Мапинфо карта

МаЗМҰНЫ

Кiрiспе

«Ашық таулы өңдеулердегі маркшейдерлiк iс» пәні «050707-Тау iсі» мамандықтары үшiн iргелi ғылымдардың бiрi болып табылады, мамандықтың кәсiби пән циклінің жоғары оқу орындарының компонентi болып табылады. Пән мамандарды әзiрлеуде маңызды рөлдi және мәнді алады.

Осы пәннiң зерттеулерiнің мақсаты карьерлерде және қазбаларда маркшейдерлiк қызмет шешетін мәселелер кешені бойынша теориялық және практикалық бiлiмдердiң алуы болып табылады.

Пәннiң мәселелерi келесi: құрылыстың, карьерлерді жою эксплуатациясының, кен үйінділерін құруының, құрғату өндiрулерiн өткiзуінің, жердi қалпына келтiрулерінің процессіндегі маркшейдерлік – геодезиялық есептерді дұрыс шешу.

Студенттер осы пән зерттеуiнің нәтижесiнде тиiстi:

ұсынысты алу: маркшейдерлiк тірек торын құрудағы, тор дәлдігін есептеу мен бағалау әдiстерiнің ерекшелiктері туралы;  карьерлердің құрылысының технологиялары; пайдалы қазбалаларының кен орындарының қолданылған тәсілдері;  жабдықтарды, машиналар мен механизмдерді технологиялық таңдау.

бiлу: түсiріс торларын құруының әдiстерi; маркшейдерлiк түсiрiстің объектілері және әдiстері; тәжірибеде кең таралған маркшейдерлік – геодезиялық есептерді шешудегі негізгі талаптар, қазба мен пайдалы қазбаның көлемін есептеу тәсілдері, шығын мен разубоживание есепке алу тәсілдері.

істей алу: топогеодезиялық материалды қолдану; карьерді құру мен эксплуатациялаумен байланысты сәйкес қызметтерге анық мәселелерді қою, нұсқауға негізделген талптарды көрсетумен бірге осы жұмыстарды жіберу; таулы – геометриялық есептерді шешумен байланысты маркшейдерлік өлшеулерді жүргізу; пайдалы қазбаларды қазу мен алудағы түсірісті және өлщеуді орындау; карьерлердің борттары мен еңістерінің параметрлерін орындауда бақылау жүргізу; құрылыстардың бөлуін жүргізу; жасалатын құрылыстың геометриялық формасын бақылау, тау өңдеу кәсіпорындарында жасалатын құрылыстың жеке кезеңдерінің қорытындысының орындалған түсірісі; дала түсірістерінің өңдеуін дұрыс жүргізу және тау-графикалық нұсқаудың талаптарына сәйкес графикалық құжаттаманы жүргізу.

тәжірибелік дағдыларды алу: оқу әдебиетiмен, қазiргi геодезиялық құралдармен жұмыста, қазiргi геоақпарат технологиялардың қолдануымен өлшеу мен нәтижелердi өңдеу әдістерде.

1 ДӘРІСТЕРДІҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ

Дәрiс 1.1. «Ашық тау-кен жұмыстарының дамуының тарихы. Ашық тау жұмыстарының терминологиясы және маркшейдерлік қызмет шешетін мәселелер.»

Дәрiстiң жоспары:

1 ) ашық тау-кен жұмыстарының  дамытуының қысқаша тарихы;

2 ) маркшейдерлiк қызмет шешетін ашық өңдеулердегі сұрақтар;

3 ) ашық тау-кен жұмыстарының  терминологиясы;

4 ) маркшейдерлiк қызмет  түсiрістерінің объектілері.

Ашық тау-кен жұмыстары  болып күндiзгi жазықтықтан кен орындарының пайдалы қазбаларын өңдеу табылады.

 Оған экскаваторлар, бульдозерлер және гидромониторларды қолданумен кен өңдеулерді және түрлі суаттардың, теңіздер мен мұхиттардың түбін драгаларды, жер снарядтарын және грейферлерін қолданумен су асты өңдеулерді жатқызады.

Ашық әдiспен қатты  минералдық шикiзаттың жалпы көлемінің 75% артық табады және ол өзгерiссiз өседi. Ашық өңдеу тәсiлiнiң артықшылығы, жер асты әдiсiмен салыстырғанда, ол көп есе өнiмдiрек, үнемдiрек және қауiпсiздiрек болатындығымен түсіндіріледі. Ашық әдісте еңбек өнiмдiлiгі 5-8 есе жоғары, ал өзiндiк құны жер асты әдісіне қарағанда 2-4 есе төмен және осы айырмашылық соңғы 30-40 жыл ішінде үлкее береді.

