Нотариалдық қызмет және оны ұйымдастыру

Мазмұны

Кіріспе………………………………………………………………………......…...3

1-тарау.  Нотариалдық   қызмет  және  оны  ұйымдастыру.

1.1. «Нотариат» туралы  жалпы түсінік және оның қалыптасу тарихы………...5

1.2. Нотариаттың Қазақстан  Республикасында қалыптасуы………………….....7

2-тарау. Қазақстан Республикасының заң нормаларына сәйкес нотариусқа қойылатын талаптар.

2.1.  «Нотариат туралы»  Қазақстан Республикасы Заңына  сәйкес нотариусқа қойылатын  талаптар………………………………………………………………12

2.2. Нотариустың  құқықтары,  міндеттері  және  жауапкершілігі…………….31

2.3. Нотариустың қызметін қадағалау…………………………………………...36  

3-тарау. Нотариаттық   іс  жүргізу  негіздері.

3.1. Қазақстан Республикасы  заңдарына сәйкес орындалатын  нотариаттық іс-әрекет түрлері……………………………………………………………………...43

3.2.  Нотариаттық іс-әрекетті жасауда туындайтын өзекті мәселелер………...58

Қорытынды………………………………………………………………………..60

Қолданылған нормативтік  құқықтық актілер және әдебиеттер тізімі………...64

Кіріспе

«Нотариат – мамандық емес, нотариат – бұл  тағдыр» 

Орлов Нотариаттық палатасының президенті., Псарёв Э.С.¹

Қазақстан Республикасының  азаматтарының құқықтары мен  заңмен қорғалатын мүдделерін жүзеге асыру мақсатында мемлекеттік органдардың  әр түрлі мекемелеріне жүктелген. Нотариат – осылардың бірі болып табылады. Нотариат институтының дамуы Республикамыздың нарықтық экономикаға қадамын басқаннан кейін, нотариустар қызметінің маңызының  өсуімен ерекшеленеді.

«Нотариат туралы» Қазақстан  Республикасының № 155 Заңы 1997 жылы 14 шілде күні қабылданды (өзгертулер және толықтырулар 2007 жылы 2- қыркүйегінде енгізілген). Осы заң негізінде Қазақстан Республикасында нотариаттық қызметті ұйымдастыруға бағытталған бірқатар реформалар жүзеге асырылды. Бұл заң өз бойына бұрыңғы заңдардан ең жақсысын сіңіріп, бірақ оның бәрін ескере отырып, жаңа нормалар мен институттарды, құрылымы мен ұйымдастырылуы өзгерді. Яғни, қазір жеке нотариустар институты пайда болды. Жеке практикамен айналысатын нотариустардың мемлекеттік нотариаттық кеңселерде қызмет ететін нотариустар сияқты азаматтардың заңды мүдделерін қорғауға және даусыз құқықтарын куәландыруға құқықтары бар.

         Еліміздің құқық қорғау жүйесіндегі маңызды салалардың бірі нотариат болып табылады. Нотариат – құқықтар мен фактілерді куәландыру, сондай-ақ нотариаттық іс-әрекеттер арқылы жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың заң жүзінде бекітілген жүйесін құрайды. Нотариаттық іс-әрекетті Нотариат туралы Заңында қарастырылғандай, мемлекеттік және жеке нотариустар, нотариаттық әрекеттер жасауға өкілетті жергілікті атқарушы органдардың лауазымды тұлғалары, консулдық қызмет атқаратын адамдар жүзеге асыра алады.

Дипломдық жұмысымның тақырыбы ретінде – «Қазақстан Республикасында  Нотариаттың қалыптасуы. Нотариатың қызметін нормативтік құқықтық реттеу»  деген негізгі тақырыбымның өзекті сұрақтары мен мәселелерін қарастырып, мүмкінді оларінше оларды барынша тереңдетіп зерттеу болып табылады.

Зерттеу жұмысының негізгі  мақсаты – нотариат қызметінің рөлін  азаматтардың құқықтарын қорғау барысындағы  зор үлесін ашып, сондай – ақ нотариус болуға қандай талаптар қойылады және нотариат қызметі жайлы тақырыпты ашу.  Нотариустар іс-әрекеттер жасағанда тәуелсіз болады және тек қана еліміздің заңдарын, нормативтік құқықтық актілерді, халықаралық шарттарды басшылыққа алып, бағынады, жасаған іс-әрекеттер құпиясын сақтауға кепілдік береді.

