгілейді, т.б. Осы міндеттердің бәрін атқару үшін арнайы мемлекеттік  орган – кеден құрылып, ол мемлекеттің  механизмінің құрылымдық элементтерінің бірі ретінде биліктік және мәжбүрлеушілік өкілеттілікке ие болады.

1992 жылғы 13 наурызда  ТМД елдерi кеден саясаты принциптерi туралы келiсiмге қол қойды.  Бұл келiсiмнiң мақсаты -келiсушi  жақтардың арасындағы бiртұтас  экономикалық кеңiстiктi камтамасыз  ету, осы кеңiстiктiң аясында тауарлардың epкін айналымын қамтамасыз ету, экономиканың дамуына мүмкіндік жасау және ішкі рынокты қорғау.

Қазақстанда кеден саясатын iскe асыруда мемлекеттiк ұйымдар қызметiнiң әсерлiлiгi де арнайы талдауды қажет етедi. Қазақстан Республикасы Кеден комитетi кеден iciн тiкелей басқаруды iскe асырады. Ол мемлекеттiк бiртұтастықтың дамуы мен нығаюына есер ете отырып, кеден қызметi жүйесiнiң барлық салаларын бағыттап, басқарады, бiрiктiредi. Кеден комитетi   тiкелей басқаруды iскe асырады, ұлттық кеден саясатын жузеге асыруға, кеден ici туралы заңдылықтардың сақталуын қамтамасыз етуге, өздерi басқаратын кеден ұйымдары жүйесiнiң қызметi әсерлi болуына жауап бередi.

Кеден ұйымдары жүйесiнiң  маңызды құрамдас бөлiгi аймақтық кеден  басқармалары болып табылады. Кеден  басқармаларының негiзгi мiндеттерi қатарына мыналар жатады:

- Қазақстан Республикасы  кеден саясатын зерттеу шаралары  мен оны іlске асыруға қатысу;

- өзiнiң құзыреттiлiгi  жүретiн жерде елдiң экономикалық  кауiпсiздігін камтамасыз ету,  контрабандамен, кеден құқығы мен  кеден заңдылықтарын бұзушылармен  күресу.

Кедендер Қазақстан  Республикасы барлық кеден ұйымдары жүйесiнiң iргетасын құрайды. Олар кеден ici саласындағы мiндеттердiң негiзгi бөлiгiн тiкелей атқарады. Кеденнiң  шұғыл басқаруында оның территориясында  орналасқан кеден бекеттерi бар. Соңғылары  кеден саясаты мiндеттерiн атқарып, зандылықтың сақталуын қамтамасыз етудi, кедендiк бақылау бары-сында  ақша жинауды іске асырады. Букiл  әлемдiк  кеден ұйымы сауда  ережесiне сәйкес, қоғам мен салық  жинауды қорғау, экономиканың дамуы  мен ұлттардың  жағдайын жақсартуға кеден қызметi әсерлiлiгiн күшейту  арқылы ықпал етудi алдына мақсат етiп  қойған, әлемнiң 140-тан аса елдерiн  бiрiктiрген тәуелсiз өкiметаралық  ұйым болып табылады.

Қазақстан Республикасындағы кеден iсi (кедендiк реттеу) деп Қазақстан Республикасы айрықша юрисдикцияға ие Кеден одағының кедендiк аумағының бөлiгiнде (Қазақстан Республикасының аумағында) тауарларды Кеден одағының кедендiк шекарасы арқылы өткiзумен, оларды Кеден одағының бiрыңғай кедендiк аумағында кедендiк бақылауда тасымалдаумен, уақытша сақтаумен, кедендiк декларациялаумен, кедендiк рәсiмдерге сәйкес шығарумен және пайдаланумен, кедендiк бақылау жүргiзумен, кедендiк төлемдердi және салықтарды төлеумен байланысты қатынастарды, сондай-ақ кеден органдары мен көрсетiлген тауарларды иелену, пайдалану және оларға билiк ету құқығын iске асыратын тұлғалар арасындағы билiк қатынастарын реттеу танылады.

