Мемлекеттік биліктің негізгі белгілері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ......................................................................................................................3

1 Мемлекеттік билікті жүйелік және ұйымдық құрылымының маңызды сипат-тамалары.......................................................................................................................4

2 Мемлекеттік биліктің негізгі белгілері...................................................................6

3 Қазақстанның экономикасын  жақсартудың негізгі құралы ретінде....................9

Қорытынды........................................................................................................18

Қолданылған әдебиеттер.......................................................................19

КІРІСПЕ

Егемен ел атанған  Қазақстан Рсепубликасы құқықтық мемлекет құру үшін мемлекеттік органдарда кәсібилік, демокра-тиялық қағидаларын ұстану керек. Кәсібилік қағидасына сәйкес мемлекеттік қызметкер кәсіби даярланған маман болуы тиіс. Мемлекеттік қызметкер-лердің кәсібилігі және этика мәселесі мемлекет құрылған сәттен бастап әрдайым күн тәртібінде тұратын мәселелердің бірі.

Қазақстан Республикасының  Президентінің жолдауында көрсетілгендей жаңа кадр саясатын жүргізу, жаңа басқару  тобын құру, мемлекеттік органдарды еліміздің бүгіні мен болашағына қызмет жасайтын кадрлармен қамтамасыз етуді талап етеді.

Бүгінгі күннің басты  талабының бірі – мемлекеттік  органдардың , билік басындағылардың  мемлекеттің негізі, қозғаушы күші заңдарды жақсы білу, сол арқылы қарамағындағыларды заңбұзушылықтан сақтандырып отыруы.

Заң ғылымы жүйесінде  мемлекеттік билік - өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Өйткені, жақсы, үлгілі мемлекет болу үшін жақсы басқару жүйесінің болу керектігі идеясы ертеден келеді (Аристотель, Платон, т.б.). Қазіргі көптеген демократиялық мемлекеттер - құқықтық мемлекет құру жолын ұстанған. Ал құқықтық мемлекетте мемлекеттік органдарға жоғары талап қойылады, олардың жауаптылығы жоғарылайды.

Мемлекет дегеніміз - өз аумағындағы халықты құқықтық жүйесі арқылы ұйымдастыратын, басқаратын күрделі саяси ұйым.

Мемлекет – арнайы басқару және мәжбүрлеу аппараты бар, қоғамның өкілі бола тұра, оны  басқаратың және оның дамуының қамтамасыз ететін, бұқаралық биліктің, егеменді, саяси ұйымы.

Мемлекет қоғамды басқаруды жүзеге асыратын, өзінің барлық мүшелерінің мүдделері үшін тәртіпті қамтамасыз ететін, әрі үстем таптардың немесе билік жүргізуші топтың немесе халық топтарының мүддесін артықшылықтан қорғайтын биліктің ерекше ұйымы болып табылады.

Мемлекеттік механизм деген – мемлекеттік органдардың мемлекеттік билікті жүзеге асыру әдістері мен құралдарының жүйесі. Яғни, мемлекеттік механизм ұғымына – мемлекеттік билік, мемлекеттік аппарат, мемлекеттік билікті жүзеге асыру құралдары мен әдістері ұғымдары кіреді. Мемлекеттік орган - мемлекеттік аппараттың бір буыны. Ол – мемлекет атынан белгілі бір мемлекеттік функцияны жүзеге асыруға бағытталады. Мемлекет механизмі түсінігімен қатар, теория және практика жүзінде мемлекеттік аппарат түсінігі де кеңінен пайдаланылып келеді. Биліктің бірден-бір бастауы – халық болғандықтан мемлекеттік органдар халықтың еркін, мүддесін ескеру қажет. Халық еркі сайлаулар, референдум, мемлекеттік қызметке орналасу теңдігі, т.б. жолдармен ескеріледі. Сондықтан, мемлекеттік органдар өз қызметінде демократиялық қағидаларды басшылыққа алуы тиіс. Адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының жоғарылығы, демократизм, биліктің бөлінуі, заңдылық, жариялылық, кәсібилік, сайланбалылық және тағайында-малық жүйенің бірлігі, т.б. қағидалар.

1 Мемлекеттік билікті жүйелік және ұйымдық құрылымының маңызды сипаттамалары

ХХғ. соғыстармен революцияларға, глобальдік және локальдік масштабтағы  трагедияларға қарамастан, адам және қоғам өміріндегі мемлекеттің ролі мен орнын нақты анықтап, ашқан  жоқ. Бүгінгі күнге дейін либералдармен этатистердің арасындағы дискуссиялар басылған жоқ, мемлекет зорлық машинасы, қысым көрсету құралы дейтін біржақты трактовкалар сақталды. Кейде мемлекетті сол мемлекеттің ішіндегі билік етіп отырған күштер немесе жеке тұлғалардың меншігі ретінде қарастырады. Мемлекетті әрбір адамға көмек көрсетуге жақсылық беруге міндетті ұйым, деп те айтатын жазулар аз емес. Бірақ көптеген қиындықтарға және формалармен механизмдерге қарамастан, мемлекет органдарымен құрылатын заң шығару жүйесі көпшілікті қанағаттандырады, өйткені оның мазмұны көпшілік ойын, рухани құндылықтарын, идеяларын, қажеттіліктерін бір жаққа қосқан.

