Адам және экономика, адамның экономикалық іс-әрекеті

    Адам  және экономика, адамның  экономикалық іс-әрекеті 
 

    ЖОСПАР 
 

КІРІСПЕ ...........................................................................................................3 

І. АДАМ  КАПИТАЛЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ  ТЕОРИЯЛАРЫ

1.1 Экономикалық  ойлар тарихы – ғылым ретінде..............................................5

1.2 Адам капиталы теориясының тұжырымдамалары....................................9

1.3 Нарықтық қатынастар дамуындағы адам капиталының рөлі....................12 

 ІІ. АДАМ РЕСУРСТАРЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАСҚАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

2.1 Адам ресурстарын  басқарудың атқаратын қызметтері................................14

2.2 Басқару қызметкерлерін  бағалау....................................................................20

2.3 Қызметкерлерді  басқарудың тиімділігі.........................................................23 

ІІІ. Адам капиталын  нығайту...............................................................................26 

ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................................................31

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ............................................................34 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

КІРІСПЕ

    Курстық жұмыстың өзектілігі. Нарықтық қатынастарға негізделген азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекетті құру процесінде әлеуметтік дамудың барлық болмысы адами өлшемдерді қажет етеді. Қазақстан үшін қазіргі жаңа әлеуметтік-экономикалық саяси кезеңге өту барысы сан қырлы күрделі процесс. Сон-дықтан да мемлекетіміздегі алға қойылып жатқан мақсат-мүдделерге жетудің негізгі алғы шарттарына білім, ғылым, адам өмірінің толыққандылығы, қазақстандықтардың өз творчестволық әлеуетін еркін жүзеге асыру мүмкіншіліктері жатады.

    Бүгін таңда Қазақстан өз дамуының қоғам  ауқаттылығының өсуі адам капиталын  құрайтын жеке қабілеттілік пен мүмкіндікке тәуелді болатын жаңа кезеңіне өтіп жатыр. Бұл кезең еліміздің әлеуметтік-экономикалық қүрылымдары тез өзгеріп, нарықтық іс-әрекеттердің институционаландыруымен, ескі кәсіби білім беру жүйесін өзгертетін жаңа әлеуметтік қатынастардың қалыптасуымен ерекшеленеді. Яғни адамның біліміне, білігіне, мүмкіншілігіне, әлеуетіне, сипатына жаңа талап-тілектер қоюымен қалыптасып отыр.

    Сонымен, өтпелі кезеңнің бағыты, мақсаты қоғамның, адамның құндылығын, жетістіктерін  аша түсетін, гүлдендіретін, сыйлайтын  жағдайға жеткізу үшін, мемлекеттік және жеке мүдделерді сол адамның азаматтық бейнесін тұрақтандыруға, білімі мен біліктілігінің мазмұны мен сипатын, құрылымын жетілдіруге, ғылыми-творчестволық әлеуетін дамытуға жұмылдыру керек.

    Қазіргі уақытта жекелеген елдер арасындағы капитал қозғалысы кеңінен дамып отыр. Бұл елдердің әрқайсысы бір мезгілде капиталды шетке шығарушы да, капиталды әкелуші де болады, яғни капиталдардың елдер арасындағы ауысуы жүзеге асады. Бұл жағдайда шетке капитал шығару өз елінде капитал қорлары жетіспеген кезде де жүзеге асырылады, ал шетел капиталының келуі бәсекелік қабілеті төмен ұлттық капиталды ығыстырады. Шетке капитал шығарушы немесе шеттен капитал әкелуші елдердің ара жігін айыру өте қиын. Капитал негізінен кәсіпкерлік және қарыз формасында шетке шығарылады. Кәсіпкерлік капитал шет елдерге тікелей инвестиция түрінде шығарылады. Тікелей инвестиция өз өндірісін құру үшін немесе жергілікті компаниялар акцияларының бақылау пакетін сатып алу мақсатында капитал жұмсау арқылы жүзеге асады. Қарыз капиталы қарыз өсімін әкелетін заемдар, несиелер түрінде шығарылады. Қазіргі уақытта әр түрлі салаларды қаржыландыратын шетел инвестициясының жедел даму тенденциясы байқалып отыр. 1993 жылы дүние жүзіндегі қаржы капиталының көлемі орасан зор мөлшерге — 3 трлн. долларға жетті. Бұл ақшалар дүниежүзілік қаржы рыногының негізін құрайды.