Кеден ісі саласы - Қазақстан Республикасының кеден саясатын іске асыру кезінде кеден ісін қолдану жөніндегі мемлекеттік реттеу саласы. Кеден ісі кеден саясатының мақсатқа жету құралы ретінде, кеден аумағында арнайы әдіс-тәсілдері арқылы басқа кеден салаларының элементтерімен байланыса отырып, мемлекеттің монополиялық қызметінің құралы болып табылады. Кеден ісін жалпы түрде алғанда: мемлекеттің кеден саясатынан, кеден шекарасы арқылы тауарлар мен көлік құралдарын өткізу тәртібі мен жағдайынан, кедендік төлемдерді алудан, кедендік ресімдеуден, баылаудан тұратынын айтқан жөн. Қазақстанның әлемдiк экономикалық қатынастар жүйесiне ықпалдасу процесi кеден iсi саласындағы нормативтiк құқықтық базаны жетiлдiру қажеттiлiгiн алдын ала белгiледi. Осы мақсатта 2003 жылғы 1 мамырдан бастап күшiне енген Қазақстан Республикасының Кеден кодексі әзiрленiп, қазіргі кезде Кеден кодексінің жаңа мәтіні әзірленіп отыр. Онда кеден рәсiмдерiн үйлестiру мен оңайлату мақсатында халықаралық конвенциялардың ережелерi ескерiлдi, ішкі нарықтың жақсаруына оның тиімді жұмыс істеуіне Үкімет тарапынан қолдау көрсетілуі және де сыртқы экономикалық қызметке қатысушылармен өзара қарым-қатынастардың жаңа қағидаттары мен кеден органдары жұмысының тиiмдiлiгiн арттыру тетiктерi енгiзiлдi.

Кеден ісінің халықаралық  құқықтық негізін халықаралық аренада  халықарлақ кеден конфренциясы мен келісімінің 3 тобы құрайды:

1) Көп жақты  кедендік конвенциялар;

2) Аймақтық кедендік  келісім; 

3) Екі жақты  кедендік келісім. 

Кеден ісінің халықаралық  құқықтық негізін халықаралық аренада  келесі конвенциялар құрайды:

- 1950 жылғы 17 маусымдағы  білім беру, ғылым және мәдени  сипаттағы материалдарды кіргізу  туралы келісім; 

- кедендік ынтымақтастық   одақ құру туралы конвенция  (1952 жылдың 19 қарашасында күшіне  енді);

- 1952 жылғы коммерциялық  және жарнамалық материалдарды   енгізу туралы конвенция; 

- кеден мақсаты   үшін тауардың құнын анықтау   конвенциясы (1953 жылдың 28 шілдесіне   күшіне енді);

- туристер үшін  кедендік жеңілдіктер туралы  конвенция; 

- 1961 жылғы дипломатиялық   қатынастар туралы Вена конвенциясы  (дипломаттар мен дипломатиялық   өкілдіктер үшін кедендік жеңілдіктер)  және т.б. 

Кедендік  саясат пен кедендік іс тарихы мәселелеріне назардың өсе түсуі - ақырғы онжылдықтың құбылысы. Бұл қызығушылық, бір жағынан, экономикалық либерализация кезеңіндегі маңызды мемлекеттік институт ретінде кедендік жүйе рөлінің күшейуімен, екінші жағынан, кедендік жүйенің өзінің тарихи тәжірибесін жандандыруға, сыртқы сауда монополиясы жағдайларындағы кедендік іс-әрекет саласының тарылуымен байланысты тарихи ақтаңдақтарды өткеруге объективті қажеттіліктерімен шартталған. Сонымен қатар, жаһандану жағдайларында кедендік өзара әрекет етудің ең тиімді тәсілдерін қалыптастыру қажеттілігімен байланысты кедендік істің тарихи тәжірибесін зерттеу ерекше мағынаға ие болды.

