Танды улузунун чугаазынын онзагайы

Д О П Ч  У З У

 

Киирилде................................................................................................................ 3

 

I-ги эге Фонетиктиг онзагайлар

I.1. Вокализмде ылгалдар …………………………………………………. 6

I.2. Консонантизмде ылгалдар ……………………………………………  8

I.3. Ажык болгаш ажык эвес үннерниң ажыглалының онзагайы ……..  13

 

II-ги эге Лексиктиг онзагайлар

а) Бажың иштинде эт-сеп, аяк-сава аттары …………………………………..  19

б) Черлик дириг амытаннар, куштар, балыктар аттары …………………..   23

в)  Өгнүң кезектериниң аттары ………………………………………………  27

г) Төрел харылзаалар илередир сөстер …………………………. ………..  29 

д) Азырал дириг амытаннар  аттары ………………………………………..    32

е) Аъш-чем аттары ………………………………………………………….…  33

ж ) Идик-хеп аттары …………………………………………………. …….…  35

з) Диалектиде табу болгаш эвфемизм сөстер ………………………………  36

и) Лексика-семантиктиг диалектизмнер …………………………………….  37

 

III-кү эге Грамматиктиг онзагайлар

    III.1. Морфологтуг диалектизмнер ……………………………………….. 40

    III.2. Синтаксистиг диалектизмнер ……………………………………….. 43

 

Түңнел .................................................................................................................. 45

Ажыглаан литература даңзызы ..................................................................... 47

Информантылар даңзызы ............................................................................... 53

 

 

 

К И И Р И Л Д  Е

 

     Тыва дыл түрк уктуг, ынчангаш түрк дылдарның аймаанга хамааржыр. Чүге дээрге тыва дылда бар сөстерниң хөй кезии ниити түрк дылга дөмейлешкек бооп турар. Тыва дылды X-XV вектерде быжыккан деп Ш.Ч. Сат тыва дылдың диалект ылгалдарының тыптып келгениниң чылдагааннарын мынчаар демдеглеп бижип турар: «Тываларның составынга кирген түрк эвес дылдыг бөлүктерниң дылдарының салдары, артыышкыннары, феодалдыг үеде чуртту аңгы-аңгы шоолуг харылзаа чок кожууннарга чарганы, чер-черниң географтыг ыраа болгаш кызыгаарланчаа, чер-черниң чонунуң амыдырал-чуртталгазының онзагай байдалдары, харылзашкак өске дылдарның салдары дээш оон-даа өске» [Сат 1987: 8].

     Таңды – Тывада база бир улуг кожууннарның санынче кирип турар. Аңаа Кочетово, Межегей, Успенка, Бай-Хаак, Дүрген, Сосновка, Владимировка (Арыг-Бажы), Кызыл-Арыг, Балгазын, Хадың-Аксы деп суурлар хамааржыр. Кожууннуң төвү – Бай-Хаак.

     Бис бо ажылывыста Межегей, Кочетово, Успенка, Бай-Хаак, Дүрген, Сосновка, Балгазын суурларның чурттакчы чонунуң чугаазының онзагайларын шинчилеп көөрүн оралдашкан бис. Ук чүүлдү сайгарарынга суурларның үндезин чурттакчылары улуг дузаны чедирген.

     Таңды кожууннуң улузунуң чугаазын шинчилеп көөр дээн чылдагаанывыс – тус черниң үндезин чурттакчыларының чугаазы эрткен чүс чылдың 1964, 1984 чылдарда шинчилеттинген, ооң соонда чоннуң чугаазын, дылының онзагайын шинчилээн чаңгыс-даа ажыл  үнмээн.

     Ук аялганы Ш.Ч. Сат Эрзин, Тес-Хемниң девискээри-биле кожа турарын барымдаалап, мурнуу-чөөн диалектиге хамаарыштырып турар. А Е.М. Куулар ук аялганы төп диалектиге хамаарыштырып турар. Ынчангаш Таңды аялгазының тыва диалектология эртеминде туружу маргылдаалыг болуп турар.