Мемлекеттің мазмұны  тағы да, өзінің мақсаттары мен функцияларын жүзеге асыру үшін, өз аппаратын  көпшіліктің ойларымен қажеттіліктерін анықтай алатын, прфессионалды адамдармен қамтамасыз етумен көрінеді. Бұл аппарат жанжақты және құрылымы бойынша өте күрделі болады. Оның бір жағы заң шығару қызметін атқарады - заңдарды жүзеге асырады және азаматтарды құқықтық қорғайды, яғни мемлекеттік басқарудың функцион-алдық түсінігімен тікелей байланысты, ал екіншісі ішкі тәртібті және сыртқы тұрақтылықты, мемлекеттік қауіпсіздікті, оның халықаралық ұйымдармен қарым-қатынасын қолдайды. /11/.

Аппараттың көрінісі, оның қоғаммен байланысы немесе қоғамнан тыс болғандығы, иерархиялық құрылымының көлемі, персоналының сапасы және тағы басқа параметрлер қоғаммен мемлекеттік басқарудың негізгі мағынасын білдіреді.

Қоғам ретінде мемлекет, бірмезгілде қоғамның өзін-өзі басқару  құрылысы және механизмі болып шығады. Көптеген уақыт бойы елді патшалық және тоталитарлық басқарудан кейін, мемлекеттің қоғамнан алыстығын, қоғамнан жоғары жақта екендігі, тіпті аспаннан өзінің ұлы заңдарын жерге жібереді деп адамдардың санасына кіріп кеткен. Мемлекетті құдайдың патшалығы ретінде адамдарға жеткізген жағдайлар да болды. Осындай мемлекеттер адамдарды қате жолмен апарды.

       Бірақ қалай айтқанда да, мемлекет ол, қоғаммен құрылған және қоғамдық проблемаларды шешетін құқықтық институт және ол жерде қызмет ететін адамдардың барлығы қоғаммен тәрбиеленіп, қоғаммен сол қызметтерге сайланады. Мемлекет “қоғам” атынан жүреді және оның қажеттіліктеріне, ойларына, мақсаттарына жұмыс істеуі тиіс. Яғни, мемлекеттік-құқықтық институттар, тікелей қоғамдық институттар болып табылады. Мемлекет қоғамға қажетті институттарды пайдалануы керек немесе қолдануы керек және мүмкіндігіше көп азаматтарды құрамына функционалдау керек. Бұл пікірден мемлекеттің қоғамға деген ашықтығы және азаматтарды өзінің жұмыс істеу процессіне тартуы ең бастысы мемлекеттің демократиялық және қоғамдық құқықтық ретінде жетілгенін сипаттайды.

      Мемлекет өзін Дүние Жүзілік аренада, басқа елдермен қарым-қатынаста қоғаммен адамдардың біртұтасы ретінде көрсетеді. Мемлекет арқылы дипломатикалық қатынастар орнатылады, халықаралық келісімшарт-тар орындалады, аймақтық және Дүние Жүзілік организациялармен ұйымдар құрылады, адамдардың бостандықтары мен құқықтары унифицир-ланып қорғалынады. Ашық ұйымдардың құрылуы интеграциялық халықаралық қатынастарды күшейтеді, бұдан мемлекеттердің халықаралық қатынастарды реттеудегі және Дүние Жүзілік тәртібті күшейтудегі ролін арттырады.

     Осындай тәсілмен мемлекет өзінің ішіндегі көпқоғамдақ және сонымен қатар қоғамның жағдайы мен дамуына үлкен ықпал ететін күрделі ұйым болады. Мемлекетпен қоғам арасында тікелей және жанама байланыс бар, олар бір-бірімен ақпаратпен ауысып отырады. Қысқаша айтқанда, мемлекет қоғамды ашық және легитимдік түрде билейтін күш.

     Адамдардың тарихи драмасы және қазіргі заманы билеуші күш және қоғам арасындағы қарым-қатынаспен, билеуші күштің қоғамнан қаншалықты алыстығынан, оған қарсы ма, немесе керісінше оны қорғап жүреді ме, бұл билеуші күш өзімен нені бейнелейді, қоғамды қандай мақсаттармен құндылықтарға апаратындығы арқылы анықталады. Бұл күрделі сұрақтар теориялық және тәжірибелік саясатқа ортақ ізденуге итермелейді, бірақ қайткенде де, бұл сұрақтарға жәй жауаптар жоқ.

Жоғарыда атап өткендей, мемлекеттік басқарудың субьектісі бүтіндей мемлекет болып табылады. Бірақ-та олардың барлық органдары, кәсіпорындары, ұйымдары және мекемелері міндетті түрде басқаруға қатысады деуге болмайды. Мемлекеттік қызметтердің көп қырлылығы, оның қоғаммен әр-алуан байланыстылығы, әр түрлі мемлекеттік органдар және олардың бөлімшелерінің, қызметкерлерінің мемлекеттік-басқарушылық әрекеттерді жүзеге асыруға және қалыптастыруға түрліше қатысатындығына себеп болады.

