Акционерлік қоғам қаржысы

    Мазмұны 

    Кіріспе...............................................................................................................3

    1 Акционерлік  қоғамның коммерциялық шаруашылығы............................5

                    1.1 Акционерлік қоғамның мәні, қызметтері....................................5

        1.2 Акционерлік қоғамның түрлері...................................................8

    2 Акционерлік  қоғам қаржысы.....................................................................12

         2.1 Акционерлік қоғам қаржысының экономикалық мәні............12

         2.2 Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы.......................16

                    2.3 Акционерлік қоғамдардың акциялары......................................23

                    2.4 Акционерлік қоғамның облигациялары....................................29

    Қорытынды.....................................................................................................34

    Қолданылған әдебиеттер тізімі.....................................................................36 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    Кіріспе 

    Нарықтық  экономикада кәсіпкерліктің негізі түрі акционерлі қоғамдар (АҚ) болып  саналады. Кәсіпкерліктің бұл түрінде  кәсіпорындар, мекемелер немесе жеке азаматтар келісім бойынша капиталын  бір жерге шоғырландыру арқылы заңды түрде тіркелген ұйым құрып және өздері бекіткен жарғы бойынша қызмет атқарады. Акционерлік қоғамдар акцияның бірнеше түрлерін шығаруға құқықтары бар. Акция (французша action – құнды қағаз) – акционерлік қоғамның қаржылық қорына енгізілген белгілі мөлшердегі қаржыны куәландыратын бағалы қағаздың түрі. Ол өз иесіне осы қоғам қызметінен түскен пайданың белгілі бір бөлігін дивиденд ретінде алуға, сонымен қатар акционерлік қоғам тартылған жағдайда оның мүлігін үлестіруге қатынасуға құқық береді.

    Экономикалық теориядан бұл құнды қағаздардың негізгі түрлері белгілі: жай акциялар, артықшылығы бар өтімді акциялар, иелі акциялар, ұсынушы акция, үстеме пайда табуға қатысу үшін артықшылығы бар акциялар, куммулятивтік акциялар.

    Өз  қызметін жүзеге асыру үшін қаражат тарту мақсатымен акциялар шығаратын заңи тұлға акционерлік қоғам деп танылады. Қоғамның өз акционерлерінің мүлкінен оқшауланған мүлкі болады және өз міндеттемелері бойынша өз мүлкі шегінде жауап береді. Қоғамның барлық мүлкінің ақшалай баламасы қорлар түрінде тіркеледі, сондықтанда бұл үдеріс қорлану деп, ал оның ақшалай баламасын тең үлестерге немесе акцияларға бөлу акционерлендіру деп аталады. Осы операциялар арқылы жылжымайтын және бөлінбейтін мүлік икемді және бөлінгіш мүлікке айналады, бұл оған жаңа қасиет береді: мүлік иесізденген нысанда өткізілуі және қатысушылардың кез келген санына сатылуы мүмкін. Кәсіпорын-құрыдтайшылардан басқа, тікелей бұл өндіріске қатысты және қатысы жоқ заңи тұлғалар акцияларының иеленушілері бола алады. Акциялардың барлық саны бірден құрылтайшылар мен шақырылған акционерлер арасында бірден бөлінуі заңнамамен қарастырылған.

    Қазақстан Республикасында қоғамның екі үлгісі – ашық және жабық үлгілері құрылды. Қоғам өзінің үлгісін акционерлердің жалпы жаиналысының шешімі бойынша осы Заңның талаптарын сақтай отырып өзгерте алады. Егер жабық қоғам акционерлерінің саны жүзден асса, ол қоғамның үлгісін ашық етіп өзгерту туралы шешім қабылдау үшін келесі үш айдың ішінде акционерлердің жалпы жиналысын өткізуге міндетті. Егер қоғам акционерлерінің саны жүзден аспаса, акционерлерінің жалпы жиналысының шешімі бойынша ашық қоғам жабық қоғам болып қайта құрылуға хақылы. Қоғамның фирмалық атауы болады, онда қоғамның атауы, сондай-ақ қоғамның үлгісіне қарай, «ашық акционерлік қоғам» немесе «жабық акционерлік қоғам» деген сөздер немесе тиісінше «ААҚ» және «ЖАҚ» аббревиатурасы болуға тиіс. Қоғам осындай фирмалық атауымен мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс.[12] 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1  Акционерлік  қоғамның коммерциялық шаруашылығы

