Адам құқығы және әлеуметтік саясат

Адам құқығы және әлеуметтік саясат

 

Кіріспе_________________________________________________________1-2

1. Адам құқығы түсінігі және мәні_________________________________ 3-5
1. Әлеуметтік саясат мәні __________________________________________6
2. Әлеуметтік саясаттың бағыттары _________________________________6
3. Әлеуметтік саясат модельдері___________________________________7-8
2. Әлеуметтік әділеттіктің және әлеуметтік саясаттың

ара байланысы__________________________________________________9-10

2.1 Қазақстан Республикасында әлеуметтік әділеттікті

іске асыру механизмдері___________________________________________11

2.2 Құқықтық мемлекет және адамның құқықтары___________________12-17

3. Құқық қорғау органдары______________________________________17-18

3.1 Адам құқықтарын қорғау жүйесі______________________________19-20

4. Әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі ____________________________21-23

Қорытынды______________________________________________________24

Қолданылған әдебиеттер тізімі______________________________________25

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Конституция бойынша Қазақстан  – құқықтық-әлеуметтік мемлекет. Осы ұғымды тереңінен талдасақ, әлеуметтік деген сөздің өзегінде халықтық билік жатқанын аңғарасың. Мемлекет дамуының биік мақсаттары адам өмірімен астасып жатуы тиіс. Қазіргі таңда Мемлекет Басшысы Нұрсұлтан Назарбаев халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға айрықша мән беріп отырғаны белгілі. Тәуелсіздіктің 20 жылдығында халық мүддесін көздейтін көптеген әлеуметтік жобалар іске асып, халықтың әл-ауқаты жақсарды.

Әлеуметтік саясат адамға, оның халықаралық және ұлттық заңнамада  көзделген құқықтарын қорғауға бағдарланған. Әлеуметтік саясаттың мақсаты —  кез келген коғамның жоғары құндылығы  ретіндегі адамды қолдау және дамыту. Әлеуметтік саясат үлгісінің нақты  іске асырылуы саяси құрылысқа, экономилық даму деңгейіне, меншік қатынастарына, басқару құрылымына, мәдениетке, ағлаққа, тарих пен дәстүрлердің ерекшеліктеріне  байланысты.      

Әлемдік даму арнасына қадам басқан кез келген мемлекет өз қоғамының мүшелерінің барлық қажеттіліктерін қанағаттандырып, жаңа биік белестерге қадам басуға әрекет жасайды. Бүгінгі таңда әлеуметтік мемлекет болып табылатын көптеген әлем мемлекеттері үшін әлеуметтік саясаттың айқын басым бағыттарын анықтап, салиқалы әлеуметтік саясат жүргізу, халықты әлеуметтік қорғаудың өзіндік моделін қалыптастыру стратегиялық маңызы бар мәселе болып отыр. Әлеуметтік саясаттың басым бағыттарын анықтау арқылы мемлекет ең алдымен негізгі халықтың қажеттіліктерін анықтап, саясатты сол арнаға бағыттайды. Демек, тиімді тетіктерін табу арқылы қоғамның әр түрлі топтарына, таптарына, әсіресе әлжуаз әлеуметтік қорғауды қажет ететін топтарын әлеуметтік қорғаумен қамтамасыз етеді. Әлеуметтік саясат ұғымын теориялық-методологиялық талдау бұл саланың ғылыми негіздемесін орнықтырады. Ал әлеуметтік саясаттың негізі әлеуметтік қорғаудан бастау алса, әлемнің көптеген мемлекеттерінде халықты әлеуметтік қорғаудың модельдері Скандинавия елдері моделі, Жерорта теңізі елдері моделі, Чилли моделі және т.б. қалыптасып үлгерді. Осы тұста Қазақстан Республикасының әлеуметтік қорғау жүйесінің әлем елдерінің озық тәжірбиесі негізінде өзіндік моделін жасап келеді. Десек те, қоғам түрленіп, нарық құбылып өзгерген сайын Қазақстанның да басқа мемлекеттер сияқты әлеуметтік саясатын жетілдіріп отыруы заңды құбылыс болып табылады. Бұл ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты - әлеуметтік саясаттың теориялық аспектілерін ескере отырып, әлемдік тәжірбиеге үңіліп, Қазақстан Республикасының әлеуметтік қорғау жүйесіндегі бағытын анықтау. Әлеуметтік мемлекеттің қалыптасуы мен дамуы азаматтық қоғам, демократия, гумманизм, құқықтық мелекет, еркіндік пен теңдік мәселелерімен тығыз байланысты. Әлемдік тәжірбиеде әлеуметтік мемлекеттердің қалыптасқан классикалық үлгілері мен мынадай белгілері бар:

-Мемлекеттік билік жүйесінің  демократиялық ұстанымдарға сай  ұйымдастырылуы;

-Мемлекеттік биліктегі  адамдардың жоғары адамгершілік, ізгілік қасиеттерінің болуы;

-Экономикалық мүмкіндіктерді  тиімді пайдалану;

-Табиғи байлықтан түскен  кіріс пен қаржыны халыққа  теңдей бөлу;

-Құқықтық мемлекеттің  қалыптасуы;

-Әлеуметтік бағыттағы  мемлекеттік бағдарламалар мен  оларды жүзеге асыратын тетіктердің  болуы. 