Мемлекеттік басқарудың ұйымдық құрылымы бұл ерекше мемлекеттік-құқықтық құбылыс. Бұл мемлекеттік-құқықтық құбылыс қоғамдық-саяси табиғатқа, мемлекеттік басқарудың мақсаты мен мазмұнына байланысты болап келеді. Мемлекеттік басқарудың ұйымдық құрылымы белгілі бір құрымнан, ұйымнан және адам ресурстарынан, техникалық және басқа құралдардан тұрады. Сөйтіп, қоғам тарапынан мемлекеттік-басқарушылық әрекеттері (ықпалдары) жүзеге асырылады.

Ғылыми еңбектерде мемлекеттік  органның әр түрлі сипаттамаларын байқауға болады: функционалдық, әлеуметтік, заңдық ұйымдық.

Бұл тақырыпта мемлекеттік  органның ұйымдық қасиеттері және олардың  мемлекеттік басқарудың ұйымдық  құрылымына ықпалы туралы сөз етіледі.

Әдетте, мемлекеттік органды  мемлекеттік меншік негізінде экономи-калық қызметін жүзеге асырушы мемлекеттік кәсіпорыннан, әлеуметтік және рухани қызметтер атқаратын мемлекеттік мекемеден, әр түрлі қоғамдық сфералардағы ұйымдық қызметтерін орындаушы мемлекеттік ұйымнан ажырата білуіміз қажет. Біріншісінде, басқарушылық шешімдері мен әрекеттері, ал қалғандарында материалдық, әлеуметтік, рухани қызметтер жасалынады және жүзеге асырылады. Шындығына келгенде демократия жағдайларында мемлекеттік басқарудың ұйымдық құрылымы, оның халқы (елдің барлық азаматтары) егеменділікті қорғайтын, елдегі биліктің бірден-бір қайнар көзі болып табылатындай жағдай жасалуы керек.

Мемлекеттік баскарудың ұйымдық құрылымының негізін-биліктің атқарушы органдары құрайды. Сөйтіп, бұлар мейлінше көлемді және күрделі мемлекеттік аппарат бөлігін кұрайды. Бұл органдар өзіне барлық басқарушылық ақпаратты және маңызды мемлекеттік мәжбүрлеу құралдарын жинақтаған. Олардың мұндай болуы адамдардың санасына, мінез-құлқына, қызметіне және коғамдық процесске тікелей басқарушылық әрекетін жасауға мумкіндік береді. /12/.

Сондықтан, атқарушы билік басқарушылық ақпараттардың айқында-луын, саралануын және өтуін қамтамасыз етуші, тармақталған тікелей түрдегі сатыластыққа ие болуы кажет.

Кейбіреулер қайткен күнде де жергілікті өзін-өзі басқару органдарын мемлекеттік билік органдарынан ажыратып тастауға тырысады. Сөйтіп, атқарушы сатыластықты "бұзып тастағысы" келеді. Басқарушылық шешім-дердің заң жүзінде орыңдалуын қадағалау прокуратураға міндеттелінеді.

Сонымен мемлекеттік  басқарудың ұйымдық құрылымы тек атқарушы биліктің жиынтық оргаңдарын ғана емес, сонымен бірге өзіне ұйымдық байланыстар жүйесін кіргізеді.

Демек, бұл құрылым мемлекеттік-басқарушылық әрекеттерді жүзеге асыруда және қалыптастыруда барлық мемлекеттік билік органдарын және жергілікгі өзін-өзі басқаруды керекті дәрежеде іске қосады.

Элементтердің өзара әрекетін, орнын, нақтылы көрінісін, олардың сатыластық және деңгейлік байланыстылығын, байланыс түрлерін, олардың мүмкіндіктерін мемлекеттік басқарудағы ұйымдық құрылым көптеген объективті және субъективті жағдайлардың және факторлардың ықпалы нәтижесінде алады. Бұл факторлардың әр түрлі мемлекеттерде өздеріне тән ерекшеліктері бар. Сондықтан осындай ерекшеліктерін есепке алмай мемлекеттік басқарудың ұйымдық құрылымын түсіну қиынға түседі.

2 Мемлекеттік биліктің негізгі белгілері

Қоғам үрдістеріне (процесіне) ұйымдастырушылық және реттеушілік әсері мемлекеттік басқарудың бағытталған жүйесіне ерекше тән. Бұл мемлекеттің әлеуметтік басқарудың жүргізуші субъктісі ретіндегі белгілі бір территориясында бүкіл халықты қамтитын, қоғамдағы саяси биліктің жан-жақты ұйымдастыруымен байланысты көрінеді. Әлеуметтік басқарудың еш бір субъектісі осындай ерекшелікке ие болмайды.

Мемлекеттік  басқаруды толық түсіну үшін оның маңызды ерекшеліктерін анализдеуімен байланысты. Ал мемлекеттік басқаруының мән-мағынасы мен спецификалық ерекшеліктерін  ашу үшін – оның қоғамдағы объективті керектігін көрсететін ерешеліктерін көрсетуін білдіреді.

Мемлекеттік басқарудың әлеуметтік-саяси табиғаты оның бірнеше мағыналық ерекшеліктерінде көрінеді. Біріншіден, бұл мемлекетте негізделген мықты билік ету күші болып табылады. Кез-келген билік басқару арқылы байқалады(еңбек ету ұжымдарында, қоғамдық бірлестіктерінде, және т.б.).Мемлекеттік билік – бұл қоғам ішіндегі басқарудың ерекше атрибуты. Материалдық, қаржылық, ұйымдастырушылық және басқа да ресурстарымен иемденіп, мемлекет әлеуметтік жүйе үрдісін басқарғанда, керек кезінде мәжбүрлік легетимдік құралдарын қолдануға құқысы бар.

