Мемлекеттің пайда болууы

             Кіріспе

    "Бәсекеге қабілеттілік тұжырымдамасы тұрғысынан келгенде қоғамдық ғылымдардың маңызын ешбір жағдайда да төмендетуге болмайды", - деді Президент Н.Ә.Назарбаев. "Адамтанудың" басқада салалрын қоса алғанда әлеуметтік ғылымдар қоғамдық прблемалардың дәл диагнозын беріп қана қоймай, сондай-ақ әлеуметтік жұмылудың тиімді рецептін де ұсынады. Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардың, олардың ішінде философияның бәсекеге барынша қабілетті елу ел қатарына кірудегі орны мен маңызы айтарлықтай. 

    Тіршілік иесі ретінде Адам  екі әсердің жемісі. Біріншіден, әр адам биологиялық дамудың жемісі, екнішіден әрбір адам түрлі қоғамда әртүрлі таптың туындысы болып қалыптасады. Сондықтан ол сол таптың да жемісі. Осы екі әсердің сан қилы болып қиылысуынан адамның өзіне тән сипаты құралады. Жек адамның бүкіл болмысындағы қасиеттердің пайда болуы оның ата-бабаларында болған қасиеттермен байланысты. Тегіне тарту процесінде адамға ата-анасынан кейбір қасиеттер жиынтық түрде дариды. Мысалы, бір мінезі әкесіне, бір мінез шешесіне, ал түрі бірнеше буын бұрын өткен әжесіне кейде тіпті арғы тегіндегі бір туысқанына тартуы мүмкін.

    "Адам  қоғамы – айуандар қоғамның  шарықтаған, жетілген түрі" дейді  ғалымдар. Олай болса, біз өзімізді  толайым түсіну үшін айуандар  тірлігіне үңілуге арланбауымыз керек. Тегіне тарту заңдылығы үгіт-насихатты, тәрбиені тыңдамайды, пішіні әсерліленіп бейімделгенімен, мазмұны өзгермейді. Қаншама жібітіп, сулап, дымдап жайып қойсаң да "көн қатса қалпына барады". Бұл заңдылық тектік қордағы информациялық материалды бұзғанда ғана өзгереді.

      Адамзат қоғамына жағымды және  жағымсыз деген екі ұғымды  теологиялық, яғни діни "адал" және "арам" деген екі ұғым  сөзбен бейнелесек, құдайсыздар  үшін бұл ұғымдар әншейін бос  сөз. Адал мен арамның қарама-қайшылығы мәңгі толастамайтын өзара күресі, итжығыс тірлігі және бұл екі ұғымның өмірде жеке дара бола алмайтын мәңгі ажырамас бірлігі – генетикалық тамыры бар, бүкіл философиялық болмыстың алтын діңгегі. Адалдық іздеген жеріңізден арамдықты да табасыз. Бұлар бөлек жүрмейді. Бұл – философиялық заңдылық.

   Француз  философы Огюст Конт эгоизмге  кереғар ұғым ретінде альтруизм  деген сөзді енгізген екен. Эгоизм  әркімнің өз "мені" үшін қарақан  басының қамы үшін халық мүддесінен  гөрі жеке бас пайдасын күйттеп  тіршілік ету екен. Ал альтруизм керісінше, әр адамның өз тіршілік әрекеттерін өзгелерге жақсылық жасау үшін бағыштап өмір сүру екен. Кейбір ғалымдардың пікірінше бүкіл адамзаттың генетикалық түп тамырында альтруизмнің ерекше гені міндетті түрде болады екен. Яғни, әр адам табиғатынан альтуист болып туады деген сөз. Олай болса бәріміз де альтруистпіз. Бұл – біздің бір қырымыз. Ал екіншкі жағынан қарап көрелік. Бүкіл тіршіліктің құрып кетпей жалғаса беруін ұстап тұрған екі құдіретті биологиялық заңдылық бар. Олар – инстинкт заңы. Біріншісі өзін-өзі қорғап аман қалу инстинкті. Егер бұл инстинкт болмаса жеке бас тіршілік ете алмас еді, өзгеге жем болар еді. Екншісі – ұрпақ жалғастыру инстинкті. Егер бұл инстинкт болмаса жалпы тіршілік құрып кетер еді. Табиғаттың бұл екі заңы ешкімнің ырқына бағынбайтын құбылыс. Сонымен әр адам еріксіз түрде өзінің қарақан басын қорғап, аман қалу үшін қорек іздеп, ұрпағына даритын қасиеті арқылы жалғасу үшін қолынан келген бар айла-әрекетін жасап бағады. Осы тұрғыдан алғанда, біз бәріміз эгоистпіз. Альтруизмді адалдық  деп, эгоизмді арамдық деуге қақымыз жоқ.