 

Ажылдың объектизи:

       Тыва дылда диалектизмнер.

Ажылдың чугулазы:

       Ук  темага хамаарыштыр М.Х. Сарыкайның [1973], Д. Ооржактың [1964], Ш.Ч. Саттың [1987]  шинчилеттинген ажылдары бар. Ынчалза-даа ук девискээрде амгы үеде ажыглаттынып турар диалектизмнерни бо үениң аайы-биле катап шинчилеп тодарадыры чугула. Ол ышкаш Таңды улузунуң чугаазынының онзагайларын шинчилээш,  чер-девискээр талазы-биле тус черниң чурттакчыларының чугаазын кайы диалектиге хамаарыштырар талазы-биле айтырыг база маргылдаалыг. Ындыг болганда бо талазы-биле айтырыгны база тодарадыры негеттинип турар.

Ажылдың чаа чүүлү:

       Таңды кожууннуң чугаазынга хамаарышкан улуг эвес хемчээлдиг эртем ажылдары бар, ынчалза-даа ук кожууннуң чугаазының онзагайларын ханы, дамгы үении-биле катап шинчилээри негеттинип келген. Ажылда Таңды кожууннуң үндезин чурттакчыларының чугаазында, кылдынган ажылдарда кирип турар онзагайлардан аңгыда, кандыг өскерлиишкиннер бо үеде барын, тодарадырын кызыткан бис.

Ажылдың теоретиктиг үндезиннери:

       Ниити дыл эртеминде, орус дылда, диалектологияга хамаарышкан эртем ажылдары бистиң ажылывыстың теория талазы-биле кол үндезиннери болган. Ш.Ч. Сат «Тыва диалектология» [1987], М.Х. Сарыкай «О речи тандынских тувинцев» [1973], Д. Ооржак «Таңды аялгазының дугайында дыңнадыглар» [1964], М.Д. Доржу «Бай-Тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка» [2002], Е.М.Куулар «Основные характеристики тувинской речи жителей юго-восточной части Тувы» [2003] деп тыва дылдың диалектизмнерге хамаарышкан эртем ажылдарын теоретиктиг үндезиннер кылдыр алган бис.

 

 

Ажылдың сорулгазы:

        Таңды улузунуң чурттакчыларының чугаазының фонетика, лексика болгаш грамматика талазы-биле ылгалдыг чүүлдерин тодарадыр сорулга-биле шитпиирлээр ужурлуг айтырыглар:

1. Таңды чурттакчыларының чугаазында диалект онзагайларга хамаарышкан материалдар чыггаш, системажыдар.
2. Чыгдынган материалдарны тус-тузунда дылдың адырларының аайы-биле аңгылаар, диалект онзагайларының тывылганын тайылбырлаар;
3. Ук бөлүктерни амгы тыва литературлуг дылдың сөстери-биле деңнээр;
4. Ажылдың фонетика кезээнде сөстерни чоннуң адалгазының аайы-биле фонетиктиг транскрипция дузазы-биле бижип көргүзер.

Шинчилел ажылының материалы:

       Таңды кожуунда чурттап турар үндезин чурттакчыларның аас чугаазындан чыгдынган материалдар.

Шинчилел ажылын кылып тура ажыглаан методтар:

       Доозукчу  квалификастыг ажылды кылып тура, деңнелге, лингвостатистика база тайылбырлап бижиир методтарны ажыглаан.

Ажылдың практиктиг ужур-дузазы:

       Бо доозукчу квалификастыг ажыл тыва дылдың диалектилериниң эртем езузу-биле бөлүктээшкинин тургузарынга, диалектилерниң тодаргай кыдыг-кызыгаарын тодарадырынга база диалектология картазын, атлазын, диалектизмнер словарын тургузарынга хереглеттинип болур.

     Филология факультединиң студентилери тыва диалектологияның практиктиг кичээлдеринге ажыглап болур. Оон аңгыда, диалект талазы-биле шинчилелдер кылып турар эртем ажылдакчыларынга немелде материал бооп болур.