Сыртқы сауданы мемлекеттiк  реттеудiң тарихи формасы - кеден  саясаты Қазақстанның экономикалық мүддесiн және қазақстандық өндiрушiлердi қорғаудың жолдарының бiрi - кеден  заңдылықтары қызметi саласына қатысы бар әртүрлi категориядағы субъектiлердiң  бабын таба бiлудi, экспорт-импорт операцияларын  анық әpi толық бақылау элементтерiн  бойына сiңiрген әсерлi әpi икемдi кеден  саясаты болып табылады.

Қазақстанның экономикалық қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету жүйесiнде  кеден саясаты маңызды рөл  атқарады.

1997 жылдың 22 шiлдесiнде Қазақстан  Республикасы кеден қызметiнiң  бүкiл бесжылдық тарихында бiрiншi рет Қазaқстан Республикасы қауiпсiздiгi  одағының мәжiлiсiнде оның жұмысы  қаралды. Қазақстан кеденшiлерi  үшiн жаңа есеп беру уақыты, жаңа даму кезеңi басталды.

Бiрiншiден, елiмiздiң Президентi мемлекеттiк Кеден комитетiнен  бюджеттiң кipic бөлiгiн қамтамасыз ету жұмысын нығайтуды және республиканың  кеден ұйымының штат санын көбейтудi талап еттi.

Екiншiден, ол Республика Yкіметінен  кеден күзет орнын нығайтуға  байланысты кеден қызметiнiң ic-әрекетiн  толық жүз пайыз қаржыландыруды қамтамасыз ету шараларын қабылдауды талап еттi.

Үшіншіден, кеден қызметi жұмысшыларын әлеуметтiк дамыту және материалдық-техникалық қамтамасыз ету  қоры қалпына келтірілді.

Төртiншiден, мемлекеттiк  Кеден комитетiне, Қазақстан Республикасы сыртқы iстep министрлiгiне Қазақстан-Ресей, Қазақстан-Өзбекстан, Қазақстан- Typiкмeнcтaн  шекарасынан және Каспий теңiзiнiң  қазақстандық бөлiгiнен контрабанданы  өткiзбеу мақсатында кеден шекарасын  нығайту үшін қатал шаралар қолдану  тапсырылды.

Кедендер Қазақстан Республикасы барлық кеден ұйымдары жүйесiнiң iргетасын құрайды. Олар кеден ici саласындағы  мiндеттердiң негiзгi бөлiгiн тiкелей  атқарады. Кеденнiң шұғыл басқаруында  оның территориясында орналасқан кеден  бекеттерi бар. Соңғылары кеден саясаты  мiндеттерiн атқарып, зандылықтың  сақталуын қамтамасыз етудi, кедендiк  бақылау бары-сында ақша жинауды іске асырады.

Қазақстан Республикасы Кеден  комитетi 1992 жылғы 12 карашада Қаржы  министрлiгi жанындағы Бас кеден  басқармасы болып қайта құрылған кезден бастап, 1995 жылғы сәуiрде Министрлер Кабинетi жанындағы Кеден комитетi, Үкімет құрамына кiрмейтiн, бiрақ оған бағынышты орталық ұйым мәртебесi бар ҚР Кеден комитетi болып әртүрлi құрылымдық өзгерiстерге ұшырады. Кеден iciнe басшылық жасау тiкелей Кеден  комитетiнiң өзiнде қалды. 1998 жылдың күзiнде Кеден комитетi Қазақстан  Республикасы Kipic министрлiгiне қарайтын болды.

Қазақстан кеден қызметi халықаралық қатынастардың жалпы  формаларын қалыптастыра алды. 1992 жылғы  маусымда Қазақстанның Кеден ынтымақ,тастығы  одағына - Бүкiл әлемдiк кеден ұйымына (БКҰ) кipyi халықаралық стандартқа сай  импорттық-экспорттық тipкey тәртiбiн  қабылдауына мүмкiндiк бердi.