    Қазіргі уақытта дамушы және өнеркәсібі дамыған  елдер арасындағы капитал қозғалысында елеулі өзгерістер пайда болды. Жас  ұлттық мемлекеттерден капитал шығару, бір жағынан, олардың экономикасының дамуына мүмкіндік берсе, екінші жағынан, өнеркәсібі дамыған елдер жас ұлттық капиталдың өз елдеріне келуіне кедергі жасайды, сөйтіп дамушы мемлекеттерде негізінен шикізат өндірісін дамытады,

Бірақ соған қарамастан, көптеген дамушы мемлекеттер өз экономикасы үшін дамыған елдердің капиталын тиімді пайдаланып отыр. Дамудың жоғары деңгейіне жету үшін жаңа индустриалды елдер алдыңғы қатарды технология мен тікелей жеке меншік капиталды инвестициялау мүмкіндіктерін пайдаланады.

    Курстық жұмыстың мақсаты. Адам және экономика, адамның экономикалық іс-әрекетін анықтай отырып, тақырыпты зерттеу.

    Курстық жұмыстың міндеттері:

    - адам мен экономиканың мәнін,  арақатынасын анықтау;

    - адамның экономикалық ортадағы  орнын бейнелеу;

    - адам капиталын зерттеу. 
 
 

    І. АДАМ  КАПИТАЛЫН  ҚАЛЫПТАСТЫРУ  ТЕОРИЯЛАРЫ

    1.1 Экономикалық ойлар  тарихы – ғылым  ретінде

    Қоғамдық  өндірістің қалыптасуы мен даму тарихын, сондай ақ адамзат қоғамының даму эволюциясының барысындағы экономикалық тұжырымдамалардың (идеялар мен  ой, пікірі, көзқарастар) пайда болу, даму кезеңі мен алмасуының тарихи процесін зерттеу экономикалық ілімдер тарихының пәні болып саналады.

    Экономикалық  ілімдер тарихы экономикалық процесстерге деген көзқарастар эволюциясын, экономикалық теориялар мен мектептердің қалыптасуы мен даму заңдылықтарын зерттейді, оларға талдау жасайды, аса көрнекті экономистердің көзқарастарын жүйеге келтіріп және оны ашып береді. Бұл курс ғылым ретіңде идеялардың жалғастығы мен өзара байланысын, келістер (көзқарастар) мен қорытындылардың трансформациялануын бөліп көрсетеді.

    Экономикалық  ілімдер тарихы экономика ғылымының  даму эволюциясының жалпы бағыттаушылығын, оның басты бағыттарының трансформациялануын, стратегиялық және жедел шешімдер қабылдаумен, экономикалық саясаттың өзара байланусын түсінуге көмектеседі.

    Қоғамдағы шаруашылық өмірінің өзіндегі өзгерістер мен қарама қайшылықтар, таптар мен  әлеуметтік топтардың өзара байланысты іс - әрекетімен күресі, сондай-ақ экономика  ғылымының өзінің ішіндегі және экономикалық теориялар арасындағы қарама қайшылықтар, экономикалық ілімдер тарихының сыннан өткен тұжырымдамаларына сәйкес, экономиалық идеялардың даму көздері болып саналады.

    Оның  тарихын ғылыми тұрғыдан негіздей отырып, кезең- кезеңге бөлу, экономикалық ілім прогресінің келісті (түзу) суретін жасаудың қажетті жағдайы болып саналады. Мұндай кезең – кезеңге бөлудің ғылыми негізі - әлеуметтік – экономикалық қатынастарды, қоғамның таптық құрылымдарын және бүкіл саяси қондырманы түбірінен жұлып, үзіп тастау арқылы, қоғамдық – экономиялық жүйені алмастыру (ауыстыру) туралы ілім болып табылады.