Бұл қамқорлық адамзат  қоғамында емес, тіпті зерттеулер бойынша жан-жануарлар тіршілігінде де кездеседі. Мәселен, пілдер тобыр болып жүргенде ең әлсіз, әлжуаз мүшесінің жылдамдығымен бірдей жүрсе, ал дельфиндер жаралы дельфинді су бетіне шығарып ауа жұтуына мүмкіндік жасайды екен. Тарихқа үңілер болсақ, әлеуметтік, әлеуметтік қорғау ұғымы ең алғаш біздің әдебиетімізде ХІХ ғасырдың ортасында пайда болды. Бұл ұғымды алғаш айтқан неміс философы Гегель еді. 1948 жылғы Адам құқығы туралы дүниежүзілік конвенцияның 22-бабында Әр адам қоғамның мүшесі ретінде әлеуметтік қамсыздандырылу құқығына ие делінген. Ең алғаш тарихта өзін әлеуметтік мемлекет деп жариялаған Германия болатын .

 

Курстық жұмыстың мақсаты құқық және әлеуметтік әділдікті  зерттеу

 

Міндеттері:

 

-Құқық және әлеуметтік  әділдіктің теориялық аспектілерін  зерттеу;

-Құқық түсінігі және  мәнін ашу;

-Әлеуметтік әділеттіктің  және әлеуметтік саясаттың ара  байланысын талдау;

-Қазақстан Республикасында  әлеуметтік әділеттікті іске  асыру механизмдерін зерттеу;

-Адам құқықтарын қорғау  жүйесін талқылау;

-Әлеуметтік қамтамасыз  ету жүйесін зерттеу;

-Қазақстанда әлеуметтік  саясатты жетілдіруде шетелдік  тәжірибені қолдануды зерттеу.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Құқық түсінігі және мәні

 

Құқық ең маңызды әрі ең күрделі қоғамдық кұбылыс ретінде  түсінілетін философиялық категория. Сондықтан да оны бірнеше тұрғыдан қарастыру керек. Алдымен, субъективтік тұрғыдан қарастырсақ құқық қандай да бір тұлғаның мүмкіндіктерін, әрекет еркіндігін білдіреді. Мысалы, білім  алу, еңбек ету, демалу, өмір сүру, қорғану  құкығы секілді тікелей субъектімен  байланысты құқықтар. Объективтік мағынадағы құқық — нормативтік құкықтық актілерде белгіленген нормалардың  жиынтығын білдіреді. Бұл орайда көрсетіп кету керек — субъективтік құқық объективтік құқықтың негізінде  туындайды және тоқтатылады. Мәселен, 1999 жылдың 1 маусымынан бері "объективтік  құқықтын" негізінде ішкі істер  органдары қызметкерлерінің қоғамдық көлікте тегін жүруге деген "субъективтік құқықтары" тоқтатылып, жеңілдіктер  алынып тасталған. Құқық бұл керсетілгендерге қоса, оқу пәні ретінде де түсініледі (әкімшілік құқық, Азаматтык, құқық, Еңбек құқығы және т.б.)- Құқықтық объективтік  және субъективтік мағыналардың біріктіріле  түсінілетіндігі де жоққа шығарыл-майды. Осыларға қарап құқықтың аса күрделі  категория екенін білуге болады. Жалпы  алғанда құқық дегеніміз —  мемлекет белгілеп, мақұлдаған жалпыға  міндетті мінез-құлық ережелерінің (нормалардың) жиынтығы. Құқықтың өзіндік  ерекшелігі оның нормаларын сақтау мемлекеттің  мәжбүр ету күшімен қамтамасыз етілетіндігінде.

  Құқықтың мәні Конституцияда және басқа да заңдарда бекітіліп, тиянақталған оның түп қазық бастауларында, негізгі принциптерінде ашылады. Оларға жататындар: саяси биліктің халықтың атынан жүзеге асуы, меншіктің дамуы, корғалуы және олардың субъектілерінің тендігі; демократизм, интерпационализм, гуманизм.

  Саяси биліктің халықтың атынан жүзеге асуы. Бұл ереже Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық болып табылады делініп, Конституцияда дәйектелген. Халық мемлекеттік билікті тікелей және өз өкілдері арқылы жүзеге асырады.

  Меншіктің дамуы, қорғалуы және олардың субъектілерінің теңдігі— мемлекеттің материалдық-техникалық базасын құрудағы маңызды шарт.