Әлемдiк экономикада басымдыққа ие кедендiк қатынастар жүйесiн қабылдайтын  кез келдi. БКҰ-ғa мүше болу әлемдiк  экономикаға араласуға ұмтылатын  мемлекеттер үшiн мiндеттi. 28-30 cәyip аралығында Брюссельде БКҰ-ның ұйымдастыруымен  кеден қызметiн қайта құру мен  жетiлдiруге байланысты халықаралық  форум болып өттi. Форумның жұмысына БКҰ-ға муше 130 ел, оның iшiнде Қазақстан  Республикасы да қатысты.

Бүкiл әлемдiк кеден  ұйымы сауда ережесiне сәйкес, қоғам  мен салық жинауды қорғау, экономиканың дамуы мен ұлттардың жағдайын жақсартуға кеден қызметi әсерлiлiгiн  күшейту арқылы ықпал етудi алдына мақсат етiп қойған, әлемнiң 140-тан  аса елдерiн бiрiктiрген тәуелсiз  өкiметаралық ұйым болып табылады.

БКҰ халықаралық сауданың өсуі мен жылдамдауына, технологияның  дамуына, ұлттық және әлемдік экономиканың өзгермелі сипатына байланысты пайдалануға  шектеу қойылған және тыйым салынған тауарларды заңсыз өткізу сияқты проблемаларға  кезікті. БКҰ кеден қызметін қайта  құру мен жетілдіруге көп көңіл  бөледі.

Яғни, кеден қызметi институтынан басқа ешбiр мемлекеттiк ұйым салықты  жинау мен қорғауда, қаржы саласында  көмек жасауда, контрабандамен күресу арқылы саудада, сыртқы саясатта жене қоғам мүддесiн қорғауда осынша маңызды  роль атқармайды.

Әрбiр ел қойған талапқа  жауап беретiн жене тапсырылған  қызмет пен мiндетrердi орындай алатын кеден қызметi қандай болуы керек eкeнін өздерi шешеді.

БКҰ-ның стратегиялық мақсаты - тауар өндiру мен мамандану арқылы халықаралық саудаға қатынасушы елдердiң барынша пайда табуына  жәрдемдесу. Бұл мақсатқа жетудiң  негiзгi құралы сыртқы экономикалық, қызметтi либерализациялау (ымыралау), тарифтердi төмендету және сыртқ,ы экономикалық қызметте әкiмшiлiк кедергiлердi жою  болып табылады.

БКҰ -ғa кiрушi елдердiң мемлекеттiк  сыртқы сауда жүйесiнiң ұлттық, ерекшелiгiне мыналарды жатқызуға болады:

- Жоғары құқықтың қамтамасыз  етiлуi. Бұл қажетri болжау жасауға  мүмкiндiк бередi, сыртқы экономикалық қызметте (СЭҚ), ұлттық құқықтық peттeyдe жариялылық пен тұрақтылық болады.

- СЭҚ экономикалық нормалар  мен ережелердi peттey мен іскe асырудың  бiрегейлiлiгiн, оны басқа елдердiң  осындай ережесiмен ұштастырудың  дамуына жағдай жасайды. 

БКҰ-ға кipгeн Қазақстан  мынандай артықшылықтарға ие болды:

- басқа елдердiң төменгі  және үнемi азайып жатқан тарифтерi негiзiнде СЭҚ-i іске асыруға мүмкіндік  алу; 

- бiздiң мүддемiздi басқа  елдердiң заңсыз шараларынан БКҰ  ережелерiне сәйкес және осы  ұйым құрылымының көмегі арқылы  қорғау.

БКҰ-ның ережесi - eкi бағыттағы  қозғалыс: бiздiң тауарлардың шетел  рыногына шығуын қамтамасыз ету және басқа елдiң тауарлары үшiн  бiздiң рынокты алу.