    Әлем  тарихының қандай бір уақыт үзігінде формациялардың қайсысы үстемдік етуші  болып саналатындығына қатымысты. Тарихи дәуірлер бөлініп көрсетіледі, мысалы, кұлиелену дәуірі немесе капитализм дәуірі.

    Қандай  бір формациялар шегінде таптардың мүделері мен олардың идеаларының (ғылымдарының) экономикалық көзқарастары – қалыптасу, толысу немесе пайда болу сатыларына қатысты өзгеретін құбылыс (факті) экономикалық ілімді кезең – кезеңге бөлу айрықша маңызға ие болады. Таптар күресінің кең құлаш сермеуі мен бағыты, қоғам мүшелерінің  мүдделерін қорғаудың прогрессивтілігі немесе керітарушылығы (реакционность), тура осыған қатысты болады.

    Саяси экономияда классикалық мектептерінің  пайда болуы, оның “жас” буржуазияның саяси үстемдігін жүргізу үшін феодализімнің ескілік қалдықтарына қарсы күресімен байланысты айрықша ғылым ретінде қалыптасуын аса құрметпен атап көрсетіледі.

    Дәуірлер  бойынша, қоғамдық – экономикалық формациялар  мен олардың сатылары бойынша  экономикалық ойларды кезең - кезеңге бөлу шеңберінде таптық бағыттарды (мысалы, буржуазиялық, ұсақ буржуазиялық), ал олардың шеңберінде – теориялық ағымдарды, ілімдерді, жекелеген мектептерді бөліп көрсету қажет.

    Қазіргі жағдайда ғылыми талдау  жасаудың басты  міндеттері әртүрлі экономикалық ағымдар мен мектептерді зерттеу, сынау, мүлде жоққа шығару емес, олардағы бөлініп көрінетін, тарихи тәжиребеге қарама-қайшы келетін және теріске шығаратын дәлелдер мен нақты аспектілерді ерекшелеп көрсететін ғылыми талдау болып саналады.

    Көптеген  елдердің үкіметтері реформаларды жүзеге асыру кезінде пайдаланатын ұсыныстарының  белгілі бір тәжиребелік мәні, қазіргі батыстың экономикалық теориясында  кезең - кезеңге жүйелі түрде бөлудің  дұрыс, ұтымды элементтерінің бар екендінігінің  айқын дәлелі болып саналады. Тура осы тәжиребелік мәнді, экономикалық теорияларды қазіргі дамыған мемлекеттерде пайдаланады. Белгілі бір шекте бұл ұтымды аспектілер, ұсыныстар ТМД – ның бүкіл елдері үшін қызығушылықтар туғызады. Әсіресе нарық проблемалары, банк - қаржы жүйесі, инвестиция мәселелері, интеграциялар және т,б,

    ХХ  ғасырдың 50-60 –шы жылдарынан бастап, біздің экономикалық әдебиеттерімізде қаншалықты географиялық қана емес, соншалықты әлеуметтік және идеологиялық мағыналарға  ие болған “батыс экономика теориясы” түсінігі кең таралды.

    Бұл “батыс экономика теориясы” түсінігі, мемлекеттік реттеуге сүйенбейтін, нарық пен жеке меншікке иелік  етуге негізделген аралас  экономикалық жүйелер тұжырымдамасының  жиынтығын  білдіреді. Олардың арасында терең  алшақтық, айырмашылықтар болғанымен, бұл түсінікке бүкіл батыс экономистері қосылады. Кейбір экономистер тұтастай нарыққа сене отырып, мемлекеттік реттеуге қарсы болды, басқалары жеке меншік және мемлекеттік секторлардың әртүрлі үйлесіміндегі (жарастығындағы) мемлекеттік интервизионизімді күшейтуді жақтады.

    Жоғарыда  айталғандай тарихи экономикалық ғылым, әрбірі методолгиялар, әлеуметтік тұжырымдамалар, ақпарат пен тәжиребелік ұсыныстардың ерекшеліктерімен сипатталатын қазіргі  батыс экономика теориясындағы  бірнеше негізгі бағыттарды (кезеңдерді) бөліп көрсетеді.