Нотариустар өз қызметінде нормативтік актілерді басшылыққа алады, оларға төменднгідей құқықтар мен  міндеттер жүктелген:

- жеке және заңды  тұлғалардың мүдделеріне сәйкес  іс-әрекеттер жасауға, мәмілелердің, өтініштер мен құжаттардыңжобаларын жасауға, құжаттардың көшірмелерін және олардың үзінділерін әзірлеуге, нотариаттық  іс-әрекеттер жасау мәселелері бойынша кеңестер беруге, заң актілерінде белгіленген коммерциялық, банктік және заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мәліметтерді жария етуге қойылатын талаптарды сақтай отырып, жеке және заңды тұлғалардың нотариатық қызмет жасауға қажетті құжаттар мен мәліметтерді талап етуге, ғылыми, педагогтік және шығармашылық қызметпен айналысуға, соның ішінде жалдау шарты бойынша айналысуға;

- заңға және басқа  да нормативтік құқықтық актілер  талаптарына сәйкес нотариаттық  іс-әрекеттер жасауға, азаматтарға  және заңды тұлғаларға құқықтар  мен міндеттерді, олардың заңды  білмегендігі өздеріне зиян келтіруге  пайдаланылуына жол бермеу үшін, жасалған нотариаттық іс-әрекеттерінің салдарлары жөнінде ескертуге, кәсіптік қызметін жүзеге асыруға байланысты өзіне белгілі болған мәліметтерді құпия ұстауға, заңға сәйкес келмейтін жағдайда нотариаттық іс-әрекеттер жасаудан бас тартуға, кәсіптік әдепті сақтауға, әділет органдарына және нотариаттық палатаға өз қызметіне байланысты шағымдар бойынша мәліметтер, басқа да құжаттар, ал қажет болған жағдайларда жеке түсініктемелер, оның ішінде кәсіптік әдеп талаптарын сақтамау мәселелері бойынша түсініктемелер беру.

Бірақ нотариус заңсыз әрекеттер  жасаған жағдайда еліміздің заңдарында көзделген қылмыстық, әкімшілік, материалдық, тәртіптік және өзге де түрде жауапқа  тартылуы мүмкін. Жеке практикамен  айналысатын нотариус өзінің кәсіптік міндеттері мен әдеп нормаларын бұзған жағдайда оны нотариаттық палата Нотариустың ар-ождан кодексіне сәйкес жауапқа тартылуы мүмкін.

Әділет министрлігі  және оның аумақтық органдары, сондай-ақ  нотариаттық палата да жеке нотариустың  жасаған нотариаттық іс-әрекеттерінің заңдылығын және іс жүргізу ережелерін сақтауын бақылайды.

Нотариус атқаратын  негізгі әрекеттер: мәмілелерді куәландырыды; шаруашылық серіктестіктердің құрылтай құжаттарын  куәландырыды; мұраға сенімгерлік басқарушыны тағайындайды; мұраға құқық туралы куәліктер береді; құжаттардың көшірмелері мен олардан аынған үзінділердің дұрыстығын

куәландырыды; құжаттарға қойылған қолдаың түпнұсқалығын  куәландырыды; мүлікті иеліктен алуға тыйым салады және салынған тыйымды алып тастайды  және т.б. Осы сипатталған әрекеттердің жасалу ерекшеліктерін қарастыру.

Тақырыпты зерттеу барысында  отандық нормативтік құқықтық актілер  талданып, зерделенді.

Зерттеу жұмысы құрылымы бойынша үш тараудан, жеті бөлімнен, сонымен қатар кіріспе және қорытынды  бөлімдерінен тұрады. Жұмыстың соңында қолданылған нормативтік актілер мен әдебиеттер тізімі келтірілген.

1-тарау.  Нотариалдық   қызмет  және  оны  ұйымдастыру.

1.1. «Нотариат»  туралы  жалпы түсінік және  оның қалыптасу тарихы.

Нотариат – институт ретінде өз тарихын сонау Ежелгі Римде Республика қалыптасқан кезден бастайды. Сол замандарда римдіктерде арнайы лауазымды тұлғалардың институты қалыптасқан  – хатшылар. Олардың негізгі – магистрлердің бұйрықтарын жазбаша түрде рәсімдеу және преторлардың шығаратын сот формулаларын жазу болып табылады.