 Конституцияда Республиканың  экономикасы мемлекеттік, сонымен  қатар жеке меншік нысандарына  негізделетіні, ал мемлекет меншіктің  барлық субъектілерінін. заң алдындағы  мемлекеттер аумағындағы өзінің  азаматтары мен занды тұлғаларының  өз мүліктеріне деген меншіктік  құқығын қорғайды.

 Демократизм азаматтық  күқьіқтар мен бостандықтардың  кен. ауқымымен ұштаса отырып, адамның мемлекеттік істерді  шешуге қатысу құкығын қамтамасыз  ететін оның қүқықтары мен  бостандықтарын заң жүзінде бекітуді  білдіреді. Демокра-тизм азаматтардың  қоғам алдындағы міндеттерінің  ішіндегі айрықша орын алатыны  — олардың мемлекеттік істерді  басқа-руға қатысуы міндеттерін  орындауы арқылы мейлінше толық  жүзеге асады. Қазақстан Республикасы  қоғамдык, бірлес-тіктердің Конституция мен зандар шеңберінде мемлекеттік істерді басқаруға, заңдарды талқылау мен кабылдауға, мемлекетгік және жергілікті деңгейдегі мәні бар мәселелерді шешуге қатысуына кепілдік береді.

 Интернационализм —  барлық ұлттар мен ұлыстардың  өзінің саяси, шаруашылык және  мөдени дамуындағы заң жүзіндегі  және іс жүзіндегі тендікті  тану және оны қүқықпен қамтама-сыз  ету болып түсініледі. Республикамызда  нәсіліне, үлтына, тіліне және т.б.  жағдаятгарға қарамастан қүкық  пен бостан-дықтендігіне кепілдік  беріледі. Еліміздегі Қазақстан  халыкта-ры Ассамблеясы интернационалдык  үйым.

  Гуманизм (латын тіліндегі һитапиз — адамдык, адамгер-шілік) — адамның жеке тұлға ретіндегі кұндылықтарын, оның еркін даму және өз қабілеттерін көрсету құқығын тану. Адам-ның кадір-қасиеті мен кұқыктарын қадірлеуді қамтамасыз ету-ден тұратын басты күқықтық принциптердің бірі — оның игіліктеріне қамқорлык, жасау.

 Адамгершілік принципі  Ата Заңымызда айрықша аталған.  Онда әркімнің өмір сүруге  құқығы бар екені, ешкімнің  ез бетінше адам өмірін қиюға  хакысы жоқ екені, сондай-ақ  адам мен азаматгың ар-ожданы  мен абыройына қол сүғуға болмай-тыны  женінде баяндалған. Сонымен қатар  адамның кінәлі екендігі сот  үкімімен дәлелденіп, үкім занды  күшіне енбейінше, адам қылмыс  жасады деп танылмайтындығы женіндегі  қағида орнықтырылған. Осылайща, кез келген күдік дәлелденгенге  дейін айыпталушы түлғаның пайдасына  шешіледі.

  Құкық пен моральдын, өзара байланысы және езара шарттастығының арақатынасы қандай? Біздің құкыққа моральдың жоғары принциптері тән. Мораль да, құқық та әлеуметтік нормалардың түрлері ретінде бір мақсатқа: әлемдік қауымдастықтың ажырамас бөлігі — мызғымас Қазақ мемлекеттілігінің құрылысына қызмет етеді. Қазіргі заманда Қазақстан Республикасының функциясы күрт өзгеріп, дамуда, негізгі бағыты нарықты экономиканы қалыптастыру, либерал-демократиялық мемлекетгі орнату.

 Мемлекеттің функциясы  туралы әр түрлі ой-пікірлер  бар. Солардың бірі — функция  көп өзгеріске ұшырамайтын деп,  бірнеше үрлерін келтіреді: жалпы  қоғамдық, әлеуметтік, таптық, ұлттық, ғылыми-техникалық, экологиялық, интернационалдық  функциялар. Функцияны жүйелеудің  келесі түрі: тұрақты және уақытша  функциялар; негізгі және негізсіз  функциялар; заңды қабылдау, орындау,  қорғау функциялары. Мемлекеттердің  көпшілігі функ-цияны ішкі және  сыртқы функциялар деп екіге  бөледі. Осы пікірді қазіргі заманда  мемлекеттер дұрыс деп қолдануда.