                                      ІІ. Негізгі бөлім 

              1.Философия тарихындағы адам философиясы

   Философия тарихында адам мәселесіне соқпаған, оның рухани және материалдық болмысының түрлі қырларын ой елегінен өткізбеген ойшылды, философты, тұтас философиялық ағымдар мен мектептерді табу өте қиын болар еді. Адамзаттың дүниені, айнала ортаны танып-білуінің түп қызығы адам екенін бүкіл тарих дәлелдеп келеді. Көне Қытай философы Лао Цзы:"Басқаларды білетін адам – ақылды, өзін танып білген адам- данышпан", - депті. Ертедегі грек ойшылы Протагордың: "Барлық заттың өлшемі - адам" деген қанатты сөзі кең тараған. Гректің тағы бір атақты ойшылы Фалестен:"Дүниедегі ең оңай нәрсе не?"- деп сұрағанда : "Басқаға ақыл айту", ал "Ең қиын нәрсе не?" – дегенде "Өзіңді танып білу" деп жауап беруі де осыны білдіреді.

   Сөйтіп, адам проблемасы философиялық  іліммен құрдас десе де болады. Яғни философияның өзі сонау көне замандардағы ойшылдардың адам жөніндегі, оның дүниеде атқаратын қызметі мен алатын орны жөніндегі ой-толғауларынан туғаны белгілі. Бір нәрсенің сырын ашып, білу үшін алдымен адам бұл туралы ештеңе білмейтінін түсініп, соны іштей де болса мойындауы қажет. Мысалы, ағаш отқа жанады, ал тас жанбайды. Мұның себебін білмейтіндігін адам өзі түсінеді, онда бұған таңдану сезімі пайда болады, ойланады, білуге ынта туады. Атақты философтар Платон мен Аристотель философиялық ойлардың психологиялық негізі адамның өзі түсінбейтін, түсіндіре алмайтын құбылыстарға ең алғаш таңдану, таңырқау сезімдерінде жатыр деп болжам жасады.

    Біздің  білуімізше , философияның мәселсі  - бұл сананың, рухтың, табиғатқа,  материяға, субъективтің ішкі  дүниесінің объективтікке қатынасы. Бұдан шығатын қорытынды: адамның сана-сезімі мен ақыл-ойының, тілі мен дүниетанымының және оны өзгерту қабілетінің өзін қоршаған ортаға қатысы қандай, табиғат пен қоғамның адамға, оның ішкі рухани дүниесіне тигізетін әсері қандай –осының бәрі философияның ең түбірлі және түбегейлі мәселелері болып табылады.

    Материяны,  табиғатты – алғашқы, сананы  олардың туындысы, бейнесі болғандықтан  соңғы деп қарастыратын материалистер үшін де, рух пен сананы – алғашқы, материя мен табиғат бұлардың сыртында өмір сүре алмайды, сондықтан да олар соңғы деп қарайтын идеалистер үшін де адамның проблемасынсыз философия жоқ. Бұл философиялардың екеуінің түсініктері мен көзқарастары басқаша, қарама-қарсы болғанымен, қарастыратын, зерттейтін негізі біреу ғана. Ол адамға тән қасиеттердің сыртқы дүниеге және сол сыртқы дүниенің бұл қасиеттерге қатынасы.

     Этикалық білім ретінде дүниеге  келген Үндістанның буддизм философиясы  өзінің алдына адамды қиналу  азабынан құтқаруды мақсат етіп  қойды. Егер бұған дейінгі брахмнизм  деп аталатын діни-философиялық ілім адамның азап шегуін бұрынғы күнәсі үшін тартатын жазасы, одан құтылудың жалғаз жолы – құдайға құлшылық етіп, табына беру деп білсе, буддизм, керісінше, өмірдің өзі тек азап "шнгуден тұрады, бұл дүниеде одан адамды азат ету құдайлардың қолынан келмейді, азаптан құтылудың бір ғана жолы бар, ол адамныңөзіне бйланысты: сансардан кету, безіну деп санады. Мұның мәні бұл дүниенің өткіншілігін сезіну, сол арқылы өмірге құмарлықтан арылу, тіршіліктің қамын естен шығару, күнделікті өмірге керек игіліктердің маңызы төмендете келіп жоққа шығару; адам өзінің жан-дүгиесін, қуаныш-күйініш, қынжылыс, қызғаныш, уайым-қайғы сияқты сезімдердің бәрінен біржолата тазартып, айналада болып жатқан істер мен құбылыстарға түңіліспен, немқұрайды, бейтарап қарайтын күйге жету. Бұл жайды буддизм нирвана деп атайды. "Нирвана" өшу , сему деген мағынада айтылады. Оған жеткен адам – азап, қасіреттен ше рахатқа мәңгілік бөленген, о дүние мен бұ дүниенің айырмашылығын сезіп-аңғару шегінен алысқа кеткен адам. Адамды азаптанқұтқарудың мұндай жолы мүмкін бе, мүмкін емес пе, дұрыс па, әлде дұрыс теріс пе – мәселе бұл жерде осылайша қойылып отырған жоқ, тек буддизм философиясының адам проблемасын ең жоғары биікке көтеріп, өзін түгелдей соған арнағаны жайында болып отыр.