 Сондай-ақ лауазымды  жазушылармен қатар, жеке жазушылар  дәрежесі болған. Олар бай римдіктердің  үйлерінде хатшы қызметін атқарған. Негізгі міндеттері  – іскерлік  хаттамаларды жүзеге асыру және  арнайы рәсімдеу. Сонымен қатар,  осы иелерінің заңды мәмілелерін жүзеге асырған.

Осы қызметтерді жүзеге асырған тұлғалар нотариустар деп аталған. Notaril – nott сөзі, дәлірек аударғанда, стенографиялық белгі, яғни жазушылардың жазбаларын жылдамдатуға арналған, арнайы ойлап шығарылған белгілердің жиынтығы.

Уақыт өте келе, азаматтық  айналымдардың өркендеуіне байланысты, Римде табеллиондар институты қалыптасқан.Осылар қазіргі кездегі нотариаттың «атасы» деп айтуға толық сенім бар.

Табеллиондар кез –  келген тұлғаның талабы және сыйақысы негізінде, заңды актілр мен  сот қағаздарын құрастыруымен айналысқан. Сыйақы мен төлемақы мөлшерін мемлекет өзі белгілеген.

Табеллиондар еркін  мамандықтың тұлғалары болып  есептегенімен, мемлекет оларды үнемі  бақылап, қызметтерін тексеріп жүрген. Табеллиондар өз қызметі барысында рәсімделген құжаттардың барлығын заңға сәйкестігін бақылап, олардың мазмұгы мен нысанын дұрыс орындалуын сақтауға міндетті болатын.

Осы іс-әрекеттердің барлығы  арнайы оқшауланған үйлерде, қаланың  орталық көшелерінде және алаңдарында, тек келеңсіз жағдайлар туындаған кезде – жеке үйлерде жүзеге асырылған.

IV ғ кейін нотариаттың  жаңа нысаны – шіркеулік нотариат  пайда болған. Хатшылар, яғни нотариустар,  шіркеу істері бойынша туындайтын  құжаттар мен қағаздарын дайындап  жасаған болатын. Осы нотариустардың негізгі қызметі болып – шіркеудің жоғарғы шенеулігін тағайындау жөнінде актілерді щығару, сондай-ақ талқылауларды жазып, шіркеу жиналыстарында отарыстардың негізгі мазмұнын жазып тұру болған. Бұл нотариустардың қызметінің негізгі міндеті – шіркеу мүдделерін және шіркеу атынан рәсімделетін құжаттар мен актілерді жүзеге асыру болып табылатын.

VIII ғ басында шіркеулік  нотариат өз қызметін азаматтық  құқықтық қатынастарға да таратты. XVғ зайырлы биліктің күшеюінің  негізінде, шіркеулік нотариат  лауазымын жойды. Сол кезден бастап нотариат толығымен мемлекеттік орган болып орнатылды.

Нотариустар мемлекеттік  қызметтегі лауазымды тұлғалар болып  жұмысын атқара бастады. Олар  мемлекеттің  жоғарғы билігімен тағайындалды немесе феодалдық биліктің атынан қызметін атқарды.

Нотариустардың қызметі  сол кезде заң жүзінде күшін  ұлғайтып, Италияның ең үлкен деген  қалаларына тарай бастады. Нотариат – копоративті құрылғы, ол нотариустардың мүдделерін қорғайтын кепілі болып  дамыған. Нотариустардың қызметі ұлғая  бастады. Олар тек қана құжаттар мен актілерді дайындау ғана емес, енді сот және әкімшілік органдардың қызметіне мүшелік танытып, сот процкстеріне қатысып, қатысушылардың көрсетулерін тіркеумен айналысуға құқықтары пайда болды. Сондай-ақ сот шешімдерін құрастыруға қатысқан.

Әкімшілік органдардың  қызметіне де зор үлесі – әкімшілік  бұйрықтар мен декреттерді құрастыруы болып табылады.

Осы іс-әрекеттерге қоса отырып, нотариустар тек оларға тән  нотариаттық іс-әрекеттерді орындаған: шарттарды құрастыру; мәмілелер, мәтіндер, азаматтық құқықтық мәмілелерді, өсиеттер мен третейлік соттардың актілерін; көшірмелерді куәландыру және т.с.с. қызметтерін орындаған. ²

1.2. Нотариаттың  Қазақстан Республикасында қалыптасуы.