 Мемлекеттің функциясының  орындалуын қамтамасыз ететін

 — мемлекеттік аппарат  пен органдар. Әуелі функцияны  орындау үшін тиісті мемлекеттік  орган құрылады. Бірнеше органдар  функцияның мазмұнына қарай мемлекеттік  аппаратты қалыптастырады. Функцияның  орындалу кезең-сатылары: функция  — орган

 — аппарат — мемлекет. Мемлекеттің функциясы арқылы  қоғамның алдында тұрған мүдде  — мақсаттардың мазмұнын, оның  орындалу бағыттарын, толық білуге  болады. Мемлекет қызметінің (функциясының) негізгі белгілері:

- қызметтің жүйесі, оның  атқаратын жұмыстарының мазмұны  және қатынастардың түрлері арқылы  анықталады;

- функция сарапталып, жіктеліп, кешенді түрде жүргізіледі;

- мемлекеттің қызметі  аппараттарының қызметіне ұқсамайды.  Мемлекет функциясы қоғамдық  көлемде жүргізіледі;

- мемлекеттің атқаратын  қызметін мемлекеттік жұмыстарының  әдіс-тәсілінен айыра білуге болады;

 Мемлекет қызметінің  орындалу әдістері: жеке тұлғалар  ерікті, ерексіз түрде орындайды;  мемлекеттік органдар, бірлестіктер, ұйымдар өздерінің кұзыретінің  шеңберіне сәйкес орындайды. Егер  дұрыс орындалмаса, еріксіз түрде  орындау қамтамасыз етіледі.

  Құқықтың саясатпен және экономикамен арақатынасын білудің құқықтың мәнін сипаттаудағы маңызы зор. Құқық пен саясаттың мазмұны қоғамдағы өндірістік қатынастармен айқындалады. Мемлекеттің саяси шараларының басты аспектілері қүқықта бейнеленіп көрсетіледі.

 Құқық экономикалық  базистің қондырмасы деп саналады. Өмірдің материалдық жағдайы  өзгергек сайын құқықта өзгеріп  отырады. Қазіргі уақыттағы шаруашылық  жүйесінің өзгеруіне байланысты  зандардың да тиісінше өзгеріске  үшырап, толық-тырылып отыруы занды  құбылыс. Қоғамдық катынастардың  бұдан кейінгі дамуында да  құқықтың ролі арта түсуі керек.

  Конституциялық құқық дегеніміз — Қазақстан Республикасының мемлекеттік және қоғамдық құрылысының негіздерін құрайтын қоғамдық катынастарды, мемлекет пен жеке адамның қарым-қатынасын, принциптерін, сайлау жүйесінің негіздерін халықтың колындағы мемлекетгік билікті іске асыру тетіктерін реттейтін және белгілейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

  Конституциялык құқық, — кұқықтың жетекші саласы. Себебі оның басты қайнар көзі Конституцияның өзі болып табылады. Ол мемлекеттік билікті жүзеге асыру аясында калыптасқан маңызды қоғамдық қатынастарды реттейді. Оның нормалары басқа құқық салалары үшін бастапқы негіз қызметін атқарады. "Қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілігімізді сезіне отырып, осы Конституцияны қабылдаймыз" деген жолдармен Конституциямыздың қабылдануы ұлттық мемлекеттің дамуындағы маңызды кезең болды әрі республикадағы саяси, экономикалық, әлеуметтік дамудың бай тәжірибесін нығайта түсті.

 Азаматтық деген ұғым  адамның белгілі бір мемлекетке  құқықтық тиістілігін түсіндіреді.  Азаматтыққа қарай адамға мемлекеттің  заңдары, белгіленген азаматтық  кұқықтар мен міндеттер тарайды.  Азаматтық адамның тууына байланысты, Қазақстан Республикасының азаматтығына  кабылдануына байланысты пайда  болады.

1. Әлеуметтік саясат мәні

 

Әлеуметтік саясат – бұл түпкі мүдделерді және белгіленген халық топтарының ұзақ мерзімді мүдделері мен қоғам мақсаттарын қанағаттандыруға мүмкіндік беретін қоғамдық өнімді құру мен бөлу шарттару бойынша әлеуметтік топтар мен қоғамдар (общности) арасындағы қатынастармен байланысты мемлекеттің немесе (және) қоғамдық институттардың іс-әрекеті. Әлеуметтік саясаттың негізгі мақсаты – еңбекке жарамды азаматтарға өзінің еңбегімен ауқаттылығын сақтап қалу үшін жағдай жасау және еңбекке жарамсыздарға-кепілденеген әлеуметтік қорғау мен қолдау көрсету жолымен қоғамдық-саяси жүйенің серпінді дамуын қамтамасыз ету.

Әлеуметтік саясат (ағылш. social politicy; лат. socialis - общеатенный; связанный  с жизнью людей)- халықтың, оның негізгі  жіктерінің, топтары мен санаттарының тұрмыс жағдайына ықпал етумен байланысты жалпы мемлекеттік саясат бөлігі. Қамтитын тараулары: табысты реттеу, жұмыспен қамту, әлеуметтік қамсыздандыру саясаты; білім беру және денсаулык сақтау аяларындағы саясат; тұрғын үй саясаты, т. б. Әлеуметтік саясат адамға, оның халықаралық және ұлттық заңнамада көзделген құқықтарын қорғауға бағдарланған. Әлеуметтік саясаттың мақсаты — кез келген коғамның жоғары құндылығы ретіндегі адамды қолдау және дамыту. Әлеуметтік саясат үлгісінің нақты іске асырылуы саяси құрылысқа, экономилық даму деңгейіне, меншік қатынастарына, басқару құрылымына, мәдениетке, ағлаққа, тарих пен дәстүрлердің ерекшеліктеріне байланысты. Әлеуметтік саясат өндірістік қоғамдық өнімді бөлуге негізделеді.