Ашық тау-кен жұмыстары палеолит дәуiрінен белгiлi. Алғашқы iрi кендер Ежелгi Мысырындағы пирамидалардың құрылысы нәтижесінде пайда болды, кейінірек көне заманда кендерде мәрмәр табыла бастады. Бiздiң елде ашық өңдеулердi дамыту Оралда басталды - 1835 жылы Гороблагодат темiр кенінде, 1881 жылдан Высокогорное кенiнде, 1911 жылдан Богослав қоңыр көмiрлi кен орнында. Қазіргі кезде қопсыған жыныстарды өңдеу үшін конвейер транспорт кешенімен роторлы экскаваторлар, және де қуатты адымдаушы экскаваторларды – драглайндар қолданады. Берiк тасты жыныстарды өңдеу үшiн жаңа бұрғылау шар тәрізді мен пневмоқысымды бұрғылауда станоктері, механикалық сыйымдылығы 20 м³ дейін ожаулары бар күректегі сияқты кен экскаваторлары, жүк көтерімділігі 90-180 т думпкарлар, сыйымдылығы 180 т дейін жүкті түсіргіш машиналар, қуатты бульдозерлер және т.б. техника жасалған. Кен табу масштабтары жылына ондаған милиондарды құрайды: «Богатырь» кенінде (тасты көмір) – жылына 52 млн. т., «Лебединский» ( темір кені) - 33,4, «Сарбайский» (темір кені)- 21,5, «Фортуна» (ФРГ, қоңыр көмір) – 42,6, «Маунт-Райт» (Канада, темір кені). Жақын жылдарда ашық өңдеу әдісінің дамуы тек минералдық шикiзатқа қоғамның өсетiн қажеттiктерiмен және осы әдістің жер асты әдісінің артықшылымен ғана емес, сонымен қатар өскен экологиялық шектеулермен де анықталады. Сондықтан да ашық әдістің технологияларын жетілдіруінің алғашқы мәселелері ашық әдістің қоршаған ортаға зиянды әсерін азайту мәселесілеріне кіреді. Кендердегі маркшейдерлік қызмет болып әрбір кәсіпорындар жұмыстарында ең маңызды және ажырамас бөлігі табылады.

Ашық өңдеулерде маркшейдерлiк жұмыстар келесi негiзгi мәселелердi шешедi:

1. Карьерлер мен кендерде тiрек және түсiру торын дамыту.
2. Кәсіпорын жұмысының кез келген уақыт мерзіміне әсерін тигізетін маркшейдерлiк жоспарларды, кендер мен профильдерді құру және жүргізу.
3. Тау-кен жұмыстарының жоспарлануы.
4. Қорлардың уақытында әзiрленуiн және олардың қозғалысын бақылау.
5. Тау-кен жұмыстарының дұрыс және қауiпсiз жүргiзуiн бақылау.

6) Пайдалы қазба қуысының толықтығын бақылау. Пайданың, қазбаның, шығынның және разубоживания есепке алу.

7) Пайдалы қазбаларының қасиеттерiн және формасын геометризациялау.

8) Карьерлер мен үйінділер борттарының ойықтарының тұрақтылығын бақылау.

9) Әр түрлi жедел - өндiрiстiк мәселелерді шешу және транспорт, үйінді шаруашылығы, бұрғылау шаруашылығын және т.б қамтамасыз ету.

Маркшейдерлiк жұмыстардың түрлерi ашық өңдеулердi (дража, гидравликалық пайда және тағы басқалар)жүргiзу әдiстеріне тәуелдi болады

Траншея – салыстырмалы үлкен емес көлдеңең өлшемде едәуір ұзындықтың ашық тау өңдеуі. Тағайындалуы бойынша iргелi және ойылғанға бөлінеді. Iргелi траншеялар жер бетiнен кен орынға мүмкіндікті қамтамасыз етедi, ойылған траншеялар аршылған жыныстар мен пайдалы қазбалардың аршуына (выемка) жұмыс фронтын құрайды.

Карьердегі саты формасында жұмыс беті болатын және өздігінен аршу, жүк тиеу және транспорт құралдармен өңделетін тау жыныстарының қалыңдығының бөлiгi деп ойық аталады.