    Мәселен, өзінің дамуын ХІХ ғасырдағы маржиналисттік теоретиктерден (яғни Л. Вальрастан,        А. Маршалдан), бастаған неоклассикалық бағыт  методологиялық негізге индивидуализмді (микроэкономиканы) алды. Осы методологияға сәйкес, тұтынушының немесе өндірушінің жеке дара шаруашылығында тауарлар мен қызметтердің пайдалылығын бағалау идеясы туды. Еркін бәсекелестік осы элементерді нақты нарықтық бағаларға, табыстарға трансформациялайды. Экономикалық субъектілерге мұндай бағдарланыс шынайы (сенімді) шаруашылық шешімдерін қабылдауға мүмкіндіктер береді.

    Дәл осы неоклассиктер, “кәсіпкерлік еркіндік”  доктринасының жақтастыры, монетаристер (М. Фридмен), ұсыныстар теориясының (М. Фельдстайн), ұтымдылықты күтушілік  мектептерінің (Р. Лукас) өкілдері нарықтық экономика тұрақты  динамикалы тепе – теңдіктің тұрақты ішкі  тетіктеріне ие, мемлекет тарапынан көмекті қажетсінбейді деп болжам жасады. Егер үкімет ақша – несие және бюджет аясында ақпаратқа, инфляцияға қарсы қатаң бағыт жүргізетін болса, неоклассиктер айтқандай, қалған проблемаларды нарық дербестік жағдайда өзі шешеді.Тәжиребеде,  неоклассиктердің тұжырымдамалары әлемнің көптеген елдерінің үкімет шеңберінде кең түрде қолдау табуда.

    Мәселен, әлеуметтік мұқтаждарды бюджеттік қаржыландыруды ең жоғары көлемде қысқарту және шаруашылық жүргізудің мемлекеттік секторын қолдай отырып кейбір экономистер - неоклассиктердің оңшыл үкіметтерінің (М. Фримен – М. Тетчердің, Р. Рейганның және т.б.)   кеңесшілеріне айналды.

    Неолибералдардың неоклассиктерден өзгешелігі, олар нарықтық шаруашылықтың автоматизмДІ (А. Смиттің “көрінбейтін қолы”) ережелерін пайдалануды мүмкін емес деп санады. Себебі нарық, егер оны мемлекеттің көмегімен құрса, ол өзінен - өзі сол автомотизімге келеді. Мемлекет нарыққа  өзін - өзі реттеуді беру керек деді.

    Неолибералдар, сондай ақ ішкі нарықтық ауытқулармен белсенді күресіп, монополияға қарсы  саясатты  жақтады. Олар әлеуметтік (зейнеткерлерді, мүгедектерді, оқытушыларды және т.б.) қолдау саясаты  үшін күресті.

    Германиалық неолиберализм “Жалпыға бірдей байлық әкелуші мемлекет”, өзіндік үлгі (күшті және қуатты адамдар бәсекелестікте жоғары табыстарға қол жеткізеді, ал әлсіздер – мемлекеттен көмек алады) жобасы бойынша неоклассиктер мен кейнсиандықтар арасындағы аралық жағдайды қолдады. Кейнсиандық батыс экономика  теориясы әлеуметтік мектептердің ортасында болды. Олардың пікірі бойынша капиталистік экономиканың негізгі проблемасы экономикалық сұраныстың тапшылығы, осыдан мемлекеттік бюджет шығыстары мен белсенді несие – ақша саясаты есебінен оны қолдау қажеттілігін шығарды.

    Егер 40-70 – ші жылдары кейнсианизм  батыс экономистері мен саясатшылар  арасында үстемдік құрса кейінгі  жылдары, ол рейгономиканың, тэтчеризмнің экономикалық саясатының негізін құраған, неоконсервативтік теориялар мен жарыста оған жол беруіне тура келді.

    Бил Клинтон үкіметінің  экономикалық саясаты экономикалық дамудың жаңа бұтағында (витки) өзіндік кейнсиандық - монетаристік синтезге сүйенетіндігін көрсетті.