 

1.2. Әлеуметтік саясаттың бағыттары

 

Әлеуметтік саясат төрт бөліктен тұрады: - Қоғам мүшелерінің әртүрлі  қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әлеуметтік сфера ұйымдарына құқықтық, ұйымдастырушылық, қаржылық жағдай жасау. - Өмір сүру деңгейін қажетті деңгейде сақтап қалу үшін азаматтарға өз еркімен  табыс табуына құқықтық, ұйымдастырушылық, өндірістік алғышарттар жасау. - Мемлекеттің  немесе муниципалды басқару органдары  қолындағы және/немесе меншігіндегі әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту жолымен  халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыруға жағдай жасау - Мемлекеттің немесе муниципалды  басқару органдары қолындағы  және/немесе меншігіндегі әлеуметтік сфераның өндірістік кәсіпорындары  мен мекемелеріндегі өндірісті  ұйымдастыру, бөлек тауарлар мен  қызметтерді бөлу және тұтыну.

 

 

 

 

1.3. Әлеуметтік саясат модельдері

 

Әлеуметтік саясат моделі – бұл әлеуметтік саясаттың маңызды  элементтерінің жалпы сызбасы, оның мақсаттары , міндеттері, құралдары, оның экономикалық, демографиялық, саяси  және басқа да факторлармен өзара  байланыста шарттасылған жүзеге асыру  нысандары түсіндіріледі. Соңғы он жылдықта әртүрлі елдерде қолданылған әлеуметтік саясаттың кейбір моделдерін қарастырайық. Әлеуметтік саясаттың потерналистік моделі директивті экономикада және социолистік елдерде іске асады. Я. Корнайдый анықтауы бойынша потернализм моделі дегеніміз - бұл орталық басшылықтың экономикалық жағдайға толық жауапкершілікті өзіне алуы және сол уақытта оған неғұрлым мақсатқа сәйкес болып көрінетін әкімшіліктік құралдар арсеналынан қандай болмасын құралын қолдануға ұмтылады. - Бір жағынан қарағанда, мемлекет әлеуметтік және экономикалық дамуы үшін қажетті ресурстардың негізгі массасын өз қолында шоғырландырады, жинайды, топтастырады және қоғам мүшелерінің неғұрлым елеулі қажеттіліктері бойынша оларды үлестіреді. Алайда, тоталитаризмдік басқару жағдайында потернализм озбырлыққа, бақыланбайтын бюрократияға айналады, ол өз кезегінде жемқорлықтың пайда болуына, тиімсіз шешімдердің қабылдануына, азаматтардың жеке өмірлеріне мемлекеттің басып енуіне алғышарт жасайтын болады. Потернализмнің бұдан да жаман зардабы азаматтардың әлеуметтік енжарлылығының өсуі, бүкіл әлеуметтік проблеманы шешуде “жоғарғы инстанция” ретінде мемелектке үміттенуі; - Потернализм моделінің тағы бір сипаты-өндірісті қатаң директивті реттеу, әлеуметтік игіліктер мен қызметтерді бөлу мен айырбастау; - Потернализм моделінің үшінші сипаты-этатизм, яғни әлеуметтік сфераны, оның бөлек салалары мен мекемелерін мемлекеттендіру. Этатизм потернализмнің жалғасы болып табылады және әлеуметтік сфераның қызмет етуіне тікелей араласады, сонымен қатар бәсекелес немесе әлеуметтік проблеманы шешуде ынтымақтастықты ұсынатын қандай болмасын субъектіні ығыстырып шығарады; - Төртінші сипаты-әлеуметтік сфера салаларындағы нарықтық қатынастардың мүлдем әлсіз дамуы, көбінесе болмауы. Болса да даму деңгейімен салалар бойынша айрықшаланауы. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамтамасыздандыру салаларында төлем нысандары кездеспейді және олардың дамуы үшін ресурстар мемлекеттік, жергілікті бюджеттен және кәсіпорын қаржысынан бағытталады. Мәдениет, байланыс, дене шынықтыру, жолаушылар көлігінде нарықтық қатынастар модифицирленген, яғни түрленген нысанды иеленді. Бұл жерде төлем нысаны ескерілді, бірақ та бұл салалардағы қызметтердің өзіндік құнымен салыстырғанда төмен бағалар орнатылды. Салалардың үшінші тобында-сауда, қоғамдық тамақтандыру, тұрмыстық қызмет көрсетуде жекеменшіктің үлесі болғандықтан нақты нарықтық элементтері тарихи сақталған болатын, ал бұл салалардағы ерекше белсенді нарықтық қатынастар “көлеңкелі” экономика нысанында болуы, “қара” және “сұр” нарықтарының қызмет түрінде дамуы; - Бесінші сипаты-эгалитаризм – материалдық игіліктер мен қызметтерді тұтынудағы теңділік. Маңызды әлеуметтік игіліктен мен жұрттың қолы жететіндіктей қамтамасыздандыруда оң рөлді иеленеді. Біздің елімізде оның негізінде жалпыға бірдей сауаттылық, миллиондаған адамдарға тұрмыс жағдайының жақсаруы, көптеген аурулар бойынша ауыршаңдылықтың төмендеуі, өмір сүру деңгейінің өсуіне қол жеткізілуі; - Алтыншы сипаты-кепілденген жаппай жұмыспен қамту. Жалпы айтқанда, қоғам дамуының белгілі кезеңінде әлеуметтік саясаттың потерналистік моделі әлеуметтік-экономикалық қатынастарды жетілдірудің тежеуіші болып саналады.