         Нотариаттың Қазақстан Республикасында  қалыптасуын келесідей кезеңдермен қарастыруға болады:  

-  1994 жылы Қазақстандағы  құқықтық реформаның мемлекеттік  бағдарламасы бекітілді.

-  1997 жылы, 14 шілдесінде  «Нотариат туралы» Қазақстан  Республикасының Заңы қабылданды.

-  1997 жылдың желтоқсанында  Әділет министрлігі мемлекеттік нотариустарды аттестациядан өткізді. Аттестация тек қана нотариустардың біліктілік дәрежесі мен мамандығын ғана емес, сонымен қатар нарықтық ойлау қабілеттілігін де тексерді.

- 1998 жылы 25  сәуірде  нотариаттық іс-әрекеттерді жүзеге  асыруға құқық берген алғаш лицензиялар қолға тапсырылған.

- 1998 жылы қаңтары мен  тамызы аралығында нотариаттық  мәселелерін қамтитын 30 – дан  астам нотариаттық құқықтық актілер  жобаланды.

- 1998 жылдың қыркүйегінде  Павлодар қаласында алғаш республикалық  деңгейде нотариустарға арналған семинар өткізілді.

- 1998 – 1999 жылдар. Жеке  нотариустардың жұмысын реттеу  мен бақылау мәселелері бойынша  республикамызда жаңадан құрылған  ұйым – территориалдық нотариалдық  палаталар пайда болды (ТНП).

- 18. 02. 2000 жылы  Территориалдық палаталар өкілдерінің алғаш құрылтай сьезі өткізілді. Оның нәтижелері бойынша Республикалық нотариалдық палата құрылды.

- 2000 жылдың желтоқсан  айынан бастап 2001 жылдың маусымына  дейін республиканың барлық нотариустардың  біліктілік дәрежесін жоғарлату мақсатында, мұрагерлік құқық мәселелері мен сұрақтары бойынша аудандық семинарлар өткізілді.

- 2001 жылдың тамыз айында  «Қазақстандағы құқықтық реформа»  атты бағдарламасы басталды.

-  2001 жылдың қыркүйек  айында Республикалық нотариалдық  палата Афин қаласында өткен Латын нотариатының кеңесіне қадағалаушы ретінде қатысты.

- 2002 жылдың мамыр айы.  Республикалық нотариалдық палата  Халықаралық симпозиумге қатысты.  Тақырыбы: «Шығыс Еуропа, Ресей Федерациясы  және ТМД-дағы нотариаттың әлеуметтік  ролі».

- 2002 жылдың маусымында Республикалық нотариалдық палата Әділет министрлігімен бірігіп, «Нотариат туралы» Заңға «өзгертулер мен толықтырулар еңгізу туралы» заң жобасын құрастырды. Оның мақсаты: мемлекеттегі нотариаттық жүйені дамыту болып табылады.

- 2003 жылдың 5 мамырда «Нотариат туралы» Қазақстан Республикасының Заңына «өзгертулер мен тоықтырулар» Заңы қабылданды. Осы заңды ресми бекітудің қорытындылары: нотариат – пайда табуды көздемейтін және кәсіпкерлікпен айналыспайтын қызмет болып табылады. Нотариат – көпшілік құқықтық институт. Ол заңды және жеке тұлғалардың  заңды мүдделерін қорғайтын, заңмен бекітілген  құқықтық жүйе болып табылады. Дамыған мемлекеттердің басым көбісінде нотариат сот органдары сиқтылармен бір қатарға қойылады. Нотариат қоғамның өміріндегі маңызы зор, себебеі ол азаматтар мен заңды тұлғалардың заңды құқытарын қорғайтын инстанция.³ 

         Сонымен, Қазакстан Реслубликасындағы қолданыстағы заңдарына сәйкес: нотариат — кұқықтар мен фактілерді куәландыруға, сондай-ақ Заңда көзделген өзге де міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған нотариаттық іс-әрекеттерді жасау арқылы жеке және заңды түлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың заң жүзінде бекітілген жүйесі.