    Сонымен, экономикалық ілімдер тарихы экономикалық ғылымдардың даму эволюциясының жалпы бағытын, оның басты бағыттарының трансформа-циялануын, стратегиялық және жедел шешімдер қабылдаумен экономикалық саясаттың өзара байланысын түсінуге көмектеседі. 

    1.2 Адам капиталы теориясының тұжырымдамалары

    Енді осы адам өмірінің құндылығы жөніндегі көзқарастарға тоқталсақ, адамның шаруашылық іс-әрекетін "экономикалық адам" теориясының шеңберінде үлгілеу әрі экономикалық, әрі әлеуметтік проблемеларды терең қамтуымен сипатталған. Осы теорияларда:

    Біріншіден, адам тәуелсіз әрі тұрақты артықшылықтары бар дараланған тұлға ретінде көрінеді. Ол өзінің нақты әлеуметтік байланыстарынан тыс табиғат берген өзіндік бір "орташа қалыпты" адам ретінде қарастырылады, жеке пайдасын ойлайтын өзімшіл болып табылады.

    Екіншіден, бұл адам ұқыпты: өзінің пайдасы қайда екенін біле тұра, ол өз мақсатын таңдап алады да, белгілі бір таңдауының салдарына қарай салыстырмалы шығынға бататынын пайымдайды.

    Үшіншіден, бұл жақсы хабардар адам. Ол өзінің қажеттерін біліп қана қоймайды,  сол қажеттерді қалай қанағаттандырудың жолдары туралы да оның ақпараты жеткілікті". Осындай У. Петтидің идеяларын А. Смит ілгері дамытты. Ол адамның қабілет-қарымын ел байлығының аса маңызды кезі деп санады: "Пайдалы еңбек өнімділігінің артуы, ең алдымен, жұмыскердің ептілігі мен іскерлігінің артуына, ал содан кейін ғана машиналар мен аспаптардың жақсаруына байланысты". Ол негізгі капитал деп машиналардың, еңбек қаруының, үй-жайдың, жердің өндірістік жиынтығын, сондай-ақ "қоғамның барлық тұрғындарының немесе мүшелерінің үйренген әрі пайдалы қабілеттерін" санауды ұсынған.

    А. Смиттің аса маңызды әдіснамалық  қорытындысы адам қабілетінің екіұдай  табиғатын негіздеуі болды: "Мұндай қабілеттерді игеру, оларды меңгерген  адамның тәрбие алу, оқу немесе шәкірт болу кезіндегі шығынын қосқанда, қашанда шын мәніндегі шығындарды қажет етеді, оның тұлға бойында іске асқан есепті негізгі капитал — осылар. Мұндай тұлғаның дәулетін құрай отырып, бұл қабілеттер соның өзі өмір сүретін күллі қоғамның да байлығын құрайды. Жұмысшының үлкен ептілігі мен білігін еңбекті қысқартатын немесе жеңілдететін, белгілі бір шығынды қажет еткенімен; сол шығынды пайдасымен қоса өтейтін машиналар мен өндіріс құралдары ретінде қарастыруға болады". Бұдан шығатын қорытынды: еңбек қабілетін арттыруға байланысты шығатын шығындар еңбеңтің нәтижелілігін өсіруге ықпал етеді, оны жеңілдетеді, сөйтіп, ұйымның пайдасы арқылы өтеледі.

    Бұл пікірдің біздің қоғам үшін маңызы зор, керемет деген жаңалықтар, жаңа технологиялар адамдардың күшімен, даму деңгейімен, қабілетімен, іскерлігімен жүзеге асады. Сондықтан да адамның білім, еңбек ету, яғни мамандану қабілетіне инвестиция салу бірінші орында тұру қажет.

    А. Смиттің идеяларын оның ізбасары Д. Рикардо дамытты. Ол ғылыми айналысқа "жұмыс күші" санатын тұңғыш рет енгізді, оны жалдану арқылы жұмыс істейтін адамдардың өзі деп білді. Еңбек ету қабілетінің ұдайы өндірісі, Д. Рикардоның айтуынша, халықтың ұдайы өндірісі барысында сол халықтың өзінің тұрмыс игіліктерін тұтынушы.