         Шведтік модель. Бұл модельдің  маңызды ережесі әртүрлі әлеуметтік-экономикалық  топтар мен халық қабаттарының  ынтымақтастығы, тілектестілігі, бірдейлілігі. Швед мемлекеті қоғамның бүкіл  мүшелерінің мүддесін тең қорғауды  өзіне алды. Алайда, жалпылай әл-ауқаттылық  ұсынылатын игіліктер мен қызметтердің  жоғарғы сапасымен бірге швед  мемлекеті жағынан көп шығынды  талап етті.

          Швед әл-ауқаттылық моделіне жоғарғы  сапа мен әлеуметтік қызметтердің  қол жетерлігі тән. Оған мемлекеттік  бюджеттің бүкіл шығыстарынан  шамамен 40 пайызы шығындалады.

           Бұл жағдай швед моделін –  рестриктивті (шектеулі) сипатқа әкелді. Бұл рестриктивтілік халықтың  жеке табыстарына және кәсіпкерлердің  табыстарына тиесілі және мемлекеттік  бюджетке бірінші бөлінген табыстардың  көп бөлігін алуға мүмкіндік  беретін прогрессивті салық жүйесі  көмегімен жүзеге асырылады. Қатаң  салықтық жүйе жоғарғы сапалы  әлеуметтік қызметтердің кең  желілерін күшейтуге және түрлі  трансферттік төлемдер түрлеріне  қаржылық база болып табылды.

           Индустриялды дамыған елдерде  орын алған әлеуметтік саясат  моделі “Мемлекеттің  әл-ауқаттылық”  концепциясы болып табылады. Бұл  концепция бойынша мемлекет-жеке  мүддесі жоқ, қазіргі қоғамның  жалғыз институты, сондықтан ол  класстар арасында делдал болып  шыға алады және қоғамдық мүдделерге  сәйкес әрекет етеді. Тарихи  “Мемлекеттің  әл-ауқаттылық” моделі  экономикалық және саяси күйзеліс  кезеңдерінде қалыптасты. Мемлекеттің  нарық факторларының әрекетін  минималдап, әлеуметтік сфераны  қоса, бүкіл басқарушылық функцияны  өз қолына алды.

           Бұл функция тек қана әлеуметтік  амортизатор функциясын орындаумен  қатар (мысалға, жұмыссыздарды  қолдау түрінде, жұмыспен қамту  бағдарламалары, жұмыстарын жоғалтқандарды  қайта және кәсіптік даярлау  түрінде), жұмыс күшінің сапасын  жақсарту функциясын орындайды.  Тағы да бір маңызды функциясы-ол  қартайған шақтан және экстраординарлық  жағдайларда әлеуметтік кепілдемені  ұсыну.

 

 

 

 

2. Әлеуметтік әділеттіктің және әлеуметтік саясаттың   ара байланысы

 

Алғашқы кезеңде “мемлекеттің әл-ауқаттылық” концепциясы іскерлік ортада “лояльді” қабылданды, кейін  салық ауыртпалығы іскерлік ортасына, сонымен қоса қарапайым халық  ортасына да ауыр тиді. Оның үстіне көптеген зерттеулердің көрсетуінше әлеуметтік сфераның “мемлекеттендірілген” бөлігі қызметтің төмен сапасымен ғана емес, сонымен қатар баламалы әлеуметік сала мекемелері мен жеке және қоғамдық ұйымдарына қарағанда, ресурстарды төмен оңтайлылықпен қолданғанымен көзге түсті. Осының бәрі “ мемлекеттің әл-ауқаттылық” концепциясын алып тастауға талап болды.

           Егер  “Мемлекеттің  әл-ауқаттылық”  моделі Ұлыбритания, Франция және  басқа да еуропалық елдерінде  дамуын алса, онда “Әлеуметтік  нарықтық шаруашылық” моделі  Германия Федеративтік Республикасында  неғұрлым толық жүзеге асырылған   болатын.