     Платон философиясының өте маңызды бөлімі – адамның арманынан шығатын " Мемдекет" туралы ілім. Дүниедегі бірден- бір әділетті мемлекет қандай болуы керек – философ осыны кескіндеп, бейнелеп беруді өзіне мақсат етіп қойған. Мұндай мінсіз мемлекетті ең ақылды, білімді адам, яғни, Платонның ойлуынша, философ басқаруға тиіс. Ондағы азаматтар үш топқа бөлінеді: қарапайым еңбек адамдары, күзетшілер және басқарушылыр. Негізінен мемлекет басына келетіндер соңғылардың ішінен шығады. Бірақ алғашқылардың арасында ерекше қабілетімен көзге түскен бірлі жарым жастардың көтерілуі мүмкін леп біледі Платон. Әдіолдік принципі үстем, мінсіө мемлекет жасаудың басты шарты етіп Платон адмға сол мақстақа лайықты білім, тәрбие беру мәселесін қояды. Оқу, тәрбиенің міндеті – адамдарды ізгі ниетті, ержүрек таза, өнерлі азаматтарға айналдыру. Мемлекет басқарушы тап болып есептелетін күзетшілер кішкентай жабайы үйлерде ғана тұрады, жалпыға ортақ асханалардан қарапайым тамақ ішеді, өмірге ең бір қажет заттар болмаса, жеке меншік болмайды. Олардың алтын, күміс тәрізді асыл бұйым жинауына тыйым салынады. Бақытты болу байлықта емес. Мінсіз мемлекеттің мақсаты бір ғана күзетшілер табын емес, барлық азаматтарды бақытты ету деп түсіндіреді Платон.

     Адам проблемаларына Аристотель  де ерекше көңіл бөлген. Әсіресе ол философиясының  "Этика" бөлімінде түгелдей сол проблемаларды қарастырып, оларға тиісті талдау жасады. Аристотельдің айтуынша, мемлекет басындағы заң шығарушының міндеті – азаматтарды жақсы қылықтарға, ізгі ниеттілікке үйретіп, оларды тек игілікті істерден ғана ләззат алатындай дәрежеге жеткізу. Оның "алтын аралық" деп аталатын моральдық доктринасы адамның жан-дүниесінің сырын ашуға бағытталған. Жоғары мінез-құлық қасиеттерінің әрқайсысы біріне-бірі қарсы екі түрлі ұшқары қылықтың аралығы болып табылады. Бұлардың екеуі де теріс қылықтар. Мысалы: батылдық – қорқақтық пен басбұзарлықтың аралығы, сыпайылық – ұялшақтық пен ұятсыздықтың, мырзалық – сараңдық пен дүние шашушылықтың аралығы, т.б. Аристотельдің ұғымы бойынша, ең жақсы адам – ұлылық дәрежесіне жеткен кең пейілді, қайырымды адам ол өзін мақтағанды, басқа біреулерді жамандағанды сүймейді, өзінің күштілігін әлсіздердің арасында көрсетпеуге тырысады. Жауға ашық жау, досқа ашық дос болғысы келеді. Оның көңілі пайдалыға емес, тамашаға, сұлулыққа ғана ауады. Қайырымды, ақ пейілді кісінің жүрісі жайлы, даусы төмен, сөзі мазмұнды болуға тиіс.    

    Адамның  ақыл-ой құдіретінен туатын іскерлік, белсенділік қабілеттеріне ХVІІ ғасырдағы француз ағартушылары мен материалистерінің философиялық ілімінде де ерекше көңіл бөлінеді. Бұл дәстүр белгілі бір мағынада француздардан ХІХ ғасырдағы неміс философиясына ауысты.

    Канттың  адам проблемасына арналған негізгі  принципі – әрбір жеке адамды  өз алдына мақсатты нысана  ретінде қарау қажеттігі. Бұл оның адам мүддесі жөніндегі ілімінің басты мәселесі болды. Адамға деген жүрек жылылығын ол теорияға сүйнеген салқын ақылдың бұйрықтарына қарсы отырды. Адам бостандығын, еріктілігін Канттың қалай қолданғанын оның:"Адамның барлық іс-қимылының басқа біреудің еркіне бағыныштылығынан асқан сорақы сұмдықтың болуы мүмкін емес", - деген бір ауыз сөзінен толық аңғаруға болады.

   Классикалық  неміс философиясына келетін  болсақ, ол адамды мәдениет дүниесіне қатысушы, рухани қызметтің іске асырушысы, жалпы дүниелік сананың, рухтың, ой-парасаттың иесі деп қарастырды.

2. Адам тіршілігінің  табиғи-биологиялық алғышарты. Адамның әлеуметтік мәні

     Сонымен, ғылыми философияның түсінуінде дүниедегі ең бағалы, асыл байлық – адам. Ол барлық әлеуметтік қозғалыстар мен қимыл әрекеттердің негізі, өлшемі және мақсаты. Жер шарындағы небір ғаламат табыстардың қайнар көзі, ақыл-ой туындыларының құдіретті иесі.