         Нотариат туралы заңдар Қазақстан  Республикасы Азаматтық кодексінде белгіленген нормалардан, Қазақстан Республикасыдағы  «Нотариат туралы» Заңнан (14  шілде 1997  ж.) және Қазақстан Республикасының нотариаттық қызметті реттейтін өзге де заңдарынан тұрады.

         Қазақстан Республикасында нотариаттық қызметке Заңмен белгіленген кепілдіктер беріледі. Мұндай кепілдіктер қатарына төмендегілерді жатқызуға болады:

-  нотариустардың  тәуелсіздігі. Яғни, нотариустар мен  нотариаттық іс-әрекеттер жасауға  уәкілетгі басқа да адамдар нотариатгық іс-әрекеттер жасағанда тәуелсіз болады және тек қана заңға бағынады. Бұл орайда олар республикадағы қолданыстағы заңдарды және басқа нормативтік құқықтық актілерді, сондай-ақ Қазақстан Республикасы бекіткен, осындай қызметті реттейтін халықаралық шарттарды басшылыққа алады.

- нотариаттық  іс-әрекет құпиялығы. Яғни, нотариустар жеке және заңды тұлғаларға олардың жасаған нотариаттық іс-әрекеттердің құпиясын сақтауға кепілдік береді. Сонымен қатар, нотариус ретінде қызметін токтатқан адамдар нотариаттық іс-әрекеттердің құпиясын сақтауға міндетті. Бұл орайда, нотариаттық іс-әрекеттер туралы мәліметтер, нотариус берген құжаттардың көшірмелері немесе дубликаттары тапсырысы бойынша нотариаттық іс-әрекеттер жургізілген заңды және жөке тұлғаларға, не олардың уәкілетті адамдарына ғана беріледі. Нотариаттық іс-әрекеттер туралы мәліметтер мен құжаттар өздері жургізіп жатқан 
істер бойынша соттың, тергеу және анықтау органдарының, өздері жүргізіп жатқан атқарушылық ісжургізу ісгері бойынша атқарушылық ісжүргізу органдарының жазбаша талап етуі бойынша, прокуратура органдарына, сондай-ақ әділет органдарының талабы бойынша ұсынылуы мүмкін. 

        Нотариаттық қызметті жүзеге  асыру, нотариаттық іс-әрекеттер  жасау барысында нотариустар  заң нормаларымен бекітілген  және тәжірибе негізінде қалыптасқан  қағидаларға сүйенеді. Олар:

- реалистік  қағидасы — бекітілген (нақгыланған, түзетілген) бюджет көрсеткіштерінің орта мерзімді фискалдық саясатқа және Қазақстан Республикасы мен аймақтарды әлеуметтік-экономикалық дамытудың орта мерзімді жоспарының бекітлген(түзетілген) өлшемдері мен бағыттарына сәйкес келуі;

- транспаренттілік  қағидасы — мемлекеттік немесе заңмен қорғалатын өзге де құпия болып табылатын мәліметтерді қоспағанда, Қазакстан Реслубликасының бюджет заңдары саласындағы нормативтік құқықтық актілерді, бекітілген (нақтыланған, түзетілген) бюджеттерді және олардың атқарылуы туралы есептерді, мемлекеттің фискалдық саясатына қатысты басқа да ақпаратты міндетті түрде жариялау; бюджет процесінің ашықтығы, мемлекеттік қаржы бақылауын жүргізу;

- дәйектілік  қағидасы — бюджеттік қатынастар аясында бұйрык қабылданған шешімдерді мемлекеттік басқару органдарының сақтауы;

- тиімділік және нәтижелілік қағидасы — бюджеттерді бюджеттік бағдарламалар паспорттарымен көзделген белгілі бір нәтижелерге қол жеткізу қажеттілігін негізге алып, бюджет қаражатының осы нәтижелерге қол жеткізу үшін қажетті оңтайлы көлемін пайдалана отырып әзірлеу және атқару немесе бюджеттік қаражаттың бекітілген көлемін пайдалана отырып ең үздік нәтижені қамтамасыз ету;

- басымдық қағидасы — бюджеттік процесті республиканың немесе аймақың әлеуметтік-экономикалық дамуының басым бағыттарына сәйкес жүзеге асыру;

- жауапкершілік қағидасы — бюджет процесіне қатысушыларды Қазақстан Республикасының бюджеттік заңдарын бұзғаны үшін жауапқа тарту;

- бюджеттердің дербестік қағидасы — түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында түсімдердің тұрақты түрде бөлініп тұруын орнықтыру және осы Кодекске сәйкес олардың жумсалу бағыттарын анықтау, мемлекеттік басқарудың барлық деңгейлерінің осы Кодекске сәйкес бюджет процесін дербес жүзеге асыру құқығы, жергілікті бюджеттердің атқарылуы барысында қосымша алынған кірістерді, жергілікті бюджеттер қаражатының бос қалдықтарын жоғары тұрған бюджетке алып қоюға жол берілмейтіндігі, тиісті өтемсіз төмен тұрған бюджеттерге қосымша шығыстар жүктеуге жол берілмейтіндігі.