Ажылдың тургузуу:

       Доозукчу  квалификастыг ажыл киирилдеден, үш эгеден, түңнел болгаш ажыглаан литература база информантылар даңзыларындан тургустунган.

     

I-ги эге. Фонетиктиг онзагайлар

  Таңды аялгазының үннүг кезээ, аялгазы литературлуг амгы тыва дылдың кол дөзү кылдыр алдынган кол диалектиден улуг ылгалбайн турзажок, ол аялганың бодунуң онзагайын тайылбырлап турар фонетиктиг болуушкуннар эвээш эвес болуп турар [Ооржак 1964: 60].

 Ук аялгада амгы  тыва дылда ышкаш 24 ажык үн бар. Олар  аңгы-аңгы таварылгаларда узадыр адаттынып, туружу өскерли бээр чүүлдер таваржып турар.

     Ажык эвес үннерге хамаарыштыр алырга,  дыл эртемденнери Ф. Г. Исхаков биле А. А. Пальмбахтың бодалы-биле моол дылдың салдары-биле тургустунган деп турар [Исхаков, Пальмбах 1961: 92]. 

I.1. Вокализмде ылгалдар

Диалектиде ажык үннерге хамаарыштыр онзагайлар талазы-биле көөрге мындыг:

1. Литературлуг дылда делгем ажык үннерге кызаа ажык үннерниң дүгжүрү эскерттинип турар.

Э ~ И

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
иккел	эккел
иштир	эштир
ижик	эжик
ики	эки
имчи	эмчи

 

Чижектер: Акым, чеңгем аажок ики улус чүве лит. Акым, чаавам эки улус чүве. (Инф. 22)

 

Изии аттыг-дыр, барып иштип алыңар  лит. Изиг-дир, барып эштип алыңар. (Инф. 19)

 

    Бо фонетиктиг болуушкун эртеги түрк дылдарга ажыглаттынып турган болгаш ам-даа түрк дылдарда таваржып турар. э~и деп үннерни бот-боттарынга дүүшкээнден бо үннерни дөмей кылдыр адап турары билдингир. Бо чүүл Бии-Хем аялгазында база таваржып турар.

2.    Ажык үннерни узун, кыска деп удурланышкаа түрк дылдарны база ооң иштинде тыва дылда тускай таварылга кылдыр санаттынмайн турар. Түрк дылдарда узун ажык үннерни бирги база ийиги узун ажык үннер деп чарып турар. Ынчалза-даа тыва дылда бирги узун ажык үннер деп чүүл доктааттынмаан.

3.  Өске-даа ажык эвес үннерниң дараазындагы ажык үннерниң кызырлы бергени-биле, чүгле ийиги чергениң ажык үннери бар бооп турар.

Бо таварылга колдуунда  улуг назылыг кижилерниң чугаазында таваржып турарын эскерген бис. Мооң чылдагааны ажык үннерни узадыр адаарга эптиг база тода, чедингир илередир дээш узадыр адап турар деп санаар бис.

4.  Бо, дуу деп айтылганың ат оруннарында  үнерини падежиниң бурунгу хевири артып калган бооп турар: монуун, дунуун.

Чижектер: Монуун сугдан узуп аар-дыр лит. Моон сугдан узуп аар-дыр. (Инф. 30)

 

Дунуун келдим  лит. Доо оон келдим.  (Инф. 41)

 

    Үнериниң падежиниң бурунгу хевиринде монуун турган. Ийи ажык үннүң аразында аяар н деп үн чиде бээрге моун апарган, эринниң о деп ажык үнүнүң салдары биле у деп үн о деп үнче шилчий берген.

5. Эрин-биле адаар кызаа ажык үннүң орнунга ы деп эрин-биле адавас ажык үнү дүгжүр.

Ы ~ У

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
быжар	бужар
дыңма	дуңма
мырны	мурну

 

Чижектер: Мырныңда аякты бээр чортувут, кызым лит. Мурнуңда аякты бээр чортувут, кызым. (Инф. 28)

 

Чугаалажырга, быжар онза улус лит. Чугаалажырга дыка онза улус. (Инф. 32)

 

6. Эң-не нептереңгей үн болуушкуннарының бирээзи – сөсте үннерниң, чамдыкта слогтуң безин чиде бээри болур. [Сат, Салзынмаа  1980:  68].