1992 жылғы 13 наурызда ТМД  елдерi кеден саясаты принциптерi туралы келiсiмге қол қойды.  Бұл келiсiмнiң мақсаты -келiсушi  жақтардың арасындағы бiртұтас  экономикалық кеңiстiктi камтамасыз  ету, осы кеңiстiктiң аясында  тауарлардың epкін айналымын қамтамасыз  ету, экономиканың дамуына мүмкіндік  жасау және ішкі рынокты қорғау.

ТМД елдерiнiң 1992 жылғы 8 ақпандағы  транзит тәртiбi туралы келiсiмiнiң  мақсаты - ТМД-ның сыртқы экономикалық қатынастар саласындағы қызметiнiң  әсерлiлiгiн қамтамасыз ету, ТМД-ның  әрбiр мемлекеттiң экономикалық егемендiгiн  қорғау және қамтамасыз ету, транзит  еркіндігі қағидаларын қамтамасыз ету.

Транзиттiк жүктердi кедендiк  тipкey тәртiбi туралы 1992 жылғы 2 сәуiрдегi келiсiм 1992 жылғы 8 ақпандағы транзит  тәртiбi туралы келiсiмнiң дамуы мен iскe асуы нәтижесiнде қабылданды.

Қазақстан басқа Орта Азия мемлекеттерi және Ресеймен өзара саудада  кеден процедураларының қолданылу  тәртiбi туралы, заңсыз шығарылған мәдени құндылықтарды ұстау мен кepi қайтару  саласындағы ынтымақтастық туралы, ecipткi мен психотропты заттарды заңсыз айналымға түcipyгe қарсы күресте  ынтымақтастық туралы бiрқатар келiсiмдерге қол қойды.

Ресей Федерациясы, Беларусь, Қазақстан Республикалары арасындағы Кеден одағы туралы келiсiмге 1995 жылғы 20 қаңтарда қол қойылды. Кейiн бұл  одаққа Қырғызстан қосылды.

Бұл шартта азаматтардың жүктерi мен қол жүктерiн тексерудi жою, жүктердiң бұл елдердiң шекарасы арқылы epкін және баж салығынсыз қозғалуы, бiртiндеп салықты төлемдi және басқа да шектеулердi азайту, ке-ден  процедураларын карапайымдандыру, құжат  формаларын бiрегейлендiру көзделген.

Бұл төрт мемлекет кедендiк  статистика жургiзуде бiртұтас кеден  құруға жағдай туғызуды қамтамасыз ету  өте қажет, яғни басқарудың рыноктық шаруашылық механизмi принциптерiне негiзделген  бiр типтес экономика құру мен  экономикалық қайта құруды жургiзуде жедел қарапайымдылыққа қол жеткiзу, кедендiк одаққка қатысушы елдердiң  барлық субъектiлерi үшiн мүмкiндiктер мен кепiлдiк беру, сыртқы сауда, кеден, баға, салық және басқа да шаруашылық заңдарын бiрегейлеу, кедендiк одаққа қатысушы мемлекеттер валюта рыногын ұйымдастырудың ортақ ережелерiн дайындау керек деп санайды.

Кеден мәселесi бойынша eкi жақты  келiсiмде мемлекеттер ынтымақтастық  саласы бекiтедi, кеден саласында  тәртiп бұзушылықты болдырмау, тексеру, алдын алу iстерiнде бiр-бiрiне ынтымақтасуға  уағдаласады. Осыған байланысты eкi жақ  мемлекеттiң де кеден қызметтерi кедендiк баж салығы мен салық  бағасы мәселелерiнде өзара ақпарат  алмасу, кеден қызметкерлерiн арнайы мамандыққа машықтану iciнe оқытуды iскe асыру, кеден мәселелерi саласында  тәжiрибесi бар эксперттер алмасу туралы да келіседі.