    Бұл  арада адамның қоғамда алатын  орны мен рөлінің сипаттамасын  айтып отырмыз. Ал адам дегеніміз  өзі кім? Күнделікті өмір көзімен  қарағанда мұндай оңай сұрақ жоқ тәрізді. Әркімнің әкесі де, әйелі де, баласы да, өзі де – адам, айнала жүргендердің бәрі – адам.

    "Адам деген кім?" деп сұрақ қойып, басты ауыртудың қажеті қанша, мұнда тұрған не қиындық бар?- деген сұрақтың ойға оралуы да мүмкін. Дегенмен, бұл сұраққа тереңірек үңіліп, адам ерекшелігінің табиғатын ғылыми тұрғыдан анықтауға тырыссақ, бірден-ақ үлкен қиындыққа кездесеміз. Тарихшы-антрополог пен психологтың адамға беретін анықтамасы екі түолі болуы мүмкін, биолог пен дәрігердің түсініктері бір-біріне ұқсамауы ықтимал. Өйткені бұлардың әрқайсысы күрделі және біртұтас адам тұлғасының бір ғана қырын зерттейді және адамға негізінен өз замандасы тұрғысынан қарайды. Ондай сыңаржақтыкөзқарас көп қырлы тұтас тұлғаның өзекті мәнін толық аша алмайды. Тіпті бұл жекелеген ғылымдарға тән ұғымдардың жай қисындысы да адамның тұтас бейнесін бере қоймайды. Бұл иіндетті орындауға қабілеті жететін бір ғана білім саласы бар, ол-философия. Дүниені, оның құрамына кіретін бөлімдерін философия жекелеп,  бөлшектеп емес, тұтас күйінде қарастыруға, сол әдіспен олардың бәрін қамтитын жалпы заңдылықтарды ашуға тырысады. Сол сияқты адамның да әр түрлі құрамдас жақтары мен қырларын жеке-жеке зерттеумен шұғылданбайды, ең маңыздысы адамды адам ететін сапалық қасиеттердің жалпылама байланыстарын, тұтастығын қарастыру арқылы оның ерекше қоғамдық мәнін ашуды мақсат етеді.

    Философия  тарихында берілген анықтамлар  көп. Аристотельдің анықтамасы  бойынша, адам – қоғамдық хайуан. Басқа хайуандардан адамның айырмашылығы  – ол қоғамнан тыс өмір сүре алмайды. Орта ғасырдағы католицизмнің діншіл философы Фома Аквинский адамды дене мен жанның бірлігі, хайуан мен періштенің аралығындағы нәрсе деп санаған. Жан оның ұғымында мәңгілік өлмейтін жақсылық сәулесі болса, дене – ынтымақтастық аренасы, жанның ұясы. Сондықтан адамдар өмір бойы сайтандар тұзағынан босануға және құдайдың жарық дүниесіне шығуға ұмтылады.

     Философиялық антропологияның материалистік  концепциясын ұсынған Фейербахтың  айтуынша, жеке-дара, жалғыз өзі ғана өмір сүре алатын адамның болуы мүмкін емес. "Менің" болуымның міндетті шарты - "сенің" болуың, басқалардың болуы. Басқаша, айтқанда, адамды жан-жануарлардан әлдеқайда жоғары қоятын қасиеттері оның тек қоғам ішінде өмір сүруінің нәтижесі. Себебі қоғамдық болмыс тәрбиесін бойына сіңіріп үлгермеген жас баланың тәуелсіз жеке өмір сүруге ешбір қабілеті болмайды. Бұл жағынан, ол жануарлардың кез келгенінен әлсіз екені белгілі. Ата-ананың, басқа адамдардың қамқорлық, көмегінсіз ол адам болып өсіп, жетіле алмайды. Кездейсоқ бір себептерден кішкентай балаларды жыртқыш аңдардың алып кетіп, жылдар бойы өз ортасында тірі сақтаған фактілерін тарих жақсы біледі. Отыздан астам мәлім болған жағдайлардың бәрінде  де балалар адам қалпынан айырылып шыққан. Төрт аяқтап еңбектеп жүгіріп, өзін асырап өсірген жануарлардың барлық қимылдарына еліктеуден басқа ешбір қабілет қалмаған. Кейңн олардың қолға түскендерін адам бейнесіне келтіріп, сөйлеуді, екі аяқпен тік жүруді үйретуге тырысқан талай белгілі ғалымдардың әрекеттері нәтиже бермеген. Демек, адамның адамдық қасиеттерін қалыптастыратын – тек қоғамдық орта. Ол үшін кім де болса туған күнінен бастап, сол ортадан қол үзіп кетпеуге тиіс.

    Адамның  жануарлар дүниесінен бөлініп  шығуының негізі өмір сүру  ортасын өз еңбегімен өзгерту,  қайта жасау әдісін, ол үшін еңбек құралын оның ең жабайы түрінен бастап, бірте-бірте жетілдіру жолын меңгеру қабілеті болған. Тек еңбек процесінде ғана адамдар қатысу, байланыс жасаудың қажеттілігін үйренеді. Бара-бара адам еңбегі бүкіл материалдық және рухани мәдениет дүниесінің жасаушысы болып шықты. Қоғамдық қатынастар адмның өмір сүруіне қажетті материалдық заттар өндіру әдісінен туады.