Мемлекеттік  басқарудың мақсаттық сипаты  бар және арнайы сұрақтардың  шешуін қамтамасыздандырады. Мемлекеттік  басқарудың мақсаты Коституцияның, заңдардың,мемлекет Президентінің  жарлықтарын және басқа да  нормативті-құқықтық актілердің  күнделікті орындалуынан және өмірге келтіруінен тұрады. Мемлекеттік органдар қызметінің неғұрлым нақты мақсаттылығы олардың жарлық құжаттарында немесе заң актілерінде белгіленіп анықталған.

Жалпы мемлекеттік  биліктің билік ету түрлерін, функцияларын, құрылымдарын және басқа да параметрлерін таңдауы мемлекеттік басқаруына маңызды әсерін тигізеді. Бұл образдық түрде айтқан кезде мемлекеттік ²организімінің² ²миі², сондықтан мемлекет ²органдарының² жағдайы және функциялануы оның  құрылғанына байланысты тәуелді болып келеді.

Мемлекеттің  құрылу түріне қарай, яғни мемлекеттің  белгілі бір бөліктерге бөлінуіне  және сонымен қатар оларды  басқару үшін биліктің бөлінуіне  қарай негізінде мемлекеттің  екі түрі бар – унитарлы және федеративті. Кейде конфедеративті мемлекет туралы да айтып жатады, бір-ақ осындай атауды дұрыс деп айту қиын: конфедерация – бұл белгілі бір мақсаттарға жету үшін құрылатын мемлекеттердің одағы. Унитарлы  мемлекеттер территориялық-әкімшілік бірліктеріне бөлініп, мемлекеттік биліктік бірегей вертикалды жүйесімен басқарылады. Олардың ішінде автономиялар қалыптасып, және де дамыған жергілікті өзін-өзі басқарулар бар болу мүмкін. Федерация да өзінше бір-тұтас мемлекет болып табылып автономиялар мен оларды құрайтын бөліктерінен құрылу мүмкін. Бұл мемлекеттік биліктің белгілі бір мөлшерде вертикалды  бөлінуін түсіндіреді.

Мемлекеттердің  іштеріндегі іске асып жатқан саяси режимдеріне қарай ажыратылуы  маңызды мәнге ие болады – мемлекеттік биліктің іс жүзінде іске асуының әдістері мен мазмұны. Мемлекеттің саяси режимі ең маңызды бөлігін ашады: мемлекеттік билікттің адам құқығы мен еркіндігіне қатысы. Мемлекеттік биліктің шын мәнісі ретінде саяси режим болып табылады. Тарихпен анықталған бірнеше саяси режимдердің түрлері бар:

Деспотиялық, бұған тоталитарлы және автократиялық, авторитарлы режимдер жатады; бұл жерде мемлекеттік еркін жоғары билеушісімен (император, король, дуче, вождь, фюрер, кормчи, және т.б.) іске асып, қанау, тежеу,еркіндігті шектеу сипатына тән. /4/.

Либералдық, бұл жерде мемлекеттік билік адамның құқығы мен еркіндігін жүзеге асыру үшін өз мүмкіндіктерін жұмсайды; яғни билік еркіндікке қызметін көрсетеді; өкінішке орай бұл режим шындықтан гөрі жай саяси лозунгке жақын болып қалады.

Демократиялық-құқықтық, оның мәні демократиялық қалыптастан-дырылған халықтың жалпы еркі(билік күші) тек материалды процессуалды заңмен шектелген болып табылады. Қазіргі таңда көптеген мемлекеттер дәл осындай саяси режиміне ұмтылу үшін бағытталған.

Әр мемлекеттің  тарихында мемлекеттік ұйым әр-түрліформаларға  ие. Белгілі бір мемлекеттің құрылымының мәнін және басқаруын түсіну үшін типологиялық мемлекет түрлері жайында нақты білімдер керек.

Бұл жағдайларда  экономикалық реформаларды жүргізу  үшін басқарудың ролінің маңызы  арта түседі.

Әлеуметтік саланы басқару (білім беру, денсаулық сақтау, ғылым, мәдениет, спорт, әлеметтік қамтамасыздандыру) объективті негізде топтасты-рылып, бірегей кешенді құрайды. Бұл сала халыққа рухани құндылықтарды құруында және таратуында, адамды тәрбиелеуінде, әлеуметтік-мәдени және басқа да қызметтерінде көрінеді. Бұның барлығы әлеуметтік салаларды басқаруын ерекше ұйымдастыру үшін, және әлеуметтік тұрғыда обьектілерді дамыту бойынша әр-түрлі әдістер мен басқару ісінің түрлерін қолдануы әсерін тигізеді.

Саяси-әкімшілік саласындағы  басқару ұлттық қауіпсіздікті қанағаттандыруымен, ішкі-саяси тұрақтылық пен қоғамның консолидация-сымен, және сыртқы-саяси сұрақтарды шешуімен байланысты. Осы саланың мазмұнына қарулы күштерді, ұлттық қауіпсіздікті, ішкі істерді, юстицияны және прокуратура мен сыртқы істерді басқару ерекшеліктері кіреді.