Өңделген кеңістік жағынан ойықты шектейтін көлбеу бет еңіс деп аталады.

Жоғарғы және төменгі алаңдармен қиылысатын еңіс сызығы жоғарғы және төменгі  жиек деп аталады.

Еңістер жұмыс жасалатын және жасалмайтын  деп жіктеледі. Жұмыс жасалатын  еңістерде бос жыныстардың аршылуы немесе пайдалы қазбалардың табылу жасалады.

Биіктікте шектелетін жұмыс жасалатын  еңістің горизонталь беті жоғарғы  және төменгі алағдар деп аталады. Алаңдар горизонттар деп те аталады, горизонттарда өсімшелер болады.

Жұмыс жасалатын еңістің  бұрышы 65-80⁰, ал жасамайтын еңістің 45-60⁰. Жабдықтар орналасқан алаңдар өңдеуге арналған (бұрғылау станоктары, экскаваторлар, транспорт құралдары) ол жұмыс алаңы деп аталады. Жұмыс алаңның ені В = 40-70 м.

Ойық жүйелі параллель  сызықтармен – заходкалармен өңделеді. Оның ені А=10-20 м және одан да көп. Заходка шетжағы сойыс деп аталады. Сойыста жыныстардың және пайдалы қазбалардың ашылуы жүзеге асырылады, осының нәтижесінде сойыс қозғалады.

Карьер борты жұмыс  жасалатын және жасамайтын деп бөлінеді. Жұмыс жасалатын ойықтың жоғарғы жиегін және төменгі жиектің төменгі ойығын және горизонталь жазықтығын байланыстыратын сызықтың арасындағы бұрышы борттың еңіс бұрышы деп аталады. Жұмыс жасалатын бортының еңіс бұрышы 7-15⁰, жұмыс жасамайтын - 35-45⁰.

Жұмыс жасалмайтын бортты құрайтын ойықтар транспорттық және сақтағыш бермалармен бөлінеді. Транспорттық бермалар карьердегі жұмыс алаңдарын жер бетімен байланыстыратын транспорттық жолдарды орналастыру үшін арналған. Транспорттық берманың ені 10-25 м. Сақтағыш бермалар борттың тұрақтылығын арттыру үшін және ойықты желдеткенде жыныс кесектерінің құлауын ұстау үшін арналған. Сақтағыш бермалардың ені 3-5 м, бірақ көршілес алаңдар арасындағы вертикаль бойынша арақашықтық 1/3 аз емес.

Кен орнын өңдегенде  алынып тасталған тау жыныстарының үйіндісі жыныстардың үйіндісі деп аталады. Өңделген кеңістікте орналасқан үйінді ішкі үйінді деп аталады, ал карьер контурынан тыс жер бетіндегі үйінді – сыртқы.

Карьердегі маркшейдерлік  түсірістің негізгі объектілері  болып:

а) кен орны өңделген теліміндегі рельеф пен жер беті ситуациясы;

б)  жоғарғы және төменгi еңіс жиектері;

в) сыртқы және iшкi аршылған жыныстарының үйінділері;

г) құрғату және су төкпе жер беті құрылыстары және жер асты тау кен өңдеулері;

д) бұрғылау жару ұңғымалары және миналы тау кенi өңдеулері;

е) көмiр ойықтарындағы өрт ошақтары;

ж) геологиялық барлау өндеулері;

з) карьерлердің және сыртқы үйінділердің көлiк жолдары;

и) негізгі механизмдердің орналасуы (экскаваторлар, үйінді көпiрлері және тағы басқалар);

к) құрылыстар және ғимараттар (эстакада, байыту фабрикалары, ЭЖТ, су құбыры және тағы басқалар);

л ) көшкiндер және су көздерi;

м) ойықтың геологиялық элементтерi: жыныстардың және кендердiң контакттары, кендердiң әр алуан түрлерінің немесе көмiрдiң күлдiлiгiнің шекарасы, тектоникалық бұзылыстар, сынақтар алынған орындар, қуаттың өлшемдерi және тағы басқалар.

Түсірістің периодтілігі карьердің жұмыс шарттарымен  анықталады.

Ашық өңдеулердің сипатына байланысты маркшейдерлің жұмыстарының түрлері.