   Адамның  биологиялық және әлеуметтік  өлшемдерінің өзара диалектикалық  байланыстылығын, бір-біріне тәуелділігін  сөз еткенде  еске алатын тағы бір жай бар. Хайуанаттар дүниесінен жаңа ғана бөлініп шыға бастаған алғашқы адамның табиғи биологиялық-физиологиялық қажетерін қанағаттандыру тәсілдері жағынан тағы аңдардан айырмасы көп болмаған. Кейінен он және жүз мыңдаған жылдар ішінде адам қоғамы пргресс сатыларымен ілгері баса отырып, өркениетті дәуірге жетеді. Сонымен бірге адамның өзі де хайуандық қалдықтарынан бірте-бірте арылып, "әлеуметтік" процесіне кіреді. Маркстің мынадай сөзі бар:"Аштық қашанда аштық,бірақ пышақ пен шанышқының көмегімен піскен ет жеу арқылы жоюға болатын аштық бір бөлек те, қолдың, тырнақтың, тістің көмегімен жұлқылап шикі ет жеу арқылы жойылатын аштық бір бөлек". Қарын ашқандық сезімінен құтылудың екі әдісі екі түрлі тарихи замандарды сипаттайды. Сол тәрізді ұзақ даму жолында адамның дәрет сындыру, жыныс қатынасы, бала туу сияқты көптеген табиғи қажеттерін қанағаттандырудың бұрынғы хайуандық тәсілдері орнына адамдық, әлеуметтік түрлері орнықты. Бұл сапалы тарихи өзгерістер қоғам өміріндегі "болады", "болмайды","ұят","ар" тәрізді моральдық ережелер мен нормалардың қалыптасуы жолымен тығыз байланысты болады.

    Екі  "индивид","индивидуальность","личность" ұғымдарын қысқаша талдап көрелік.  Қазақ тілінде "индивид", "индивидуальность", "личность" деген сөздерге дұрыс балама табылмай келеді, индивид (латын сөзі) – бөлінбейтін, тұтас, өзіндік деген мағына береді екен. Осы тұрғыдан алғанда бұл ұғымды индивид деген күйде алған немесе "дара адам" деп аударған дұрыс сияқты.

     Дара адам (индивид) – көптің бірі, жалпы адамзаттың нақты өкілі, дара. Көптің бірі болу үшін оған жалпы адамзатқа тиісті қасиеттер мен келбетке ие болса болғаны. Оның санасы жоғары ма, жоқ па, елмен сөйлесе ала ма, әлде сөйлесе алмай ма, бұлардың оған қажеті аз. Әлемде қанша миллиард адам бар, соның әрқайсысы – жеке-дара адам.

    Ерекшелікті адам (индивидуальность). Ол – өзіндік, тек соған тән дауысы, жүріс-тұрысы, білімі, бет пішіні, түр-сипаты, азаматтық қасиеті, т.б. бар адам. Ерекшелікті адам – сол қасиетермен қайталанбас феномен. Ол дүниеге бір-ақ рет келеді, әркімнің орны бөлек. Сондықтан бір заманда қағаз-құжаттарға бармақты басу мөр орнына жүрген. Сол сияқты дара адам болу үшін оның мінезі бар ма, жоқ қажеті жоқ, ал ерекшелікті адамға мұның бәрі қажет. Жоғарыда келтірілген әл-Фараби айтқан адамдағы үш қасиет те осыған жатады. Әрбір адамда әрқилы қабілет, бейімділік бар. Ол да сондай ерекшелік.

     Кісі, тұлға жетілген, кәмелетке жеткен адам (личность). Жас нәресте де, бала да –адам. Олардың нақты ерекшеліктері бар. Бірақ олар кісі болған жоқ, кәмелетке жетпеген. Кісі деп ер жеткен, бұғанасы қатқан, ақылы толған, өз ісіне жауап бере алатынадамды айтады. Ондай адамның дүниеге көзқарасы бар. Әрине, ондай адам әр түрлі:азамат, тәрбиелі, зиялы адам да, маскүнем де, қылмыскер де, ел басшысы да болады. Әр кісінің тарихта алар орны әрқилы.