    Бистиң шинчилел ажылывыста база ук болуушкуннар таваржып турар. Бо чүүлдү морфонологтуг өскерлиишкиннерге хамаарыштырар бис. Диалектиде чамдыкта чаңгыс эвес, а ийи-үш-даа үн чиде бээр, ооң түңнелинде сөс кызырлы бээр.

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
чуглажыр	чугаалажыр
чажынар	чаштынар
чеккээр	чедип келир

 

Чижектер: Кээриңерге чуглажыптар бис лит. Кээриңерге чугаалажыптар бис. (Инф. 9)

 

Үр болбайн чеккээр бис, ачай лит.  Үр болбайн чедип келир бис, ачай. (Инф. 4)

 

I.2. Консонантизмде ылгалдар

 

Ук аялгада ажык эвес үннер талазы-биле база адаттынып турарының аайы-биле шынарларын алгаш көөрге, литературлуг дылдан аңгылажыр улуг-ла ылгалдар чок бооп турар. Ажык эвес үннерниң саны литературлуг дылдың-биле домей, 22 ажык эвес үн бар.

Ынчалза-даа чугаа  агымынга ажык эвес үннерниң адалгазында ылгалдарны информантыларның чугаазындан эскерип болур.

1. Сөс эгезинге ыыткырзымаар [д] деп ажык эвес үнге [т] деп частыышкынныг үн дыңналыр.

 

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
тузак	дузак
түрген	дүрген
тагаа	дагаа

 

Чижектер: Хаван, тагаа азырап турар бис. (Инф. 11)

 

Аңга тузак салып болбас. (Инф. 40)

 

Олгум түрген кээр болза. (Инф. 8)

 

Бо чүүлдү З.Б. Чадамба мынчаар демдеглеп турар: «Чөөн талакы кожууннарның улузунуң чугаазында эге аяннажылгага таваржып турар к//х, т//д деп үннер күштүг [х], [т] деп үннерге дүгжүр» [Чадамба 1960: 205]. Ш.Ч. Сат : « т//д деп аяннажылганың чылдагаанын моол дылдың салдары» деп санап турар      [Сат 1987: 51].

2. Сөөлү -н деп ажык эвес үн-биле төнген кылыг сөстеринге келир үениң причастиезиниң болбас хевириниң -мас деп вариантылыг кожумаа немежирге, дедир ассимиляция болу бээр, кожа турар үннер өскерилгеш,  эрин-биле адаттынып турар. Мында эринниң [м] деп ажык эвес үнүнүң салдары-биле мурнуу дылдың [н] деп үнү эрин-биле адаттынып турар.

 

 

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
төмбес	төнмес
үмбес	үнмес
чамбас	чанмас
өөрембес	өөренмес

                

Чижектер: Бөгүн өөрембес бе? Лит. Бөгүн өөренмес бе? (Инф. 17)

 

Кежээ дургу  ойнаар, чамбас төлдер боор бе лит. Кежээ дургу ойнаар чанмас төлдер боор бе? (Инф. 21)

 

Төмбес деп че каяа турган чел? лит. Төнмес деп чүве каяа турган чүвел? (Инф. 34)

 

Оон аңгыда, ажык болгаш ажык эвес үннер чугаа агымынга янзы-бүрү өскерлиишкиннерге таваржып турар.

Кожа турар ажык эвес үннерниң бот-боттарының салдарынга алзып, дөмейлежи бээри тыва литературлуг дылдың нормазы деп чүүл билдингир.

3. Сөс эгезинге ыыткыр [б] деп ажык эвес үн орнунга дүлей [п] деп ажык эвес үн дүгжүр.