1) Карьерлерде – ойықтардың, жолдардың, үйінділердің түсірісі, бұрғылау жару жұмыстарының (БЖЖ), экскаваторлық жұмыстарының түсірісі және құжаттамасы, траншеяларды жүргізу, қазба мен пайда көлемінің есепке алынуы.

2 ) Транспорттық – үйінді көпірлермен өңделген кен орындарында – жобаны жерге көшіру мен бөлу, транспорттық – үйінді көпірлер жұмыстарымен байланысты бақылаулар (жолдардың, бұрылу радиустарының кеңеюі мен тарылуы, жол биіктігі).

3) Кен орындарының дражалы және гидравликалық өңдеулерінде – барлау кезіндегі шұңқыр түбінің өсімшелерімен жер телімінің топографиялық түсірісі (эксплуатациялау планының масштабы 1:2000), тоғанның орналасуының жобасын құру, шайылған тау массасының көлемін анықтау. Гидравликалық құрылыстарды құрғандағы геодезиялық іздестірулер.

4) Гидравликалық өңдеу тәсілінде - гидравликалық құрылыстардың жоспары, арықтың тау массасы көлемiнiң анықталуы.

Қажетті әдебиет

1.стр.86-88 [1]

2.стр.89-93[1]

3.стр.401-405[1]

4.стр.211-219 [6]

СӨЖ үшін бақылау тапсырмалары (тақырып 1) [1, 2, 3, 4, 5, 11]

1. Мемлекеттік геодезиялық торды құру кезіндегі дала және есептеу жұмыстарының ретін білу

2. МГТ жасаудың негiзгi қағидаларын бiлу

Дәрiс 1.2. Ашық өңдеулердегі маркшейдерлік тірек торы.

Дәрiстiң жоспары:

1.Триангуляцияның торының сипаттамасы;

2.Полигонометрияның сипаттамасы;

3.Тiрек торының конструкциясы;

4.Торды құрудың тығыздығын таңдау және жоспарлы негізінің пункттерін бекіту.

ТМД елдерінің геодезиялық торлары мемлекеттiк геодезиялық торларға және тығыздалу торларына бөлінеді. Мемлекеттiк геодезиялық торлар болып басты геодезиялық негiзi табылады және триангуляция, трилатирация, полигонометрия әдісімен құрылған 1,2,3,4 класты жоспарлы торларға және I, II,III және IV класты биіктік (нивелирлі) торларға бөлінеді. Геодезиялық тығыздалу торлары мемлекеттік геодезиялық тор негізінде дамиды. Олар 1 және 2 дәрежелі триангуляция мен трилатирация торларына бөлінеді және ірі масштабты топографиялық түсірісті қамтамасыз ету үшін және инженерлік техникалық есептерді шешу үшін арналған. Осы торлардың биіктік өсімшелерінің пункттері IV класты нивелирлеу мен техникалық нивелирлеумен анықталады. Тау кәсіпорынның территориясындағы тірек торы 4 класты 1 және 2 дәрежелі полигонометрия мен триангуляция пункттерімен көрсетіледі.

4 класты 1 және 2 дәрежелі триангуляция торының сипаттамасы

4 класты 1 және 2 дәрежелі полигонометрияның сипаттамасы

Барлық класты мен  дәрежелі жоспарлы тірек торының  тығыздығы 1 км² үшін төрт пукттен аз болмау керек, ал биіктік тірек торы 5 км үшін 1 реперден аз болмау керек.

Карьерлердегі маркшейдерлік тірек  торын 1 және 2 дәрежелі триангуляция мен III және IV класты нивелирлеу әдістері арқылы жасайды. Кен формасына, жердің бедеріне, тау жұмыстарының сипатына байланысты тірек торларының конструкциясы үшбұрыштар тіркесі, орталық жүйесі, төртбұрыштар, бұрышқа орнатулар және т.б түрінде болуы мүмкін.

Ашық (базистік) бағыттар БП-3 базистік аспаптармен, ТД-1, ДТ-62 жарық өлшеуіштермен және т.б тең дәлдікті аспаптармен өлшене алады.

Керілген кен орындарына –                      Үлкен өлшемді

үшбұрыштар тіркесі                                 кен орындарына –                                                   

                                                                    геодезиялық төртбұрыш

Кен орындарының топтары үшiн - орталық жүйе және толық емес орталық жүйе.

Бұрыштарды Т2 және Т5 теодолиттері немесе басқа осындай дәлдікті теодолиттерң арқылы өлшейді: 1 дәрежелі торларда үш немесе төрт шеңберлі тәсілімен, ал 2 дәрежелі торларда – екі.