        Біздің тәуелсіз мемлекетімізде жоғарыда сипатталған реформалар негізінде мемлекеттік нотариустар және  жеке практикамен айналысатын нотариустар қызмет етеді.   Мемлекеттік нотариус Заңда⁴ аталған талаптарға сай болуға тиіс, бұған нотариус лицензиясын алу туралы талаптар қосылмайды.

Ал, жеке практикамен айналысатын нотариус ретінде  - заңды тұлға құрмай, лицензия негізінде нотариаттық қызметпен айналысатын, өзінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін нотариаттық іс-әрекеттер жасау нәтижесінде зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер бойынша сактандырған, нотариаттық палатаға мүше болған және аумақтық әділет органында есепке тұру тіркеуінен өткен азамат танылады. Жеке практикамен айналысатын нотариус банк мекемелерінде есеп айырысу шоты болуына және өзге де шоттар ашуға, еңбек заңдарына сәйкес көмекшілер, техникалық қызметкерлер жалдап, оларды жұмыстан босатуға, нотариаттық іс-әрекеттер жасаудан алынған табысқа билік етуге, соттарда өз атынан сез сөйлеуге және Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес басқа да іс-әрекеттер жасауға құқылы.      

         Нотариаттық қызметті жүзеге  асырудың бұл түрлері расындағы  ерекшеліктері олардың кеңсесіне  қойылатын талаптармен де ерекшеленеді: Мемлекеттік нотариат кеңсесі  аумақтық әділет органының құрылымдық бөлімшесі болып табылады; оның заңды тұлға кұқығы болмайды және осы орган бекіткен Ереже негізінде жүмыс істейді. Мемлекеттік нотариат кеңселері Қазақстан Республикасының аудандарында (қалаларында) орналасады. Мемлекеттік нотариустың нотариаттьқ іс-әрекеттері үшін аумақтық әділет органы мүліктік жағынан жауап береді.

       Ал, жеке практикамен айналысатын  нотариустың азаматтар мен заңды  тұлғалар өкілдерінің еркін кіріп-шығуына,  нотариаттық іс-әрекеттер жасаудың  құпиялылығын сақтауға және нотариаттық ісжүргізудің сақталуын қамтамасыз ету ушін жағдай жасауға жарамды үй-жайы болуға тиіс. Жеке практикамен айналысатын нотариустар нотариаттьқ іс-әрекеттері үшін өзінің мүлкімен жауап береді. Бұл тұрғыда жеке практикамен айналысатын нотариустың қызметін сақтаңдыру жайлы айта кету керек.  Жеке практикамен айналысатын нотариустар «Нотариат туралы» Заңның 34-бабының 1-тармағында көзделген нотариаттық әрекеттер жасау нәтижесінде зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер бойынша азаматтық-құқыктық жауапкершілігін сақтандыру шартын жасасуға міндетті және оның мұндай шарт болмағанда нотариаттық іс-әрекеттер жасауға кірісуге құқығы жоқ. Нотариустың нотариаттық іс-әрекеттер жасауы нәтижесінде зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер бойынша аэаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандырудың тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының заң актілерімен белгіленеді.

2-тарау. Қазақстан  Республикасының заң нормаларына  сәйкес нотариусқа қойылатын  талаптар.

1. «Нотариат туралы» Қазақстан Республикасы Заңына сәйкес нотариусқа қойылатын талаптар.