Бұл концепцияның барысы: кәсіпкерлікке  экономикалық еркіндік беру және экономикаға  әкімшіліктік қатысуды алып тастау, себебі нарықтық еркіндік әлеуметтік мақсатқа жету үшін экономикалық, ресурстық  алғышарттар жасайда.

Таза нарық экономикасының дамуы негізінде батыс Германдық  мемлекет әр азаматқа белгіленген кедейшілік шегінен төмен түспейтіндей әлеуметтік амортизаторлардың біртұтас жүйесін  өрістетті. Алайда, сонымен қатар мемлекет азаматтардың өз күшімен орындай алмайтын әлеуметтік міндеттерді өз қолына алмауға тырысты. Бұл концепция бірнеше қарама-қайшылықтардан тұрды: - көптеген әлеуметік қызметтер нарықтық сипатта сақталды, ол өз кезегінде бұл қызметерді тұтынушының еркіндігін қамтамасыз етуге, әлеуметтік сфераның бөлек ұйымдары мен мекемелерінің арасында бәсекені қолдауға мүмкіндік берді; - сол уақытта, әлеуметтік бағдарламаларды мемлекеттің атқаруы, орындайтын жұмыстағы төмен дәрежелі жауапкершілік пен оған тиесілі тиімсіз проблемалар мен бюрократиялық аппараттың құрылуына әкелді. “Мемлекеттің әл-ауқаттылық” моделіне қарағанда “Әлеуметтік нарықтық шаруашылық” моделі барынша нарықтық негізде жүргізілді. Бұл модельдің негізгі постулаттары шамамен елу жыл бойы өзгеріссіз түрде сақталуда.

            Либералды экономиканы жүргізуде  әлеуметтік саясаттың “Нарықтық  моделі” орын  алды. Бұл концепция  бойынша әлеуметтік сферада кең  таралған мемлекеттік араласудың  орнына нарықтық бастауларды  қүшейту қажеттілігі қарастырылды. Бұны жүзеге асыруда:

- әлеуметтік сферадағы  жартылай мемлекетсіздендіру; - әлеуметтік  салалардың қызмет етуіндегі  нарықтық құралдарды қолдану  аясын кеңейту; Мемлекетсіздендіру  процессінде белгілі халық топтарына  қызметтерді ұштастыру, әлеуметтік  мекемелерді қызмет көрсету шарттарының  жекеменшік нысандары бойынша  диверсификациялау жүргізіледі.  Әлеуметтік саясаттың нарықтық  моделінің негізгі қалыптастырушы  идеясы-оның селективтілігі, яғни таңдаушылығы, мемлекет тарапынан көмекті қажет ететін бөлек өмірлік жағдайларға немесе нақты анықталған халық топтарына бағытталушылық. Осылай, мемлекеттің әлеуметтік саясаты қоғам мүшесінің қандай тобына қолданылуына байланысты екі бөліктен құралады: - еңбекке қабілетті азаматтар үшін олардың еңбек белсенділігін арттыру және өздеріне өз көмектерін дамыту үшін мемлекеттің жағдай жасауы; - мемлекет немесе басқа да қоғамдық институттар тарапынан әлеуметтік көмек тек қана ауру себептері, қатерлі жағдай, кәрілік пен жұмыссыздық себептері бойынша көрсетілуі. Бұл модельдің ең басты ерекшелігі – оның дәстүрлі құндылықтарға және жанұя, жергілікті қоғамдастықтар, пайдасыз ұйымдар тәрізді әлеуметтік институттарға бағытталуы. Әлеуметтік саясаттың “Нарықтық” моделі 70-жылдар ортасында, Маргарет Тэтчермен басқарылатын Ұлыбритания Үкіметінің нақты саясатының негізі болды, яғни бұл моделді жүзеге асыру “Мемлекеттің әл-ауқаттылық” моделінің кемшіліктерін толықтырушы өзгеше жауап ретінде қарастырылды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Қазақстан Республикасында әлеуметтік әділеттікті іске асыру механизмдері

 

Адам дүниеге келгеннен  бастап, өзіне қажетті әрі мемлекет тарапынан қамтамасыз етілуі тиіс құқықтар мен бостандықтарға ие және Қазақстан  Республикасы Конституциясында осыған үлкен әрі маңызды назар аударылған. Әркімнің өзінің жеке басының бостандығы заң жүзінде қорғалған. Заң бойынша адамның жеке басының қадір-қасиетіне қол сұғылмайды, мемлекет тарапынан кепілдіктер беріледі, оларды іске асыру үшін қажетті шаралар қабылданады.

Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге  арналған құқықтық саясат тұжырымдамасында: «Қазақстанның Конституциясында әлеуметтік мемлекетті құрудың негізгі құқықтары  мен принциптері бекітілген. Бұл орайда негізгі міндеттердің бірі әлеуметтік құқықтарды қамтамасыз ету мен қазіргі әлеуметтік саясатты іске асырудың ықпалды тетіктерін одан әрі қалыптастыру болып табылады» деп айтылған және оның іске асырылуы үшін бағыттар мен шешу жолдары тағы да аталып өтілген.