Қоғам-экономикалық, саяси  және әлеуметтік факторлардың  бір-бірімен қарым-қатынасқа түсетін  күрделі әлеуметтік организм  болып табылады. Бұл жағдайларында  басқару қоғамның сақталуын, дұрыстығын, ұйымдасты-рылуын қамтамасыздандырып, маңызды әлеуметтік институт ретінде көрінеді.

Сонымен қатар, мен басқарудың  әлеуметтік институты ретінде  маңызды белгілерін қарастырдым: а) басқару қоғамға керек функция  болып табылып, жалпы сипатқа  ие және адамдардың ұжымдық  қызметті жүргізіп отырған жерінде орын алады; б) басқару адамдардың басқарушылық шешімдерді қабылдау мен іс жүзінде асырумен байланысты мақсатты бағытталған қызметі болып табылады; в) басқарушылық әсер тигізу басқырудың өзегі болып табылып, қоғамдық жүйесіне және оның құрамдық бөліктеріне, адамдардың мінез- құлқыларына жан-жақты әсерін тигізеді; ұйымдастырушылық пен реттеушілік ерекшелігінің мақсаттылығына ие; г) билік ету басқарудың негізгі белгісі және ол обьектілерге басқарушылық әсерін, адамдардың мінез-құлқыларын іске асыру жағдайына керек етеді; д) әлеуметтік басқару жүйесінің және оның құрама бөліктерінің,адамдар ұжымдарының (ассоциацялар) құрылуын мен функциялдануын қамтамасыздандыратын басқарудың ұйымдастырушылық(әкімшілік) дайын болуы. /5/.

Әлеуметтік басқарудың  маңызды белгілерін есепке ала отырып келесі анықтамаларды қалыптастыруға болады:жаңа берілген жағдайына қоғамда іске асатын әлеуметтік нормативтердің негізінде келтіру мақсатында әлеуметтік жүйенің және оның құрама бөліктеріне,адамдар ұжымдарына (ассоциациялар) әсер ететін және сол үшін арнайы құрылған әкімшілік аппаратының (басқару субъекті) билік етуі мен ұйымдастырып реттеуі басқару болып табылады.

3 Қазақстанның  экономикасын жақсартудың негізгі  құралы ретінде

Қазіргі уақытта Қазақстан Бүкіл әлемдік банктің жіктеуі бойынша, кірісі орта деңгейден жоғары елдердің тобына жатады. Тұрмыс сапасының негізгі көрсеткіштерін салыстырсақ, соңғы 10 жыл ішінде қазақстандықтардың ақшалайтабысы орта есеппен 5 есе өсті; орташа айлық жалақы 6 есеге жуық өсті; ең төменгі жалақы 25 есе өсті; ең төменжалақы мөлшері 25 есе; зейнетақының орташа айлық мөлшері 4,6 есе артты.

2006 жылғы мамырдағы жұмыссыздық деңгейі 7,7 % мөлшерінде қалыптасты (2005 жылғы мамырда – 8,2 %).Мемлекеттің 2005 жылы тегін  медициналық көмектің кепілді көлеміне бөлінген шығыстары 2003 жылмен салыстырғанда 1,7 еседен астам өсті.

Қазақстан экономикасы көне заманнан бастап Қазан төңкерiсiне дейiнгi кезеңде көшпелi мал шаруашылығынанегiзделдi. Мал жыл бойы өрiсте бағылады. Жер көшпелi қауымның ортақ меншiгi болып саналып, қазақ шаруалары оны қауымдасып пайдаланды. Мал жеке меншiкте болды. Шын мәнiнде малдың иесi жайылымға да иелiк еттi. Қазақстан Ресейге қосылған, одан мемлекеттiлiгi жойылған кезеңнен бастап, әсiресе, 1891 жылы Дала ережесi өмiрге енгiзiлгеннен кейiн, көшпелi шаруашылықтың сипаты өзгердi. Тауар-ақша қатынастарының дамуы көшпелiлердiң едәуiр бөлiгiн жерсiз қалдырды, ал шұрайлы жайылымдық алқаптар ауқаттылардың қолына шоғырланды. Көшу ұзақтығы едәуiр қысқарып, табынның құрылымы және малды бағып-күту жағдайлары өзгердi. Тұрақты тұрғын үйлер мен мал қоралары пайда болды. Болыстар мен ауылдарға бөлiнген жерлердiң шекарасы айқындала бастады. 