          Елімізде қолданылып жүрген заң  нормаларына сәйкес нотариусқа  келесідей талаптар:  нотариус  болып жоғарғы заң білімі бар,  заң қызметі саласында кемінде  бір жыл еңбек тәжірибиесі  бар, мемлекеттік не жеке нотариуста сынақтан өткен, Әділет біліктілік алқасында біліктілік емтиханын тапсырған,  нотариаттық қызмет атқаруға рұқсат лицензия алған ҚР азаматы  қызмет етуі мүмкін.  Нотариус өз қызметін атқару барысында тек шығармашылық, педагогикалық қызметпен айналысуға құқылы болады.

        Аталған талаптар «Нотариат туралы»  заңда былай көрсетілген: нотариаттық қызметті жүзеге асыру үшін жеке тұлғаға қойылатын біліктілік талаптары:

1. Қазақстан Республикасының азаматтығы;
2. жоғары заң білімінің болуы;
3. әділет атгестаттау комиссиясында аттестаттаудан өту;
4. кемінде бір жыл мерзімде нотариуста тағылымдамадан өту.

2.1-тармақтың З)тармақшасында  көзделген біліктілік талаптары:

1. Қазақстан Республикасының Әділет біліктілік алқасына біліктілік емтихандарын тапсырған адамдарға;
2. тұрақты судьяларға;

 өз міндеттерін  орындау кезінде атына кір  келтіретін теріс қылықтары және  заңдылықты бұзғаны үшін сот лауазымынан босатылған судьяларды қоспағанда. тұрақты судья болып жұмыс істеген адамдарға қолданылмайды.

      1-тармақтың  З)және 4) тармақшаларында көзделген біліктілік талаптары мемлекеттік нотариустарға, олар нотариаттық қызметпен айналысу құқығына лицензия алуға ниет білдірген кезде қолданылмайды.

       Заңда белгіленген тәртіппен  соттылығы өтелмеген немесе алынбаған,  белгіленген тәртіппен әрекетке қабілетсіз не әрекетке қабілеттілігі шектеулі деп танылған адам нотариус бола алмайды.

Нотариусқа қатысты  ақтайтын негіздер бойынша қылмыстық  іс тоқтатылған, нотариаттық қызметін лицензиядан айырылуына байланысты токтатқан не нотариаттық әрекет жасау кезінде Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзуға жол бергені үшін мемлекеттік нотариус лауазымынан босатылған адам мұндай оқиға болғаннан кейін үш жыл бойы нотариус бола алмайды.

        Осы тұрғыдан, біздің пікірімізше  талаптардың әр қайсысына жеке-жеке тоқталып өту қажет сияқты.

        Нотариаттық қызметпен айналысу құқығына аттестаттау қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі берген лицензия (нотариус лицензиясы) нотариусқа нотариаттық іс-әрекеттер жасауға уәкілдік береді.  Нотариус лицензиясы алуға қажетті құжаттардың тізбесі, лицензия беру мерзімі мен тәртібі тиісті нормативтік құқықтық актілермен белгіленеді.

Нотариаттық қызметпен  айналысу құқығына үміткер адамдар  Әділет министрлігі құратын және Қазақстан Республикасы әділет органдарының, Республикалық нотариаттык палатаның өкілдерінен Қазақстан Республикасы Парламенті екі палатасының депутаттарынаи жәнө заңгер-ғалымдардан қурылатын Әділет аттестациялық комиссиясыңда  аттестациядан өтеді.

     Қазакстан  Республикасының Әділет біліктілік алқасында емтихан тапсырған адамдар, тұрақты судьялар жөне теріс қылықтар жасағаны жөне өз міндеттерін орындау кезінде заңдылықты бұзғаны үшін судья қызметінен босатылған судьялардан басқа тұрақты судьялар болып жұмыс істеген адамдар, сондай-ақ мемлекеттік нотариалдық кеңселерде жұмыс істейтін нотариустар (мемлекеттік нотариустар) аттестациядан өтпейді. Сондай-ақ, теріс себептер бойынша жұмыстан шығарылғандарды қоспағанда, прокуратура, тергеу және анықтау органдарында кемінде он жыл жұмыс істеген, адвокаттық қызметпен айналысу құқығына лицензия алуға ниет білдірген прокурорлар, тергеушілер және анықтаушылар аттестациялауға жатпайды.

     Әділет  аттестациялық комиссиясының құрамы  мен оның жұмыс регламентін  Қазақстан Республикасының Әділет министрі бекітеді.

Аттестация  екі кезеңнен тұрады:

1. заңнаманы білуіне компьютерлік тест тапсыру;
2. үміткердің білімін емтихан билеттері бойынша тексеру.