    Адам  капиталы теориясын тұжырымдаудың  алғы шарттары К. Маркстің еңбектерінде де кездеседі. Ол былай деп жазды: "Егер шектеулі буржуазиялық формасын былай қойсақ, байлық дегеніміз қажеттіліктердің, қабілеттердің, тұтыну құралдарының, өндіргіш күштердің және т. б. индивидтердің әмбебап айырбасы тудырған әмбебаптығы болмағанда, не? Байлық дегеніміз табиғат күштеріне, яғни "табиғат" деп аталатынның күштеріне де, оның өз табиғатының күштеріне де биліктің толық дамуы болмағанда, басқа не? Байлық дегеніміз адамның творчестволық дарынының бұрынғы өткен тарихи дамудан басқа ешқандай алғышартсыз... барынша айқын көрінуі емей, не?". К. Маркс тікелей өндіріс үрдісі тұрғысынан қарағанда, жұмыс уақытын үнемдеуді негізгі капитал өндірісі деп қарауға болатынын жөне сол негізгі капиталдың өзі — адам екенін баса айтады.

    К. Маркстің ілімі өзі өмір сүрген кездегі қоғамның міндеттерін түсіну аясында шектелгенін ескеру қажет. Сондықтан сол қоғамды зерттеудің іргелі негіздерінің бірі — капиталды белгілі бір катынастар жиынтығы деп, ал оның негізін жалдамалы жұмысшыларды қанау құрайды деп қарастыру болды. Мұның өзі зерттеу барысында парасатты күрделі еңбекті абстрактылы түрде қарапайым дене еңбегімен орайластыруға жол берді.

    XX ғасырдың 50—60-жылдарында адам капиталының  тұтас тұғырнамалары біртұтас  қисынды теориялар ретінде дами  бастады. Адам капиталын жұмыс күшімен теңдестіріп, оның өмір сүру және шаруашылық жүйесінде пайдаланылу формаларын теориялық жағынан ажыратпады. Мәселен, Г. Боуэннің пікірінше, адам капиталы алған білімнен, машықтан, қисындамадан және күш-қуаттан тұрады, адам баласының бойына біткен осы қасиеттер белгілі бір уақыт кезеңінде тауарлар мен қызмет түрлерін өндіруге пайдаланылуы мүмкін. Кейбір авторлар адам капиталын "ресми оқу немесе білім алу, не практикалық тәжірибе арқылы табылған ақыл-ой қабілеті ретіндегі капитал" деп біледі.

    Біздің  ойымызша, "адам капиталы" мен "жұмыс  күші" ұғымдарының мәндік өрістері өзара қиылысады, бірақ үйлеспейді.

    Біріншіден, жұмыс күші дегеніміз қоғамның әлеуметтік құрылымының өлшем бірлігін —  жұмыспен қамтылған халық ұғымын білдіреді, ал ол, өз кезегінде, кәсіби біліктілігі, жас шамасы және т. б. сипаттары бойынша жіктеледі. Осы мәнінде жұмыс күші қоғам дамуының әлеуметтік-экономикалық көрсеткіш ретіндегі адам капиталымен жақындасады. Дегенмен, жұмыс күші ұғымы ықтималды адам капиталына барлық кіретін барлық ресурстарды қамтымайды.

    Өздерінің қалыптасу сипаты мен қоғамға  мәнділігі жағынан жұмыс күші мен адам капиталының біршама  ортақ белгілері бар екені  даусыз: ол, әдетте, ресурс шығындау арқылы және материалдық өндірісті қысқарту мен жинау есебінен жүзеге асырылады; жұмыс күші мен адам капиталының деңгейі қоғамның болашақтағы әлеуметтік-экономикалық дамуының серпінді үрдісін айқындайды; жұмыс күші мен адам капиталы өздерінің сипаты жөнінен ұзак мерзімді ресурс. 