Кеден мәселелерi Ресей Федерациясы  Үкіметі мен Қазақстан Республикасы Үкіметі арасындағы 1995 жылғы 20 қаңтардағы "Сыртқы экономикалық қызметтi реттеудiң  бiртұтас тәртiбi туралы " eкi жақты  келiсiмде бiршама орын алды.

Халықаралық кеден нормалары  негiзiнде Қазақстан кеден құқығының  дамуы және Қазақстанның жаңа халықаралық  құқықтық кеден нормаларын дайындауға, халықаралық ынтымақтастыққа белсене  араласуы - өзара байланысты және өзара  толықтырылымды процесс болып саналады.

Қазақстан Республикасы Кеден  кодексiнен республика кеден заңдылықтарының  тұтас күйiнде халықаралық кеден  құқығы принциптерiне сәйкес келетiнi байқалады: ұлттық тәртiп ұстанымы; қылмыссыздандыру принципi; БКҰ-ғa қатысушылардың құқықтары  мен мiндеттерiнiң теңдiгi; сыртқы сауда мен кеден саясатының жариялылық принципi; кеден тарифiн мемлекеттiң  сыртқы саудасын реттеушi ретiнде қолдану  принципi.

Қазақстан Республикасының  сауда-кедендiк: ұйымдардың жұмысына қатысуы - Қазақстанның халықаралық кедендiк  ынтымақтастықтағы мәндi каналдарының бiрi болып саналады. Қазақстан Бүкiләлемдiк  кеден ұйымдарының қызметiне 1993 жылдың 3 қазанынан бастап оның мүшесi ретінде  қатысып келеді.

Елiмiз – халықаралық  өкiметаралық экономикалық ұйым, әpi әртүрлi мемлекеттердiң сыртқы сауда  және кеден ici саласындағы халықаралық  құқықтық келiсiм болып саналатын  ТСБК/БКҰ-да бақылаушы. 1947 жылдың қазанында  пайда болған (көп жақты келiсiм 1948 жылдың 1 қаңтарында күшiне ендi) ТСБК мемлекеттердiң кеден ici жөнiндегi әртүрлi бағыттары мен аспектiлерi, кеден  саясаты мен зандылықтары бойынша  мемлекеттер ынтымақтастығында  үлкен әpi құнды тәжiрибе жинақтады.

Қазiргi кезеңде Қазақстан  өзiн тариф пен сауда туралы Бас келісім және Бүкiләлемдiк  сауда ұйымына (БСҰ) мүше ретiнде  қабылдауын өтiнiп тiлек бiлдiруде. Қазақстанның ТСБК мен БСҰ -ға мүше болуы оның халықаралық саудада  позициясын күшейтiп, ерекше сауда ережелерiн  орындай отырып еліміздің көздеген мақсатына жетуге көмектеседі.

Бiрiншiден, Қазақстан неғұрлым қолайлы жағдай туғызу тәртiбiне негiзделген, сауда әрiптестерi оған ешқандай кедергiлер  қоя алмайтын кепiлдiкке ие болады, әpi отандық өндiрiс тауарларын ұсынуда  теңдiк алады.

Екiнiшден, ТСБК мен БСҰ  даулы мәселелердi шешу процестерiне мол мүмкiндiк берегенi соншалық, Қазақстан тәртiп бузушылықты  анықтауда қолдау көредi. ТСБК мұндай тәртiп бұзушылыққа жол берген елдерге қарсы.

Үшiншiден, ТСБК мен БСҰ  Қазақстанға оның экономикалық мүддесi болатын ымырашылдық саясатын iскe асыруға көмектеседi және қолдаушылық  саясатқа "құлдырап" кету мүмкiндiгi бар eкeнін де ескертедi.