 

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
подаар	бодаар
перти	берти
пар	бар

 

Чижектер. Пертиңерде өгде кым пар? Лит. Бертиңерде өгде кым бар? (Инф. 35)

 

Меңээ подаарга, аныяк кижи. Лит. Меңээ бодаарга, аныяк кижи. (Инф. 16)

 

    Бо таварылгада [б] деп ажык эвес үн ыыткыр даажын чидирер. б//п деп үннер эжеш  болганда, дүлей [п]  кылдыр адаттынып турары билдингир.

4. Диалектиде ажык эвес үннерниң чиде бээри сөс эгезинде таваржып турар.

Таңды аялгазында	Литературлуг дылда
эмээр	немээр
(ң)ом	ном
(ң)огаан	ногаан

 

Чижектер: Пашче сугдан эмевит оглум лит. Пашче сугдан немевит оглум. (Инф. 31)

 

Ом омчувас  оол-дур бо лит. Ном номчувас оол-дур бо. (Инф. 39)

 

Бо бердинген чүүл кожууннуң улуг назылыг чурттакчыларының чугаазында таваржып турар. Улуг назылыг улустуң сөс эгезинге н деп үннү адавайн турарының чылдагааны - моол дылдан үлегерлээн сөстерде болуп турар. Ынчангаш сөстүң эгезинде үннү адавайн, а ооң соонда үнден эгелеп адап турары билдингир.

5. Шинчилеп турар аялгада литературлуг дылда [м] деп үн [б] деп үнге дүгжүр таварылгалар информантыларның чугаазындан эскерттинген.

              

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
бону	мону
биннир	миннир

 

Чижектер: Биннип кээримге-ле Бай-Хаак деп адаар чолду лит. Миннип кээримге-ле суурну Бай-Хаак деп адаар чорду. (Инф. 22)

 

Бону кылчывыдам, үр болбас бис лит. Мону кылчывыдам, үр болбас бис. (Инф. 37)

 

«б//м деп үннерниң дүгжүрү түрк дылдарның өске-даа диалектилеринде делгереңгей деп чүүлдү диалектологтуг шинчилелдер херечилеп турар» деп М.Д. Доржу демдеглеп турар [Доржу 2002: 37].

Оон ыңай б // м деп үннерниң солчулгазының тыптып келгенин эртеги түрк дылдарда таваржып турган болуушкуннардан үндезилеттинип тывылган деп болур. Бо чүүл ниити түрк дылдың салдары болур.

6. Чамдык таварылгаларда ажык үннер аразынга интервокалдыг м // в деп үннер солчу бээр.

              

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
демискээр	девискээр
эмээш	эвээш
даман	даван

 

Чижектер: Бо демискээрни аштап аалыңар оолдарым лит. Бо девискээрни аштап аалыңар, оолдарым. (Инф. 3)

 

Даман-даяам  аарып тур лит. Буттарым аарып тур. (Инф. 5)

 

Эмээш сугдан эмевит лит. Эвээш сугдан немевит. 

 

7. Сөс ортузунга [г]деп аяар ажык эвес үннүң [х]кылдыр адаары эвээш таварылгада эскерттинген.

Чижээ: Чахытайның балыы аажок хөл.(Инф. 18)

 

8. Ук аялгада сөс ортузунга [р]- деп үннүң орнунга [л]  деп үннү адаары таваржып турар.

Чижээ: Межегейде чаап турар чолду. (Инф. 29)

 

Ол садыгда өртээ аар чолду. (Инф. 34)

 

9. Чамдык сөстерниң эгезинде [т] деп үнге кошкак [д] дүгжүр.

   

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
дон	тон
дөш	төш
дорлаа	торлаа

 

Чижектер: Мээң донум ап берем лит. Мээң тонум ап берем. (Инф. 26)

 

Дөш бажын чивес дээр чиве лит. Төш бажы чивес дээр чүве. (Инф. 14)

 

Шаанда дорлаа деп куштар хөй че, ам дээрге кижи чаңгызын-даа көрбес апарган, та кайнаар кире берген чиве лит. Шаанда торлаа деп куш хөй чүве, ам кижи чаңгызын-даа көрбес апарган, та канчап барган чүве. (Инф. 28)

 

 

 

Сөс эгезинге [т] деп үннүң дыңзыг адаттынып турарындан [д]  деп ыыткыр үн  адаттынып турар. 