    1.3 Нарықтық қатынастар дамуындағы адам капиталының рөлі 

    Нарықтық  қатынастар дамуының және азаматтық  қоғам қалыптасуының белгілі  бір жағдайында жұмыс күші адам капиталына айналатынына мүмкіншіліктер туды. Әлеуметтік орта өндірістің, меншіктің және табысты  белудің жүйесінен алшақтатылса, ал жеке адамның меншікке қатынасы натуралдық немесе ақшалай түрде ғана болса, әлеуметтік қатынастардың мұндай сипаты жұмыс күшін нақты кәсіпорынның табыс алу мақсаты мен тар шеңберлі экономикалық пайдалануына жағдай жасайды. Басқаша айтқанда, жұмыс күші бар болу мүмкін, бірақ ол адам капиталы дәрежесінде бола алмайды. Белгілі бір жағдайларда ол табыс алу үшін пайдаланылмауы мүмкін, қайта, қоғамда қолдау таппайтын әрекеттерге қосылуы ықтимал. Қазіргі жағдайда елімізде осындай жағымсыз құбылыстар көптеп кездеседі.

    "Адам  капиталы" ұғымы әр түрлі теориялық  тұрғыдан зерттелгенімен, көптеген  авторлар іс жүзінде оны әлеуметтік  оңтайлы немесе экономикалық  қажетті білімдердің, машықтардың,  сапалардың, қисындардың, қабілет-қарқынның  жиынтығымен байланыстырады. Бұл ретте адам капиталы ұғымы тар шеңберлі-экономикалық мәнінде және кең мағынасында қарастырылды.

    Сонымен, жалпы алғанда, әлеуметтанушылық теория ұғымы ретіндегі адам капиталы негізгі  үш компоненттен тұрады, олар — парасаттылық, біліми және биологиялық компоненттер. Олардың әрқайсысы өздігінен кемелдену, ұдайы өсіп-өну және қорлану қабілетіне ие. Адам капиталының әр бөлігі адамның тұтыну үрдісінде ұлғаймалы ұдайы өсіп-өнуі нәтижесінде қалыптасады, бұл оның денсаулығын қалпына келтіруінен, білім байытуынан, машықтануынан, жекелеген адамдардың пайда алу мақсатымен қоғамның экономикалық игіліктерінің ұлғаймалы үдайы өндірісінде осы қабілеттерді таныта білуінен көрінеді.

    Биологиялық адам капиталы отбасы бюджетіне, денсаулық  сақтау мен дене тәрбиесіне салымдар салу жолымен қалыптастырылады. Ол ықтималды адам капиталының биологиялық өзіндік дамуына және ішінара биологиялық нысаналы дамуына жағдай туғызып, оны табыс табу немесе пайда алу мақсатымен одан әрі пайдалану арқылы жүзеге асады. Биологиялық адам капиталын қалыптастыру халықтың денсаулық деңгейі мен еңбек етуге деген дене қабілеті тұрғысынан коғамның әлеуметтік саралануын бейнелейді.

    Парасатты біліми адам капиталы көбінесе қоғамның ғылыми-біліми институттар жүйесіне салым салу арқылы қалыптасады да, екіұдай үрдісті: жаңа білімдер мен ақпарат ағындарын нысаналы түрде өндіруді және еңбек субъектісінің жеке адам, ұжым, қоғам деңгейіндегі парасатты-біліми қасиеттерін нысаналы түрде дамытуды қамтиды. Ол парасатты-біліми, өзіндік дамуға және нысаналы дамуға жағдай жасап, оны кәсіби мәртебеге, билікке, табыс табу мен пайда алу мақсатында одан әрі дамыту арқылы жүзеге асырылады.

    Парасатты-біліми адам капиталын қалыптастыру, қоғамның білім мен ақыл-парасат деңгейі  тұрғысынан әлеуметтік саралануын бейнелейді. Адам ресурстары ұғымынан айырмашылығы — адам капиталы пайымдамасы адам факторынан белсенді әрі серпінді қасиетін ашып керсетеді, әлеуметтік теңсіздікті, әлеуметтік қажеттіліктердің, институттар мен үрдістердің серпінін ескереді. 
 