Төртіншіден, ТСБК ережесi нарықтық қатынас үшiн қолайлы жағдай туғызады және сандық шектеудi қолдануды кiдiртедi, әлемдiк балансқа қол жеткiзу үшiн  өткiзiлетiн сауда шараларын қолдануды  шектейдi.

Қазақстанның кеден шекарасының  жалпы ұзындығы 13000 километрден асады, оның 7000 километрi Ресеймен, 2300 километрi Өзбекстанмен, 400 километрi Typiкмeнcтaнмeн, 100 километрi Қырғызстанмен, 1700 километрi Қытаймен, 1700 километрi теңiзбен шектеседi. Қазақстанның кеден шекарасы арқылы жыл сайын 1 миллионнан аса жеке тұлғалар өтедi.

Кеден саласындағы iстелген  жұмыс пен параметрлер кеден  қызметiне қойылатын талапты күшейту  қажеттiлiгiн көрсетедi, оған қoca бюджеттiң  кipic бөлiгiне түceтiн түciм үнeмi ұлғаюда.

Кедендiк одаққа қатысушы мемлекеттердiң арқайсысының кеден  саясатындағы мaқсaттapы ұқсас, олар: отандық рынокты, өндірушілер мен  тұтынушыларды қopғay, экспортқа жағдай жасау, шетел тауарларының орнын  ауыстыратын өндірісті қолдау, шетел  инвестициясын тарту, сауда саясаты  мiндетrерiн шешу және басқа да мaқcaттap.

Бұл күндерi бiздiң экономикалық қауiпсiздiгiмiзге төнiп тұрған қауiп-қатер  туралы фактiлер жеткiлiктi. Олардың iшiндегi нғұрлым маңыздыларына мыналар  жатады: экспортқа шикізаттың көптеп шығарылуы және республиканың халық  тұтынатын тауарлар, машиналар мен  жабдықтар импортына тәуелділігінің артуы, сыртқы экономикалық қысымнан экономиканың тұйыққа тiрелiп қалу мүмкiндiгiнiң  артуы. ТМД арасындағы шекараның  ашық болуы сыртқы экономикалық байланысқа қатысы бар қылмыстық бизнестiң  өcyiн, контрабандалық тауарларды кiргiзу мен шыға¬руды оңайлатады.

Кеден ұйымдары мемлекетте жүрiп жатқан барлық демографиялық  процестерге белсене қатысуда. Олар бiртiндеп стратегиялық, ұзаұ мерзiмдi мiндеттердi белгiлеу мен шешуге бағыт алуда.

Мемлекеттің экономикалық мүддесiн  сақтау жұмысының маңызды бағыты 1997 жылдан бастап өткiзiле бастаған, сыртқы экономикалық қатынастарға қатысушыларды, кедендiк-банктiк валютаны бақылауды iскe асыру болды. 1997 жылдың қыркүйегiнен  бастап Алматы қаласында валюталық  бақылауды кiргiзу бойынша экономикалық эксперимент басталып, 1997 жылдың қаңтарынан бастап Қазақстанның бүкiл террито-риясына  тарады. Кедендiк-банктiк валюталық  бақылау - елдiң бюджетiнiң кipic бөлiгiн  толықтыратын маңызды кездердiң  бiрi.

Кеден ұйымдары өздерiнiң  қызметi арқылы мемлекет қазынасына, кейiн  зейнетақы, жердемақы, бюджет саласы қызметкерлерiнiң  еңбекақысына төленетiн "тipi ақша" әкеледi.

Республика кеден ұйымдарының  алдында тұpғaн басты мiндет кедендiк  баж салығы, салым және түciм жинау  арқылы мемлекет бюджетiнiң кipic бөлiгiн  толтыру болып табылады. Кеден  ұйымдары бюджетке кipic кiргiзетiн қосымша  көздердi табуға тырысады.

Валюталық бақылаудың мәнi келiсiмнiң  құжатын жасау арқылы тауардың қозғалысын бақылау, валюталық түсiмдi толық  бiлiп отыру болып табылады. Қолданылған  шаралар кеден төлемдерi мен салықтың жиналуы бойынша жұмыстар динамикасын  толық өзгерттi.