Тірек торларын құру кезінде келесі шарттар орындалуы керек: карьерлердің үйінділері мен борттарындағы пункттерінің қалыпты орналастырылуы, тау кен жұмыстарының кең территориясындағы әрбір пункттерінің көрнектілігін қамтамасыз ету, пункттердің сақталуының ұзақ мерзімін қамтамасыз ету, тұрақты борттарына жақын пункттердің орналасуы, тау кен жұмыстарының дамуының болашағы мен жерді қалпына келтіру.

Маркшейдерлік жұмыстың керекті дәлдігін қамтамасыз ету үшін жоспарлы тірек торының пункттерінің орналасуы осы пункттің триангуляция немесе полигонометрияның қай класына жататына байланысты масштабта 0,1 мм аспайтын қателікпен анықталуы керек.

Үйінділердің кен орындарындағы  маркшейдерлік тірек торлары  4 класты полигонометрия түрінде немесе үйінді ұзындығы 7 км аспайтын 1 және 2 дәрежелі триангуляция түрінде құрылады: ұзындығы асатын болса, торлар 4 кластан кем емес триангуляция түрінде құрылады. Тірек торларының пункттер биіктіктері III және IV класты нивелирлеу арқылы анықталады.

III және IV класты нивелирлеу торларын жоғарғы класты полигондар ішінде жеке қабырғалармен немесе түйін пункттері болатын қабырғалар жүйесі түрінде құрастырады.

III класты полигон периметрі - 150 км артық емес. Нивелирлеу тура және кері бағытта орындалады; полигондарда және қабырғалар бойынша қиыспаушылық 20мм√L артық емес. Полигон қабырғаларының ұзындығы 50 км.

Маркшейдерлік тірек торларының пункттерін жергілікті шарттар үшін ГУГК нұсқауларының, ведомстволық нұсқауларының және әдістемелік нұсқауларының ұсынысы бойынша орталықтармен бекітеді. 1 дәрежелі триангуляция пункттерінде қарапайым пирамидалар мен сигналдарды орнатады, 2 дәрежеде – веханың орнатуға болады.

 Басқа ұйымдармен тірек торларын құру кезінде пункттердің орнатуының орны тау кен кәсіпорынның бас маркшейдерімен келісіледі. Маркшейдерлік тірек торларының пункттерін тау кен кәсіпорынға бақылау үшін береді; геодезиялық пункттерді қабылдау туралы акттарына тау кен кәсіпорынның маркшейдерлік қызметтің бастығы қол қояды.

Дәріс жоспары

1.1,2 класты мемлекеттік геодезиялық торлар

2. 3,4 класты мемлекеттік геодезиялық торлар

3.Торлардың негізгі көрсеткіштері

4. I ,II класты мемлекеттік биіктік торлары

Қажетті әдебиет

1.стр.397-399 [1]

2.стр.399-401[1]

3.стр.401-405[1]

4.стр.211-219 [6]

СӨЖ үшін бақылау тапсырмалары (тақырып 2) [1, 2, 3,4,5,11]

1. МГТ жобалау үшін есептер

2. Жоспарлы негізді құру кезіндегі есептеу жұмыстарының реті

3. Құрылыс территориясындағы триангуляция торларын құру анализі

Дәріс 1.3. Геодезиялық түсіріс торын құру әдістері, тор пункттерінің орын орналасуының дәлдігін анықтау.

Дәріс жоспары:

1. Түсіріс торын құруының әдісін таңдау;

2. Түсіріс негізін құруының негізгі әдістері;

3. Аналитикалық торлардың классификациясы;

4. Түсіріс торының пункттерінің қателігін анықтау.

Тау кен жұмыстарын өткізу барысында біртіндеп қайталанатын карьерлердің және кен көзінің маркшейдерлік түсірісін құру үшін тірек пункттері жеткілікті емес, сондықтан түсіріс тор немесе жұмыс негізі деп аталатын нүктелердің тығыздырақ торын құрастырады.

Маркшейдерлік түсіріс  торының құруының әдісін таңдағанда ескерту керек:

тірек торының пункттеріне  байланысты түсіріс торының пункттерінің орнын анықтау дәлдігі; маркшейдерлік  түсірісті жүргізгенде тірек  және түсіріс торларының пункттерін пайдалану ыңғайлылығы; дала және есептеу жұмыстарының қарапайымдылығы; пункттің сақталуының ұзақтығы.