     Адвокаттық  не нотариаттық қызметпен айналысу  құқығына үміткер адам өзін  аттестацияға жіберу туралы өтінішті Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халыққа құқықтық көмек және заңгерлік қызмет көрсетуді ұйымдастыру комитетінің кеңсесі арқылы Комиссияға жолдайды.

     Өтінішке  мына құжаттар қоса берілуі  тиіс:

1. фотосуреті бар жеке іс парағы;
2. ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 7 мамырдағы № 51қаулысымен 4 тармақтың 2 тармақшасы алып тасталды.
3. жоғары заң білімі туралы дипломнын нотариалды куәландырылған көшірмесі;
4. ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 7 мамырдағы №518 қаулысымен 4 тармақтың 4 тармақшасы алып тасталды.
5. ҚР Үкіметінің 2006 жылғы 2 маусымдағы № 495 қаулысымен 4 тармақтың 5тармақшасы алып тасталды.
6. Қазақстан Республикасының азаматы жеке куәлігінің немесе төлқұжатының көшірмесі;
7. Үміткердің тұрғылықты жері бойынша берілген наркологиялық және психиатриялық диспансерлерден медициналық анықтамалар;
8. бүкіл республика бойынша мәліметтерді көрсете отырып, үміткердің тұрғылыкгы жері бойынша берілген соттылығы жоқ екендігі туралы анықтама.

1) тармақшада көрсетілген  адвокаттық не нотариаттық қызметпен  айналысу құқығына үміткер адамның ұсынған құжаты Комиссия бекіткен құжаттарды тиісінше ресімдеу туралы талаптарға сәйкес болуы тиіс.

     Үміткер  Комиссия отырысына келген кезде  оның жеке басын куәландыратын  құжат (паспорт не жеке куәлік) өзінде болуы тиіс. Комиссияға келіп түскен материалдар олар келіп түскен куннен бастап бір ай  мерзімнен кешіктірілмей қаралады.

      Аттестацияға  "Нотариат туралы" Қазақстан Республикасы заңдарының талаптарына (нотариаттық қызметпен айналысу құқығына үміткерлер үшін тағлымдамадан өту туралы талаптардан басқа) сай келетін Қазақстан Республикасының азаматтары жіберіледі.

    Үміткердің  заңнамалық кесімдермен қойылатын  талаптарға сәйкестігін немесе сәйкессіздігін тексеру мақсатында Комиссия төрағасының тапсырмасы бойынша Комиссия мүшелерінің бірі аттестациялық іс материалдарын зерделейді, Қорытынды жасайды және Комиссияға ұсынады. Аттестациялық іс материалдарын қарау қорытындылары бойынша Комиссия аттестацияға жіберу туралы не жіберуден бас тарту туралы уәжді шешім шығарады. Егер үміткер заңнамалық кесімдермен белгіленген талаптарға сәйкес келмесе, аттестациялауға жіберуден бас тартылуы мүмкін. Аттестациялауға жіберуден бас тартылған жағдайда Комиссия азаматқа шешім шығарылған күннен бастап 15 күннен кешіктірмей заңнама нормаларына сілтеме жасай отырып, уәжді шешімді беруге міндетті. Аттестациялауға жіберуден бас тарту заңнамамен белгіленген тәртіппен сотқа шағымдалуы мүмкін. Аттестациялауға жіберілген үміткер аттестациялау өтетін орын, күні және уақыты туралы, оның өткізгенге дейін 10 күнтізбелік күннен кешіктірілмей, аумақтық әділет органдары арқылы хабардар етіледі. Комиссия аттестациялауды қажеттілігіне қарай, бірақ тоқсанына кеміне бір ретжүргізеді. Комиссия аттестациядан өткізу жөніндегі көшпелі отырыстар ұйымдастыруға құқылы. Аттестацияға жіберілген үміткер қолданыстағы заңнаманы білуіне тестілеуден өтеді. 
Комиссия тестілеуді өткізудің адалдығын, шарттарының, уақытының, қорытындыларын есептеудің және мазмұнының стандарттылығын камтамасыз етеді. Тестілеу барысында өзінің мазмұны және көлемі бойынша әр түрлі Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасын білу тестілері адвокаттық және нотариаттық қызметпен айналысу құқығына үміткерлер үшін бөлек қолданылады.