    ІІ. АДАМ РЕСУРСТАРЫН БАСҚАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

    2.1 Адам ресурстарын басқарудың атқаратын қызметтері

    Адам  ресурстарын басқару мемлекеттің  қандай жүйе бойынша дамып келе жатқандығына қарамастан, оның шешуші қызметі болып  табылады. Әрине, бұл Қазақстанға  да қатысты мәселе. Сондықтан мамандарды басқарудағы әдістемелік жолдарды білген жөн.

    Дамыған елдерде бұл мәселені зерттеуге  үлкен көңіл бөлінеді. Мысалы, АҚШ-та «мамандарды (қызметкерлерді) басқару» пәні 200-ге жуық жоғары оқу орнында  оқылады. Ірі корпорациялардағы мамандардың 30%-на жуығының магистр дәрежесі бар. Жапондықтар өздерінің өмір сүруін табиғи ресурстарға емес, адам ресурстарына байланысты деп түсінеді және де олар өздеріндегі ең басты байлық адам деп есептейді.

    Қолданылатын  ресурстардың көп түрлілігіне қарамастан оларды әдетте негізгі 3 топқа бөледі:

    -    натуралды немесе табиғи (жер,  т.б.);

    -    материалды (капитал);

    -    адам ресурстары (еңбек).

    Ресурстарды басқару ұйымды басқаруға негіз болады. Адам ресурстарын басқару кез келген ұйым үшін материалды және табиғи ресурстарды басқарумен катар, жалпы басқа-рудың бір құраушысы болып табылады. Алайда өз қасиет белгілеріне қарай адам ресурстары баска ресурстардан өзгешеленеді де, басқарудың ерекше әдістерін қажет етеді. Басқару процесінде адам ресурстарының өзіндік ерекшелігін ескерген жөн. Оның мәні мынада:

    Біріншіден, өндіріс құралдарына қарағанда (машиналар, шикізат) адамдардың сапасы бар, соған сәйкес олар сыртқы әсерге сапалы тұрде жауап бере алады. Яғни, ұйым мен қызметкер арасындағы өзара байланыс процесі екі жақты болып табылады.

    Екіншіден, сапалы болғандықтан адамдар үнемі жаңарып дамып отыруға қабілетті. Технологиялар мен оған қоса кәсіптік білім бірнеше жылдың ішінде ескеріп отыратын ғылыми-техникалық прогрестің қазіргі жағдайында қызметкерлердің үнемі дамып, жаңарып отыру қабілеті кез келген ұйым қызметінің тиімділігін арттырудың аса маңызды да ұзақ мерзімді көзі болып табылады.

    Үшіншіден, қазіргі заманғы қоғамдағы адамның еңбек ету өмірі 30-50 жылды құрайды, осыған байланысты ұйым мен адамның ара қатынасы ұзақ мерзімдік сипат алады.

    Төртіншіден, материалды және табиғи ресурстарға қарағанда адамдар ұйымға белгілі бір мақсаттармен, саналы түрде келеді де, ұйымнан осы мақсаттарына жетуде көмек күтеді.

    Мамандарды  басқару адамзат қоғамының даму тарихында ежелден бастау алады. Туыстық ұйымдарға біріккен сонау ежелгі адамзат қоғамының алғашқы өкілдері-ақ өздерінің өте шектеулі ресурстарын пайдалану мәселесін күнделікті шешіп отыратын, күнделікті еңбек бөлінісі, еңбек уәждемесі (мотивация) және тәртіп мәселелерімен кездесіп отыратын.

    Мамандарды  басқару да кез келген объектіні немесе процесті басқару секілді ұйымдық қызмет болып табылады.

    Ғылыми-техникалық прогрестің жеделдеуімен, нарықтық қатынастардың одан әрі дамуымен және бәсекенің өрши түсуімен сипатталған XX ғасырдың соңғы жылдары мамандар алдына адам ресурстарын басқару саласында жана мәселелер туындатты. Бұл мәселелер қатарында мыналарды атап өтуге болады:

    - қызметкерлердің қазіргі заманғы экономика талаптарына  кәсіптік  деңгейі   мен  білімінің  сай   келу   мәселесін шешу;