Қоршаған жер бедеріне, таулы-геологиялық шарттарына, карьердің өлшемі мен конфигурациясына, маркшейдерлік түсіріс жұмыстарын жүргізу әдістеріне байланысты жоспарлы түсіріс торларын келесі әдістермен құрастырады:

эксплуатациялау торының  бөлунімен; профиль әдісімен; теодолиттік  жүрісті жүргізумен; полярлы әдіспен; геодезиялық және фотограмметриялық  есептеулермен; аналитикалық торларды құрумен; қосылған әдістермен (жоғарыда тап өткендердің қосылуы).

Маркшейдерлік түсіріс  торларының биіктік пункттерін геометриялық және тригонометриялық нивелирлеу әдістері арқылы анықтайды.

Түсіріс торларында пункттерді анықтау қателігі тірек торына байланысты планда 0,4 мм аспау керек және биіктігі бойынша 0,2 м.

Пункттердің тығыздығы  мен орналастыруы түсірістің әдісін, масштабын және түсіріс жұмысын  орындау ыңғайлығын есепке ала отырып анықталады.

Тахеометриялық түсіріс  әдісінде түсіріс торының пункттерін аспаптан пикеттерге дейінгі ара  қашықтықтың тәртібін есепке ала отырып орналастырады; 1:1000, 1:2000 и 1:5000 масштабтарына сәйкес еңіс жиегінің және басқа да айқын емес контурларының түсірістерінде 150, 200 және 300 м аспау керек. Айқын контурлар түсірістерінде (ғимараттар, құрылыстар) осы қашықтық 80, 100 және 150 болу керек.

Фотограмметриялық түсіріс  әдісінде тірек ретінде қолданылатын түсіріс торының пункттерінің саны және орналастырылуы жоба бойынша анықталады.

Түсіріс торларында горизонталь  бұрыштар Т30 теодолиттері арқылы екі тәсілмен немесе қайталанумен өлшенеді. Тәсілдер арасындағы бұрыштардың айырмашылығы 45^// аспау керек. Т15 сияқты теодолиттер мен одан да жоғары дәлдікті теодолиттері арқылы бұрыштар бір тәсілмен өлшенеді.

Арақашықтықты болат  өлшеу лентасы, рулетка, светодальномерлер мен светодальномер қондырмалары арқылы өлшейді.

Тригонометриялық нивелирлеу арқылы биіктік пункттерін анықтау  кезінде көлбеу бұрышты Т30 сияқты теодолиттері арқылы екі тәсілмен, Т15 сияқты теодолиттері арқылы бір тәсілмен өлшейді. Аспап биіктігін және визир мақсатын сантиметрлерге дейін алады.

Техникалық нивелирлеу үшін Н-10 сияқты және жоғарғы дәлдікті нивелирлерді, РН-4, РН-5 сияқты нивелирлік рейкалар мен т.б қолданады.

Эксплуатациялық тор

       Жоғарғы ойықтар түсірісі үшін жазықтық жер шарттарында қолданылады. Әдіс бульдозерлермен, скреперлермен, гидромеханизациямен өңделетін ұсақ карьерлерде, кен орындарының үйінділерінде кең таралған. Эксплуатациялық тор болып квадраттар немесе тіктөртбұрыш жүйесі табылады. Тордың бір осі тау кен жұмыстарының фронтына параллель орналастырылады. Квадраттардың немесе тіктөртбұрыштардың қабырғалары карьер фронтының жайылуының қиысуы – 20, 40, 50 м. Тордың (I, II, III, IV) басты фигураларының төбесін пункттердің маркшейдерлік геодезиялық тірек торының есептеулерімен, полярлы әдіспен немесе теодолиттік жүрістермен анықтайды. Толтыру квадраттарының және тіктөртбұрыштарының төбесін екі теодолиттің жарма (створ) әдісімен анықтайды. Тор төбесін анықтау кезінде визир сәулесінің ұзындығы  800 м аспау керек. Тордың қиыспаушылығының дұрыстығын тор диагоналінің бағытымен тексереді. Тордың барлық пункттері номірленуі керек.

Тордың қиыспаушылығынан кейін х және у пландық координаталарын  есептейді. Тор төбелерінің биіктік өсімшелерін техникалық нивелирлеудің тұйықталған жүрісі немесе квадраттар арқылы анықтайды.