9 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың  басында көшпелi шаруашылықты  дағдарыс шарпыды. Бұқараның кедей топтары қайыршылыққа ұшырап, мал басы кемiп кеттi. Көшпелiлердiң кедейленген бөлiгi отырықшыға айналды. Дағдарыстың тереңдей түсуiне патша өкiметiнiң ең шұрайлы жерлердi тартып алып, қоныс аударушыларға берген отаршылдық саясаты қатты әсерiн тигiздi. Шын мәнiнде бұл байырғы халықты ата-мекендерiнен күшпен ығыстырып, құнарсыз жерлерге қуу болды. 1917 жылға дейiн патша үкiметi қазақтардан 45 млн. гектардан астам жердi тартып алып, iшкi Ресейден келген жаңа қоныс тебушiлерге алып бердi. Патша үкiметiнiң қоныс аудару саясаты жергiлiктi халықтың экономикалық мүдделерiне нұқсан келтiрдi. Ол қазақтардың ата-бабаларының құнарлы қоныстарын қоныс аудару қорына күшпен алып қосу арқылы жартылай отырықшы мал шаруашылығына және  егiншiлiк-ке бейiмделмеген қазақ көшпелiлерiнiң табиғи дамуын тежедi. Көшпелi шаруашылығы дағдарысы құнары аз аймақтарға ығысқан жұрттан мал шаруашылығын анағұрлым тиiмдi жүргiзудi, сондай-ақ, егiншiлiк пен отырықшылыққа көшу мәселесiн шұғыл күн тәртiбiне шығарды. Қазақ халқының жерге қоныстану, оны пайдалану жолындағы күресi, атап айтқанда, жердi әдiл бөлу, орталықтан көшiрiп келген шаруаларға кепiлдi жер телiмдерiн қазақтардан тартып алып берудi доғартуға ұмтылу аса маңызды мәселелердiң бiрiне айналды. Қазақтардың Мемлекеттік Думаға, басқа да мекемелерге жазған көптеген арыздарында жер иелену құқықтарының нақты еместiгi салдарынан көшпелi шаруашылықтар жағдайының тиянақсыз болып отырғандығы атап көрсетiлдi. Мұның өзi олардың еңсесiн түсiрдi, ертеден орныққан үй-жай, қора-қопсыларынан айрылып, шөл және шөлейт, басқа да қолайсыз аймаққа қайта орнығуға, шаруашылықты жетiлдiруге деген ықыласын кемiттi.

Отырықшылыққа көшу қазақ шаруалары  үшiн қиын үдерiс болды. Жер иелену құқығымен қоса бұған белгiлi бiр мөлшерде қаржы-қаражат та қажет едi. Ал патша үкiметi қандай да бiр көмек көрсетуден бас тартты. Осындай себептерге байланысты қазақ жерiнде отырықшылыққа көшу кең таралмады. Бұл үдерiс егiншiлiктi дамытуға анағұрлым қолайлы жағдайлары бар солтүстік-шығыс облыстарда, қоныс аударған орыс шаруаларымен тығыз араласқан жерлерде өрiс алды. Сөйтiп, Қазақстанда әрқилы табиғи-географиялық және тарихи жағдайларға байланысты шаруашылықтың көшпелi, жартылай көшпелi және отырықшы сияқты үш түрi қалыптасты. Соңғы екеуiнде шөп шабу мен егiншiлiктi дамыту нәтижесiнде ауыл шаруашылығы машиналары пайдаланыла бастады. Қазақ ауылдарында бұл машиналарды алдымен бiрлесiп, кейiнiрек жекелеген адамдар несиеге сатып алды. 1908 жылы тек Ақмола облысыныңқазақтарында 6160 шөп шабатын машина болды.

Тауар-ақша қатынастары қазақ ауылына дендеп енiп, бiр жағынан, шаруалардың шаруашылық қызметiнiң ауқымын кеңейттi, екiншi жағынан, өсiмқорлық сауда-саттықтың дамуына жол ашты. Дәулеттiлер бүкiл малды, қауымдық жерлердi өз қолдарына шоғырландырып, барлық су көздерiн, қыстақтар мен жайлауларды иемденiп алды. Қазақ қоғамының көпшiлiгi iс жүзiнде өндiрiс құрал-жабдығы жоқ кедейлер едi. Сауда-саттықты кәсiп етушiлер мен өз шаруашылығында жалдама еңбектi пайдаланушылардың қатары молайып, саудагерлiк-кәсiпкерлiк өрiс алды. Сөйтiп, қазақ жерiндегi нарықтық қатынастардың алғашқы нышандарының шаруашылыққа, шаруаның жеке тұтыну қажетiне ықпалы күшейдi.

Тауар-ақша қатынастарының дамуына, қазақ ауылының экономикасындағы басқа да өзгерiстерге байланысты, жер жекелеген адамдардың жеке меншiгiне  айнала бастады. 19 ғасырдыңдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Қазақстан экономикасында әр түрлi экономикалық ұстындардың астасуы байқалды.

Столыпиннiң аграрлық реформасы Қазақстанға қоныс аударушылардың шаруашылығында жеке меншiктi қалыптастыруға негiзделдi. Қоныс аударушылар жаңа қоныстарда жердi қауымдасып пайдаланды, көптеген жұмыстарды бiрлесiп атқарды. Орыс кулактары хуторлық шаруашылық жүргiздi. Шұрайлы жерлердi кесiп алып, тағылықпен пайдаланды. Қоныс аударғандардың анағұрлым жетiлген еңбек құралдары және егiншiлiк мәдениетiнде жинақтаған едәуiр тәжiрибесi болды.

Халықтан жиналатын түрлi алым-салықтар жылдан-жылға өсе түсiп, еңбекшiлерге ауыртпалық әкелдi. Сол кезеңдегi елге салынған негiзгi салық түрлерi: мемлекеттік төлемдер (түндiк басы алымы, земство жарнасы), болыстық жарналар (шығын, қарашығын, т.б.), натуралды мiндеткерлiктер. Түндiк басы алымы (түтiн салық) мемлекеттік жердi пайдаланғаны үшiн төленетiн салық-рента болатын. Ресми түрде ол халықтың әл-ауқатына қарай салынуға тиiс болса, iс жүзiнде билеп-төстеушiлер оны түндiк иелерiнiң бәрiнен бiрдей мөлшерде алып отырды. Шығын салығы болыстың және болыс кеңсесiнiң мұқтаждарына жарату үшiн жиналды. Оның көлемiн алдын ала бiлу мүмкiн емес едi, өйткенi оны кез келген сылтаумен, тiптi сылтаусыз да жинай беретiн. Ақшасы жоқтығынан кедейлер өсiмқорларға жүгiнуге мәжбүр болды, мұның өзi алым-салық ауыртпалығын бұрынғыдан әрi күшейттi.