 

I.3. Ажык болгаш  ажык эвес үннерниң ажыглалының  онзагайы

 

Ажык болгаш ажык эвес үннер чугаа  агымынга кожа турар үннериниң салдары-биле янзы-бүрү өскерлиишкинерге таваржып турар. Ооң уламындан чугаада  аңгы-аңгы дыл болуушкуннары болгаш өскерлиишкиннери таваржып турар.

Элизия

  Кожа адап турар ийи сөстүң бирги сөзүнүң сөөлгү  ажык үнү чиде бээр болза элизия деп адаарын билир бис. Бо болуушкун  к а й ы  деп айтырыг сөзүнүң сөөлгү үнүнде таваржып турарын эскерген бис.

Чижектер: Кай  бажың ирги? Лит. Кайы бажың ирги? (Инф. 6)

 

Кай баарың, авай? Лит. Кайнаар баарың, авай? (Инф. 13)

 

 

Редукция

Таңды улузунуң чугаазында ажык үннер редукцияга таварышкаш, чамдык таварылгаларда чиде бээр, а чамдыкта адаттынар шынары кошкай бээри демдеглеттинген. Оон ыңай бо чүүл тыва дылдың мурнуу-чөөн диалектизиниң аялгаларында база таваржып турар деп А.А. .Пальмбах демдеглеп турар [1968: 116].

а) Сөстүң эгезинге ажык үн думчук-биле адаар [л], [н], [ң] деп ажык эвес үннер мурнунга турар болза, ынчан ажык үннүң адаттынар шынары кошкай бээр, а чамдык таварылгада ол шуут адаттынмайн баар.

 

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
ине	ине
инек	инек
ынаа	ынаа
ыңай	ыңай

 

Чижектер: Инектеривис кажаалап кал, оглум. (Инф. 19)

 

Оон ыңай канчаптар  ийик? (Инф. 21)

 

Бо таварылга колдуунда  улуг назылыг кижилерниң чугаазындан эскерттинген.

б)  сөс иштинге ажык үн чиде бээр таварылгазы. Сөстүң ийиги  слогунуң ажык үнү адаттынмайн баар:

 

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
чодраа	чодураа
казра	казыра
тармал	тарымал
чормал	чорумал

 

    Мында ударение  мурнунда турар слогтарга ажык үннер редукцияда

 

таваржып турар деп  чүүлдү дыл эртеминден билир бис.  [Исхаков, Пальмбах

 

1955:  215].

 

Бо чүүлдер Бии-Хем, Чөөн-Хемчик кожууннарда база таваржып турар.

 

 

Ассимиляция

    Кожа турар ажык эвес үннерниң бот-боттарының салдарынга алзып, дөмейлежи бээри тыва литературлуг дылдың  нормазы дээрзи билдингир.

    Ук аялгада ассимиляцияга таваржып турар сөстерни эскерип болур, олар литературлуг дылдан ылгалып турар. Ассимиляцияга таварышкаш, ук сөстер диалект онзагайын тыптырының чылдагааны болуп турар.

а) шш<шк: шыйлашшын – шыйлашкын, шивишши – шивишки, кошшак – кошкак;

б) сс<пс: кыссыр – кыпсыр;

в) cc<ст: үссүнде – үстүнде.

    Бо болуушкунну Я.Ш. Хертек мынчаар демдеглеп турар: «Дүлей кошкак

[к] деп үн сөс ортузунга тургаш дүлей, кошкак [т], [с], [ш] деп үннерниң база аяар [н]деп үннүң соонга, долу ассимиляцияга таварышкаш, мурнунда үнге дөмейлежи бээр». [ Хертек 1970: 67]

Чижектер: Отту кыссывыт.

 

Үссүнде өгде кым пар-дыр, көрдүң бе?