Әлеуметтік мемлекет құру тақырыбында аталған Тұжырымдамада  бірқатар қазіргі уақыттағы өзекті мәселелер қозғалып, әлеумет мәселесінің  аса маңызды, мемлекет тарапынан  тыс қалмаған, керісінше, әлеуметтік өмірді дамыту Құқықтық мемлекеттің  басты міндеті екені бірнеше  рет аталып кеткен: «Мемлекеттің кешенді, көпсалалы сипаттағы әлеуметтік-құқықтық саясаты әлеуметтік маңызы бар проблемалардың кең ауқымын шешуге бағытталған».

Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында: «Қазақстан Республикасы өзiн  демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтiк мемлекет ретiнде орнықтырады» деп белгіленген.

Яғни, Қазақстан Республикасы өзін:

1) демократиялық, яғни  демократия сипаттары мен қағидаттары  бар;

2) зайырлы, яғни дін  мен мемлекеттің арасы ажыратылған;

3) құқықтық, яғни құқықтық  мемлекеттің бірден бір белгісі  - биліктің үш тармағы дараланған;

4) сондай-ақ әлеуметтік, яғни  адам және азамат құқықтары  мен бостандықтарының басымдылығы  қағидаты орын алған мемлекет  ретінде жариялайды.

Осы аталғандарды қорыта келе, «оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмiрi, құқықтары мен бостандықтары» деп бекіткен.

 

 

 

 

 

2. Құқықтық мемлекет және адамның құқықтары

 

Адамның азаматтық құқықтары  мен бостандықтарын қамтамасыз ету  мен қорғау құқықтық мемлекетті қалыптастыру жолындағы маңызды мәселе. Жалпы  адам құқығы жеке тұлғаға нақты бостандықтар мен әлеуметтік игіліктерге кепілдік беретін саяси қатынастар жүйесінде  бекітілген ережелер мен принциптер жиынтығы. Адам құқығын қорғау ұлттық құқықтық тәртіптің маңызды міндеттерінің  бірі. Ең алғаш адам құқығы АҚШ конституциясы  мен «Адам мен азамат құқығы туралы»  Француз Декларациясында заңдастырылды. Бүгінгі күні адам құқықтары БҰҰ-ның  негізгі бес құқықтық құжаттарында анықталып, оларға кепілдік берілген. Олар: «Адам құқықтарының жалпыға  бірдей декларациясы» (1948 ж.), «Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Пакт» (1966 ж.), «Азаматтық және саяси  құқықтар туралы Пакт» (1966 ж.) және соңғысына  қарасты екі факультативті хаттама.

  Жоғарыда көрсетілген халықаралық құжаттар адамның құқықтары мен бостандықтарының нақты бір мемлекет еркіне байланысты емес екендігін көрсетеді. Адам құқығын кең мағынада екі жақты қарастыруымызға болады: теріс (негативті) және оң (позитивті). Бірінші топтағы құқық пен бостандықтар мемлекет пен басқа адамдардың тұлғаның жеке ісіне араласуына мүмкіндік бермеуге бағытталған, яғни жеке тұлғаның индивидтік бостандығының негізін құрайды. Бірінші топтағы құқықтар мен бостандықтар мемлекеттен қандай да бір ресурстарды, күштерді жұмсауды қажет етпейді. Бұл жердегі ең басты талап жеке тұлғаның ісі мен мүддесіне кедергі жасамау, оған араласпау. Мұндай құқықтар қатарына адамның либералдық құқықтарының барлығын жатқызуымызға болады. Позитивті құқтарға келер болсақ, олар мемлекеттің жеке тұлғаға қандай да бір нақты әлеуметтік игіліктерді беру жауапкершілігіне негізделеді. Бұл жағдайда құқықтар кепілдігі мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінен тәуелді.

  Егер мазмұндық тұрғыдан қарастыратын болсақ, онда адам құқықтары мен бостандықтары азаматтық, саяси, әлеуметтік-экономикалық, мәдени және экологиялық деп жіктеледі. Азаматтық құқық бұл адамға жаратылысынан берілетін құқықтар. Кез келген мемлекет бұл құқықтарды тәуелсіз және ашық сот, тұрғын үйге қол сұқпау, еркін жүріп тұру, тұрғылықты мекенді өз қалауынша таңдап алуды заңмен бекіту арқылы қамтамасыз етеді.

Ал саяси құқықтар азаматтардың қоғам мен мемлекет ісін басқаруға  қатысу құқығын қамтамасыз етеді. Бұл  қатардағы құқтарға сөз еркіндігі, ар-ұждан еркіндігі, ақпарат алу  құқы, сайлау және сайлану құқы, бірлестіктерге бірігу құқы жатады. Әлеуметтік-экономикалық құқтар бұл азаматтардың материалдық  ресурстарды өндіру, алмасу мен пайдалану  саласындағы мүмкіндіктері мен  құқықтары.