Карьер алаңының жер  бетінде орналастырылған эксплуатацииялау торының пункттері біртіндеп  бірінші ойықпен өңделеді. Өңделген пункттердің пландық орналасуы  екінші, одан кейін үшінші ойықта қалпына келеді.

Түсіріс торының пункттерін төмен орналасқан горизонттарға  көшіру екі теодолиттің жарма (створ) әдісі немесе екі теодолиттің екі белгілі бұрышын қалдыру тәсілі арқылы жүргізіледі.

Пункттердің айтарлықтай  тығыз және геометриялық дұрыс торы жүйелі қателіктерінің жиналуын ескерте  отырып, қарапайым және дәл түсірістің әдістерін қолдануға мүмкіндік  береді.

Профиль (жарма - створные) сызықтар әдісі

Профиль (жарма - створные) сызықтар әдісін бір борттың тұрақты орналасуымен және өңдеудің кішкене тереңдігімен бір бағыттағы тау кен жұмыстарының дамуында қолданады.

Тұрақты бортта екі параллель сызықтарды бөледі және 1-1^/, 2-2^/, 3-3^/ нүктелерін және т.б бекітеді. 1-4 және 1^/-4^/ сызықтары бортқа параллель орналасу керек. Арақашықтық δ=20-50 м. 1-2, 2-3, …арақашықтығы 100-200 м тең деп алынады.

Жарма (створ) сызығының ойығында, мысалы 3-3^/ А нүктесі қойылады. Онда β₁ және β₂ бұрыштарын өлшейді. Тік бұрышты үшбұрыштардын екі рет d_A арақашықтығын есептейді.

;

Ең үлкен мәні d=10S. Биіктік өсімшелер геометриялық немесе тригонометриялық нивелирлеу арқылы анықталады.

Теодолиттік жүрістер

Карьерлер мен кен көздерінің шарттарында түсірістің негізі ретінде теодолиттік жүрістер кең таралған.

Теодолиттік жүрістер маркшейдерлік  геодезиялық тірек торларының пункттерінің арасында жүргізіледі немесе тұйықталған  полигон түрінде құрылады.

Алғашқы пункттерде теодолиттік жүріс жағының және тірек торының пункттеріне екі бағытының арасындағы бұрыштарды өлшейді. Теодолиттік жүріс жақтарының ұзындығы 100-400 м арасында болу керек. Түсіріс масштабы 1:1000, 1:2000 и 1:5000 болатын жүріс ұзындығы 1,8, 2,5 және 6 км аспау керек.

Қажет болғанда жеке нүктені полярлы  әдіспен анықтауға болады, оған дейінгі  қашықтық 400 м аспау керек.

Теодолиттік жүрістер жақтарын болат  ленталар, рулеткалар, дальномерлер, светодальномер қондырғылары арқылы өлшейді. Тура және кері бағыттағы өлшеулер арасындағы айырмашылық 1:1500 аспау керек. Теодолиттік жүрістегі бұрыштық қиыспаушылық , сызықтық қиыспаушылық – жүріс ұзындығының 1:300.

Екі алғашқы пункттер мен екі  алғашқы бағыт арасында жүргізілен теңделген созылған теодолиттік жүріс үшін жүрістің орташа пункттерінің орналасуының көлдеңең қателігі:

   немесе шамалы ,

мұндағы n-полигондағы пункттер саны;      L-жүріс ұзындығы, м.

Сызықтар ұзындығын жанама тәсіл  арқылы анықтаумен азимуттық жүрісті  жүргізу (Дурнев А.И. тәсілі). Карьерлер ойықтары немесе жыныстар үйінділерінің жұмыс алаңдары өлшеуді жүргізу үшін қолайсыз болғанда немесе өлшеу аспаптары болмағанда қолданылады. Ойықта А және В нүктелері арасында теодолиттік жүрістің 1, 2, 3, …, п нүктелерін орнатады. Нүктелер арасындағы қашықтық 200-300 м. Қарсы бортта көмекші С, Д, Е нүктелерін таңдайды. А, 1, 2, 3, …п, В нүктелерінде β_А, α₁ β₁ α₂ β_2, … α_п, β_п және β_В горизонталь бұрыштарын өлшейді, ал өлшеу аспаппен алғашқы және бақылау базисінің ролін ойнайтын алғашқы және соңғы қабырғаның ұзындығын (А-1 және п-В) өлшейді.