Қазақстанда қолөнерi кәсiбi ғасырлар бойы көшпелi шаруашылықпен байланысты дамыды. Өздерi тұтынатын қажеттi өнiмнiң көбiсiн әр отбасы өзi немесе ағайын-туыс, көршi-қолаң көмегiмен өндiрдi. 19 ғасырдың 2-жартысында қолөнердi (киiз үй, ер-тұрман, зергерлiк бұйымдар, т.б. жасау) негiзгi кәсiбi еткен шеберлер мен iсмерлер пайда бола бастады. Олар ауыл-ауылды аралап жүрiп жұмыс iстедi. 19 ғасырдыңдың аяғы мен 20 ғасырдың басында өндiрушiлер тауарды тұтынушылардың тапсырысы бойынша ғана емес, базарға сату үшiн де өндiретiн майдагерлiк дами бастады.

Қазақ елiне орыс капиталының  енуi өлкеде өнеркәсiптiң дамуына түрткi болды. Қарағанды көмiр кенiшi, Успен мыс өндiрiсi, Спасск мыс қорыту зауыты, Қалба алтын кен орындары, т.б. iрге көтердi. Кәсiпкерлер өлкенiң аса бай табиғи қорларын рәсуа етiп, бей-берекет пайдаланды. Ауыл шаруашылығы өнiмдерiн өңдейтiн: терi илеу, былғары жасау, май шайқау, май айыру, сабын қайнату, т.б. өнеркәсiп орындары дами бастады. Әдетте, мұндай кәсiпорындар қарапайым ғана техникасы және 3 — 5 жұмысшысы бар жартылай қолөнерлiк шағын майдагерлiк сипатта болды. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығы шикiзатын өңдейтiн қарапайым қолөнер шеберханалары мен ұстаханалары сипатындағы алғашқы ұлттық өнеркәсiп орындары қалыптасты. 1900 жылы Қазақстанда 2668 өнеркәсiп болса, 1913 жылы олардың саны 6000-ға жеттi. Орыс капиталынан кейiн iле-шала Қазақстанға (әсiресе 19 ғасырдың аяғында), негiзiнен кен өнеркәсiбiне, шет ел капиталы да ене бастады. Орыс және шет ел монополияларының Қазақстандағы акционерлік капиталы 71 млн. сомға жеттi. Ол негiзiнен кен және мұнай өнеркәсiптерiн қамтыды. Зауыттарды, кенiштер мен бай кен орындарын иемденiп алған шетелдiктер Қазақтанда өндiрiс салаларын дамытуды мақсат етпедi. Олар мүмкiндiгiнше мол пайдаға кенелудi ғана көздедi. Осы кезеңде Қазақстанның едәуiр жерiнде темiр жол тартылды (қ. Темiр жол көлiгi), Сiбiр және Орынбор – Ташкент темiр жолы салынды. 1917 жылы оның жалпы ұзындығы 2793 км-ге жеттi. Мұның өзi Қазақстанның түрлi аудандарының арасындағы экономикалық байланыстарды күшейтуге мүмкiндiк ашты. Солтүстік аймақтарда саудалық егiншiлiк аудандары және бүкiл Қазақстан аумағы бойынша тауарлы мал шаруашылығы аудандары пайда болып, Қазақстан ауыл шаруашылығының тауар-ақша қатынастарына тартылуы күшейе түстi. Темір жол стансалары мен аймақтардан iшкi аудандарға жүк таситын және жүк алып қайтатын жергiлiктi көлiк, пошта байланысы кәсiпкерлiк қызмет аясына айнала бастады. Кәсiпқой жүк тасушылар пайда болды, ал қазақ кәсiпкерлерi ұстап отырған пошта бекеттерiнде 8 — 10 ат айдаушыға дейiн жұмыс iстедi. Алайда, өнеркәсiп пен көлiктiң дамуы өте төмен деңгейде қалды. Өлкенiң жалпы ұлттық табысындағы өнеркәсiп өнiмiнiң өзiндiк үлес салмағы 10%-дан аспады. Капитал,маман жұмыс күшi, байланыс және көлiк құралдары жетiспедi. Оның үстiне патша өкiметi қазақ өлкесiн өзiнiң шикiзат көзi, тауар өткiзетiн рыногi, отарлықшылауы ретiнде ұстауына мүдделi болды.