 

 

Метатеза

    Сөс ортузунга азы сөстүң каттышкан уштарынга ажык эвес үннерниң туружунуң аайы-биле солчу бээри бистиң шинчилеп турар кожуунувустуң улузунуң чугаазында база таваржып турар.

а) кп<пк: тыкпан – тыпкан;

б) ск<кс: баскыраар – баксыраар, соскаар – соксаар, аскы – аксы;

в) шп<пш: чөшпээрел – чөпшээрел;

г) шк<кш: чоошкулаар – чоокшулаар, ашка – акша;

д) лг<гл: олгу – оглу;

е) гл <лг: доглаар – долгаар.

    Бо болуушкуннуң чылдагааны болза, ук сөстерни адаарының эптии-биле чергелештир солуштур адап турар.

 

Диереза

    Чугаа агымынга ажык-даа, ажык эвес-даа үннерниң чиде бээринден аңгыда, бир азы ийи слогтар болгаш кезек үннерниң каттыжыышкыннары  база чиде бээр азы кызырлы бээр таварылгалар бар.

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
мырай	мырыңай
хан	харын
логой	логой
нян	ыйнаан

Чижектер:  Хан  шупту турган чедиин лит. Харын, шупту турган чүве диин.

 

Мырай чаа үне берди, бичии-ле каржып каап-тыр силер лит. Ам чаа үне берди, бичии-ле каржып каап-тыр силер.

 

Футболкаң шкафта нян лит. Футболкаң шкафта ыйнаан.

 

 

Назализация

    Думчук-биле адаар сөстерге хамаарыштыр М.Х. Сарыкай -биле  [1973: 244] Ш.Ч. Саттың [1984: 58] шинчилел ажылдарында өскерилгелер хевээр артпышаан болуп турар.

 

Таңды аялгазында	Литературлуг  дылда
х’ой	хой
ий’и	ийи
дуруя’а	дуруяа

 

    Думчуктуң й деп үнүнүң салдары-биле кожа турар ажык үн база думчук-биле адаттынып турар.

 

Фарингализация

    Диалектиде өк-биле адалгага хамаарыштыр алыр болза демги деп сөстү деъмги деп өктүң киржилгези-биле адап турар.

Бо чүүлдү эвээш эвес информантылар-биле харылзажып чугаалашканывыс соонда эскерген бис.

Чижээ: Деъмги чугган хептерни кайнаар салыптың оглум. (Инф. 11)

 

   

    Фонетиктиг онзагайларның талазы-биле түңнеп чугаалаарга, Таңды улузунуң чугаазында диалект онзагайлары амгы тыва литературлуг дылдыындан эвээш ылгалдыг чүүлдер бар деп чүүл көстүп турар.

    Ажык үннерниң саны литературлуг дылда ышкаш 24, оларның адалгазы литературлуг дылга дүгжүп турар. Чүгле чугаа агымынга ажык үннерде онзагайлар кылдыр сөстүң аңгы-аңгы туруштарынга бир үннүң орнунга өске үннүң дүгжүрү делгереңгей ажыглаттынып турар.

    Ажык эвес үннер база литературлуг дылдыынга дүгжүп турар, ында ылгалып турар хире онзагай үннер чок.

    Хүн бүрүде амыдыралда чугаа үезинде, чамдык үннерниң     адаттынар

шынары кошкап, редукцияга, чамдыкта кызаа ажык үннерниң шуут чидип, адаттынмайн баары демдеглеттинген.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

II-ги эге.  Лексиктиг онзагайлар

     

 Диалектиге хамаарыштыр  материалдарны чыып тура, колдуунда  улуг назылыг кижилерниң чугаазында диалект онзагайларын эскерген бис. А аныяк назылыг улустуң чугаазы литературлуг дылга хөй кезиинде дүгжүп турар, ынчалза-даа орус-тыва сөстерни холбап чугаалаар чүүлдер  таваржып турар. Ынчангаш чыгдынган материалдардан дараазында темалыг бөлүктерни аңгылаан бис.

 

а) Бажың иштинде эт-сеп, аяк-сава аттары