   Кісі дегеніміз – жаңа сапалы, индивидтің өзімен бірге іштен тумаған, белгілі тарихи-мәдени ортада өтетін өмір барысында қалыптасатын әлеуметтік-психологиялық және моральдық қасиеттер қосындыларының иесі, ақиқатты, болмысты тануға және өзгертуге бағытталған жасампаз әрекет субъектісі. Басқаша айтқанда, ол – қоғамның өмір тәжірибесін бойына сіңіріп, байыған, жетілген адам. Кейбір адам өрескел қылық көрсеткенде халқымыздың: "әй, мынау кісіліктен жұрдай екен, бар болғаны сүйек пен еттен жаралған пенде екен" деп ренжитіні белгілі. Ойлана келгенде "кісі", "кісілік" деген түсініктер "личность" деген ұғымға бір табан жақын келетін сияқты. Ал кісілігі мол, азаматтығы жұртан асқан, көпшіліктің көңілінен шыққан, ардақты да, ақылды да адамдарды халқымыздың "маңдайға біткен" тұлға деп дәріптейтіні белгілі. Жаңа туған баланы нәресте, дара адамды индивид деп атауға болады, бірақ ол әлі кісілікке, тұлғалық сипатқа ие болған жоқ. Ондай кісі болып жетілудің биологиялық та, психологиялық та, тіпті әлеуметтік те алғышарттарының мүмкіндіктері бар. Алайда адамзат мәдениетінің тарихи жемістерін игеру тәжірибесі ол үшін әлі алда. Кісілік деңгейге көтеріліп, өзінің "мәнін" тұрақты бекіту үшін сол керек. 

3. Адамның әлеуметтік  және ұлттық тұрпаты

    Адам  – қоғамның туындысы, дәуірдің  өкілі. Адамның туып-өскен, тәрбиелеген  қоғамы қандай болса, оның өзі  сондай деп айтуға әбден болады. Әрине мұны әрбір дара адамға  жатқызып, тікелей түсіну дұрыс  болмайды. Дүниеде қанша адам  болса, сонша мінез, сипат болмақ. Әркімнің жеке басына тән қайталанбас ерекшеліктерінің болатындығы – талассыз ақиқат. Сонда адам мен қоғам арасындағы "ұқсастықтықты", яғни адамның кісілік қасиеттерінің белгілі бір тарихи дәуірдегі қоғамдық қатынастардың идеалдық бейнесі ретінде қалыптасатынын қалай түсінуге болады? Адамның бойындағы кісілік қасиеттердің үш дәрежеде болатынын аңғару қажет: 1) Әрбір адам – ең алдымен адамзат қауымының мүшесі. Шыққан нәсілінен, ұлтынан, жынысынан, туған жерінен тәуелсіз есті адамның барлық өкілдеріне ортақ жалпы адамзаттық қасиеттер болады. Олардың қатарына қуану, қайғыру, балажандылық, ананы сүю, арамдық-зұлымдықтарға, әділетсіздікке теріс қараушылық, махаббат, жек көрушілік, ұнату, т.б. көптеген рухани-психологиялық қасиеттер жатады. 2) Әр адамның  физиологиялық ерекшеліктерінен жоғары жүйке жүйесінің қызметінен туатын және оның тек өз басына тән психологиялық өзгешеліктері. Бұлар оның мінез-құлқында, сезім көрінісінде, қызба жандылығында, қимылдар мен жүріс-тұрысында, сөйлеу ыңғайында, сыртқы әсерлерге қайтаратын жауаптарында, бөтен адамдармен қарым-қатынасында, т.б. тіршілік әрекеттерінде байқалады. Осы қайталанбайтын ерекшеліктерінің арқасында әр адамның басқаларға ұқсамайтын өзіндік қырлары туады. Бұл қырлардың негізі физиологиялық ерекшеліктерде жатқанмен, оған, әрине, өмір сүру ортасы да елеулі ықпал жасайды. 3) Адам белгілі бір елде, тарихи дәуірде, белгілі дәрежеге жеткен материалдық және рухани мәдениет жемістерімен сусындап өседі. Оның шыққан әлеуметтік, этникалық ортасы болады. Сол дәуірде, тарихи ортада қалыптасқан білім-тәрбие жүйесінен тағылым алады. Осылардың бәрі қосылып адамның жан-дүниесінде өзіндік ізін қалдырады. Және сол уақыт ішінде анықталып, екшелене келіп, тұрақты рухани қасиеттерге айналады. Міне, осы дәуірдің, тарихи ортаның, мәдениет даму дәрежесінің адам санасы мен психологиялық, рухани қалыптасуынан көрініс табуын адамгершілік қасиеттер деп атаймыз. Оларға бекзаттық, жаугерлік, серілік, ақсүйектік, жағымпаздық, тәкаппарлық, елжандылық, нәсілшілдік, зиялылық қасиеттер жатады. Бұлардың ішінде жеке бір дәуірге, мәдениетке немесе тапқа, халыққа ғана тән қасиеттер болады. Осындай нақтылы қасиеттерді бойына жинаған адамдар қауымы жеке адамның әлеуметтік және ұлттық тұрпатын береді.

    Алғашқы  қауымдық қоғамда адамның жеке басының мүддесі түгелінен рудың ортақ мүддесіне бағынышты болды. Өйткені рудың сыртында жалғыз адамның өзін-өзі асырап күн көруі мүмкін емес еді. Сондықтан дара адамда ерік болған жоқ. Ол қоғамның өмір сүру тәсіліне әрекет жасауға тиісті еді. Бұл жағдай оның әлеуметтік табиғи болып әлі бөліне қоймаған адамдық мәнін анықтады. Тарихтағы ең алғашқы өсіп-жетілмеген адам тұрпаты осындай болды.