Сыртқы экономикалық қызметгi ретгеуде кедендiк одақ пен бiрыңғай тәртiп туралы қолданылып жүрген келiсiмде  Кеден одағын құрудың негiзгi шарты  болып табылатынбірыңғай кеден  тарифiн құру карастырылған.

Кедендiк одақ туралы келiсiмге  қатысушы елдердiң тариф саясаты  бойынша жүргiзген жұмыстары кеден  тарифiн бiрегейлендiрудiң негiзiн  қалады, кеден салығының мөлшерi, қатысушы елдердiң барлығында да сәйкес келетiн тауарлар тiзiмiн дайындап, бекiттi.

1997 жылдың наурызынан  бастап ҚР Кеден комитeті әуе  және темір жол көлiктерiне  кезең-кезеңiмен кедендiк бақылау  енгiздi. Бақылаудың сенiмдiлiгiн күшейту  мақсатында әуежайға "Rapis kan" типтес  рентген аппараты сатып алынып, орнатылды. Кеден салығын төлеуде  жеңiлдiктер беру мәселелерiн ретгеу  мақсатында Қазақстан Республикасының  "Тiкелей инвестицияны мемлекеттiк  қолдау туралы" 1997 жылдың 28 ақпанындағы  №275-1 Заңы кабылданды. Онда инвестициялық  жобаны iскe асыруға арналған шетелдiк  жабдықтар, материалдар толығымен  немесе жартылай кеден салығынан  босатылуы мүмкін екендiгi айтылған.

1997 жылғы 22 қазанда Кеден  одағына қатысушы мемлекеттер  кеден территориясында тауарларды  импорттау мен экспорттаудыңбірыңғай  тәртiбiн бекiту ушiн "Кеден  одағын құрудағы тарифтiк емес  реттеудiң бірыңғай шаралары туралы" келiсiмге қол қойды. 

Өзiнiң тәуелсiз өмip сүру жылдарында кеден ұйымдарының бiрнеше  рет өзгерiске ұшырауы кеденшiлер  қызметтерiнiң ұйымдаспаушылығына, тұрақсыздығына әкеп соқтырды. Кеден ici мемлекегтің жеке иелiгiнде, яғни ұлттық кеден саясатын дайындауда және оны iскe асыруда мемлекеттiң ғана ерекше құқығы бар.

Сонымен, кеден ici eкi негiзгi мiндеттi атқарады:

- бұл - елдiң экономикасының  өcyi және дамуы ушiн сыртқы экономикалық  байланысты пайдалану; 

- оны басқа елдердiң  сыртқы экономикалық (байланысты) саясатының  жағымсыз әсерінен қopғay.

1997 жылы Қазақстанның  экономикалық дамуында шұғыл  бетбұрыс белгiлендi. Мемлекеттiң  инвестициялық саясаты анық ерекшелiктерге  ие болды, бiртiндеп ұлттық шаруашылықты  қайта құру структурасы ретке  келтiрiле бастады. Кеден ұйымдары  мемлекеттiк билiктi iскe асырудың  бiрден-бiр құралы болды. Кеден  комитетiнiң жанынан "Кедентранс-сервиз" шаруашылық төлемді кәсіпорын  құрылды. Жолаушылардың жүктері  мен қолжүктерін шекарадан кеден  арқылы алып өту процестерін  іске асыру мақсатында 1998 жылы кден ұйымдарыц монтажы аяқталған бртұтас автоматтандырылған информациялық жүйені енгізді (БАИЖ) енгізді.

Кеден шекарасын қорғаудағы басты элементтердің бiрi, кеден  ұйымы үшiн жаңа ic-әрекет аясы - күзет  және жүктердi тасымалдау бюджетке 700 млн  теңге шамасында кіріс кіргізді.