Қазақстан мен Ресей  арасындағы сауда байланыстары әуелгi кезде тек орыс бекiнiстерi мен  қалаларындағы айырбас орындарында  ауыс-түйiс жасау жолымен ғана жүзеге асырылды және мұнда тауарлардың құнын көрсететiн балам ретiнде тек қой ғана пайдаланылды. Тауар-ақша қатынастарының дамуына орай жергiлiктi сауда жедел өркендеп, Қазақстан бүкiлресейлiк, сонан соң дүниежүзілік рынокқа қосылды. Көлiктiң нашар дамуына, халықтың басым көпшiлiгiнiң көшпелi тұрмыс кешуiне байланысты сауда-саттық көбiне-көп жәрмеңкелер арқылы жүргiзiлдi. Жәрмеңке көшпелiлер көбiрек шоғырланған аймақтарда, әдетте, жылына екi рет – көктемде және күзде өткiзiлiп отырды. Олардың ең iрiлерi – Қоянды, Троицк, Шар, Қарқара, т.б. жәрмеңкелерi. Қалалардың рөлi күшейiп, тұрақты сауда орталықтарына айнала бастады. Қазақ саудагерлерi бiрнеше санатқа бөлiндi. Алып-сатарлар орыс көпестерiнiң тауарларын сатып алып, ел iшiнде қымбатқа өткiзумен шұғылданды. Сондай-ақ, мал шаруашылығы шикiзатын – терi, жүн, т.б., кейде қолөнер бұйымдарын да сатып алу-сатумен шұғылданатын қазақ саудагерлерi де пайда бола бастады. Қазақстанда сауданың өсiмқорлық қарыз түрi етек алды. Мұның өзi несие-банк жүйесiнiң пайда болуына жол ашты. Қазақстанның несие жүйесi Ресей империясының бiр бөлшегi ретiнде Мемлекеттік банк бөлiмшелерiнен, акционерлік сауда банкiсiнiң бөлiмшелерiнен, несие беретiн қоғамдар мен қалалық қоғамдық банктерден, сондай-ақ, несие корпорациялары мен басқа да ұсақ несие мекемелерiнен құралды. 1871 жылы  Петропавлда  қалалық қоғамдық банк ашылды. Қазақстан аумағында Мемлекеттiк банктiң бөлiмшелерi құрыла бастады. Олар алдымен өлкенiң iрi сауда-өнеркәсiптiк орталықтарында – Орал (1876), Верный (1912) қалаларында ашылды. Мал және мал шаруашылығы шикiзатын сату көлемiнiң елеулi түрде ұлғая түсуiне байланысты 1894 жылдан бастап жыл сайын несие операцияларын қамтамасыз ету үшiн ең iрi жәрмеңкелердiң бiрi – Қоянды қыстағында (Семей облысы) мемлекеттік банктiң уақытша бөлiмшесi жұмыс iстедi. Бұл кезеңдерде жергiлiктi халықтың несиеге тек қарыз кассалары мен ұсақ несие қоғамдары арқылы ғана қолы жеттi. Қазақстанда темір жолдың салынып, пайдаланылуы, өнеркәсiптiң дамуы жұмысшылар қауымының қалыптасуына ықпал еттi. Олар негiзiнен жұмыс iздеген қазақ кедейлерi есебiнен толықты. Жұмысшылардың, әсiресе, қазақ жұмысшыларының жағдайы өте ауыр болды. Шектен тыс ұзақ жұмыс күнi (12 — 16 сағ), аз жалақы, отаршылдық қанау тәсiлдерi (мардымсыз ақы, айып төлеу, саудагерлерге кiрiптарлық) оларды әбден титықтатты.

Кеңес өкiметi орнағаннан кейiн қоғамдық-саяси және экономикалық-әлеуметтік қатынастарда түбiрлi өзгерiстер жүзеге асырылды. Барлық жердi мемлекет меншiгiне алу, помещиктер жерлерiн тәркiлеу, жердi шаруаларға тегiн беру туралы декрет жарияланды. Кеңестiк дәуiрдiң алғашқы кезеңдерiнде өндiрiс құрал-жабдықтарын мемлекеттік меншiгiне айналдыру, қоғамдастыру iсiне басшылық жасау мақсатымен социалистік мемлекеттік органдар, оның iшiнде халық шаруашылық органдары құрылды. Банктер, iрi өнеркәсiп орындары, көлiк, т.б. шаруашылықтың шешушi салалары мемлекет меншiгiне көштi. Сөйтiп, өндiрiс құрал-жабдығына социалдық меншiктi орнату, халық шаруашылығын жоспарлы дамыту, аймақтардың экономикасын КСРО халық шаруашылығы кешенiнiң бiр бөлiгi ретiнде өркендету, т.б. негiздерiнде социалдық экономикалық жүйесi қалыптаса бастады. Қазақ өлкесiнде өндiрiс құрал-жабдықтарын мемлекет меншiгiне алу, жердi тәркiлеу үдерiсi саяси, экономикалық, әлеуметтік өзiндiк ерекшелiктерге байланысты 20-жылдардың бас кезiне дейiн созылды. Бұл кезеңде өлкеде халық шаруашылығының барлық салалары бойынша мемлекет меншiгiне алынған кәсiпорындар саны 1 мыңға жуықтады. Олардың iшiнде iрiлерi: Қазақ (қырғыз) кен өнеркәсiбi акционерлік қоғамы, Кендi Алтай кәсiпорындары, Екiбастұз көмiр кендерi, Спасск мыс қорыту зауыты, Атбасар мыс кенiнiң зауыттары мен кенiштерi, Қарағанды мен Байқоңыркендерi, Орал — Жем өңiрiнiң мұнай кәсiпшiлiктерi.