    Қанаушы  және қаналушы таптарға бөлінген  қоғамда адам мен қоғам арасындағы  қатынасьардың жаңа тұрпаты пайда болды. Мемлекеттің тууына байланысты адам құқықтары ресми түрде белгіленетін болды. Бостандықтағы адамдар өз құқықтары мен міндетерінің иесі ретінде рухани қабілеттерін тарихи шеңбер шегінде іске асырудың мүмкіндіктеріне ие болса, қаналушы құлдардың ешқандай бостандығы да, құқықтары да болған жоқ, табиғи дарындарын сыртқа шығаруға жол таба алмай, езгіге түсті. Осылайша таптарға бөлінген алғашқы қоғамның өзінде әр түрлі әлеуметтік тұрпат пайда болады.

    Әр  қоғамдық-экономикалық формация  жағдайында әр таптың құрамына кіретін адамдардың қоғамдағы орны мен өмір сүру жағдайы, мақсат-мүдделері, мәдениет жемістерін пайдалану мүмкіндіктері әр түрлі болғандықтан, олардың жеке басының қасиеттері де, қоғамдық қатынастарға көзқарасы, мінез-құлықтары мен әдстері, талғамдары мен адамгершілік түсініктері, тағы басқа әлеуметтік психологиялық қырлары өлшемін сөз еткенде, аталған жеке қасиеттердің әрбір әлеуметтік топ адамдарына тән осы ерекшеліктерін негізге алу қажет. 

    Социалистік  қоғамның өткен формациялармен салыстырғанда кейбір сапа айырмашылықтары болуға тиіс еді. Экономикалық қатынастар саласында – қоғамдық меншік үстемдігі, "әркімнің қабілетіне қарай, әркімнің еңбегіне қарай" ринципінің іске асырылу мүмкіндігі, т.б. Әлеуметік қатынастар саласында – қанаушы таптардың болмауы, еңбекші таптардың мақсат-мүдделерінің барынша жақындасуы, бір ұлттың қанауының жойылуы, ұлттардың тең құқылығын қамтамасыз етуге жол ашылуы. Саяси-идеология саласында – жаңа, социалистік демократияның даму мүмкіндігі, дүниеге диалектикалық материалистік көзқарастарының үстем болуы, адамның табиғатындағы бай рухани қабілеттердің еркін ашылуына қолайлы жағдай жасау мүмкіндіктерінің көптігі. Алайда бұл салалардың Кеңес өкіметі жылдарындағы даму, жетілу жолдары түзу әрі даңғыл болған жоқ. Бұрмалаушылыққа да, қайшылық-қиындықтарға да, тіпті терең ауытқушылыққа да жол берілді. Осыдан келіп қоғам көп жағынан сәтсіздікке ұшырад, халыққа беруге тиісті материалдық, саяси және рухани игіліктерін бере алмады.

     Бір кезде социализм тұсында болуға тиіс емес делініп келген адамның биліктен және еңбек бөлісі нәтижесінен жаттануы орын алды. Оның себебі өкімет билігі түгелімен төрешіл әкімшілік жүйенің қолына көшті де, адам мемлекет басқару ісінен сырт қалдырылды. Сол сияқты қоғамдық меншікке айналған елдің экономикалық және рухани байлығына иелік етуші халық та емес, еңбекшілер ұжымы да емес, үкімет басындағы ат төбеліндей билеушілер тобы шықты. Еңбекші адам материалдық дүниенің нәтижесіне иелік ете алмауы былай тұрсын, қоғамдық жиынтық өнімді бөлуге қатысу құқығынан айрылды, еңбекші адамның қоғамдық байлыққа қосатын үлесі көбейген сайын, сол байлықтың шын иесіне айналатын билеуші әкімшілік тобының адамға жасайтын саяси-моральдық өктемдігі орныға түсті. Мұның түпкі себебі – еңбекші адамның өз еңбегінің нәтижелі болуына ынта ықыласы кеміп кетті.

    Қалай  болғанда да, ондаған жылдар бойы  халқымыз осы қоғамдық ортада  өмір сүрді. Оның кемшілік, қате  жақтарын былай қойғанда, көңлге  нанымды, шын мәніндегі гуманистік, пргресшіл жақтарының адамға, оның  жан-дүниесіне жасаған әсері, онда қалдырған дұрыс із-таңбалары аз болған жоқ. Еңбекшілер бойында ынтымақ сезімі, интернационалдық бірлік, Отанға берілгендік қасиеттер, адамды адамның, ұлтты ұлттың қанауына, әділетсіздікке, азғындыққа қарсылық сезімі күшейді.

   Бір  кезде біз буржуазиялық тұрғыда  тәрбиеленген адамдарды адамгершіліктен  жұрдай, біріне-бірі қас-жау деп  санап келгенбіз. Қазірде дүниежүзілік  дамудың сипаты мүлде дерлік  өзгерді. Жеке бір тап не  ел шеше алмайтын, тек көптеген  елдер мен халықтардың күш қосып бірігуі арқылы ғана шешілуі мүмкін ғаламдық прблемалар туды. Оның бірі – адамзатты термоядролық соғыс апатынан құтқарып қалу проблемасы болса, екіншісі – Жер шарын, табиғатты төніп келе жатқан экологиялық апаттан сақтап қалу мәселесі. Тарихи дамудың объективті барысы жалпы адамзаттық мүдделерді қазір таптық мүдделерден жоғары қойып отыр.

   Енді  кісінің ұлттық тұрпаты жайлы  әңгімеге көшейік. Кім де болса  белгілі бір этникалық ортадан  шығады. Плехановтың сөзімен айтқанда, мұндай ортаның басқа халықтар ортасына ұқсас болуы мүмкін, көбіне солай болады да. Бірақ ешқашан онымен мүлтіксіз бірдей болмайды. Міне, осы туып-*өскен этникалық тарихи ортаның өзгешеліктері сол халықтың басқа халықтардан психологиялық айырмашылығын анықтайды .

    Нақтылы  бір халықты қоршаған қоғамдық ортаның басқа орталардан өзгешелігін тудыратын факторлар қандай?

    Әр  халықтың тарихи қалыптасқан,  өз алдына ежелгі шаруашылық  кәсібі бар: Біреулер ұсақ өнер  не саудамен шұғылданып, соны  кәсіп еткен. Бұлардың бірнешеуімен  бірдей шұғылданатын халықтар да бар. Жүздеген жылдар бойы негізінен аталған шаруашылық түрлерінің бірімен ғана шұғылданған халықтың өмір салты, еңбек тәжірибесі, талғамы, мінез-құлқы, әдеп-ғұрпы, бір сөзбен айтқанда, рухани келбеті түгелге жуық сол негізгі кәсібінің сипатына байланысты қалыптасады. Мысалы, қазақ халқының осы қасиеттерінің көпшілігі көшпелі мал шаруашылығының адам өмірі мен психологиясына ұзақ уақыт бойы тигізген әсерінен туды. Айталық, шаруашылықтың басқа түрімен шұғылданған халықпен салыстырғанда, қазақтың тілінде малға байланысты сөздер әлдеқайда көп. Онда әр түлік малдың жасына қарай аталатын аттарын былай қойғанда, мал сүйегінің әрбір кішкентай бөлшегіне дейін аты бар. Жылқының, сиырдың, қойдың, түйенің сүйсініп жейтін шөптерінің аттары, малдың аурулары мен емдеу тәсілдерінің аттары одан да бай деуге болады. Егіншілікті кәсіп еткен өзбектер мен көшпелі шаруашылықпен шұғылданған қазақтардың белгілі бір жер бөлігіне беретін бағасы екі түрлі болады. Өзбектер үшін сол жердің бағалы-бағасыздығы оның топырағының сапасына байланысты болса, қазақтар үшін оның бетінен өсетін өсімдіктердің керектілігіне байланысты. Қазақтар барлық мал түліктері ішінде жылқы малын жоғары бағалайды және оны бәрінен жақмы көреді. Жігіттің дене сұлулығын, мінез-әдетін, серілігін, таза талғамын жақсы арғымақ аттың сұлулығымен, тазалығымен салыстырады. Жас балаға деген сүю сезімін "құлыным", "ботам","қозым" деген сөздерімен білдіреді. Құрметті қонаққа қойдың басын тарту, ең қадірлі адамға ат мінгізу әдеттері де мал бағу кәсібінен туған.

     Бір халықтың екінші халықтан этнопсихологиялық айырмашылығын анықтайтын факторлардың бірі – географиялық ортаның ерекшеліктері. Таулы, орманды жерлер мен теңіз жағалауының, үлкен өзендер бойының, кең, ашық не құмды шөл даланың, солтүстіктің қатаң суығы мен оңтүстіктің жойқын ыстығының тұрғын халықтарға, олардың өмір салтына, тұрмысжайына, сол арқылы әдет-ғұрпы мен психологиясына тигізетін әсері әр түрлі. Аталған факторлардың қатарына көршілес және басқа халықтармен қарым-қатысының, діни-идеологиялық өмірінің ерекшеліктері де жатады. Бұл факторлардың өзіндік түрлеріне ұқсамайтын қырлары қосылып, халықты өз қоршауында өсірген тарихи ортаның өзгешелікті бай бейнесін жасайды. Сол бейне ұзақ уақыт бойы ықпал ету арқылы адамның жан-дүниесінің көптеген қыр-сырын белгілі бір қалыпқа түсіріп шынықтырады да, оларға этникалық бояу беріп, ұлттық-психологиялық қасиеттерге айналдырады. Өмір сүру және адамдар арасындағы қарым-қатынас барысында қалыптасып жетілген бұл ішкі қасиеттер сыртқа шығып, ерекше көріністер береді. Осының арқасында түрлі ұлт адамдарының ұлттық тұрпатының өзгешелігіне негізінде осы айырмашылықтар жатады.