1.1 Акционерлік  қоғамның мәні, қызметтері 

    Өз  қызметін жүзеге асыру үшін қаражат  тарту мақсатымен акциялар шығаратын  заңи тұлға акционерлік қоғам  деп танылады. Қоғамның өз акционерлерінің  мүлкінен оқшауланған мүлкі болады және өз міндеттемелері бойынша өз мүлкі шегінде жауап береді. Қоғамның барлық мүлкінің ақшалай баламасы қорлар түрінде тіркеледі, сондықтанда бұл үдеріс қорлану деп, ал оның ақшалай баламасын тең үлестерге немесе акцияларға бөлу акционерлендіру деп аталады. Осы операциялар арқылы жылжымайтын және бөлінбейтін мүлік икемді және бөлінгіш мүлікке айналады, бұл оған жаңа қасиет береді: мүлік иесізденген нысанда өткізілуі және қатысушылардың кез келген санына сатылуы мүмкін. Кәсіпорын-құрылтайшылардан басқа, тікелей бұл өндіріске қатысты және қатысы жоқ заңи тұлғалар акцияларының иеленушілері бола алады. Акциялардың барлық саны бірден құрылтайшылар мен шақырылған акционерлер арасында бірден бөлінуі заңнамамен қарастырылған.[11]

    Акционерлік қоғамның жарғысы қоғамның заңи тұлға  ретіндегі құқықтық мәртебесін айқындайтын  құжат болып табылады. Қоғамның жарғылық капиталының ең төменгі мөлшері тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы Қазақстан Республикасының заңында белгіленген айлық есептік көрсеткіштің 50 мың еселенген мөлшерінде болады. Акционерлік қоғамның өмір сүруінің нормасы мүлкін жарғылық капитал деңгейінен төмен етпей ұстауы болып табылады, ол борыштар бойынша барлық міндеттемелерді атқарады, салықтар төлейді және есептеме жүргізеді.

    Акционерлік қоғамды басқарудың жоғары органы акционерлердің жалпы жиналысы, басқару органы – директорлардың кеңесі, атқарушы орган – алқалы орган қызметін жеке-дара жүзеге асыратын тұлға болып табылады.

    Бағалы  қағаздарды бастапқы иеленушілеріне сататын  эмитенттер мен инвестициялық институттар  бағалы қағаздар эмиссиясының проспектісін шығарады. Бұл құжатқа эмитент пен оның қызмет түрлері, эмитенттің орналастырылған акцияларының (жарғылық капиталдағы үлестерінің) он және одан да көп пайызын иеленуші акционерлер (қатысушылар), эмитенттің мүлкін бағалау, жарияланған эмиссиялық бағалы қағаздардың саны, олардың түрі (санаты), төлеу тәсілдері, бағалы қағаздар бойынша кіріс алу, соның ішінде облигациялардың нақтылы құны, олардың айналыс мерізімі және өтелу тәртібі, бағалы қағаздарды айырбастау тәртібі және с.с. мәліметтер болуға тиіс.

    Шығарылуға  және айналысқа мемлекеттік тіркеуден  өткен және белгіленген тәртіппен  тіркеу номерін алған бағалы қағаздар жіберіледі.

    Эмиссиялық  бағалы қағаздарды орналастыру кезінде  эмитент (андеррайтер, эмиссиялық консорциум) инвестордың бірінші талап етуі бойынша оған танысу үшін эмиссиялық бағалы қағаздарды шығару проспектісін немесе оның көшірмесін беруге міндетті.

    Эмиссиялық  бағалы қағаздардың қайталама бағалы қағаздар рыногындағы айналысы бағалы қағаздар рыногында осы бағалы қағаздармен  Азаматтық-құқықтық мәмлелер жасауы арқылы жүзеге асырылады. Эмиссиялық бағалы қағаздармен мәмілелер жасаудың және оларды бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімдері жүйесінде тіркеудің талаптары мен тәртібі «Бағалы қағаздар туралы» заңға және уакілетті органдардың нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес белгіленеді.

    Бағалы  қағаздардың эмиссиясы көпшілікке жариялаусыз немесе жарнамасыз инвесторлардың алдын ала белгілі шектеулі саны арасында немесе инвесторлардың шектелмеген  саны арасында ашық сату жолымен жүзеге асырылуы мүмкін.

    Бағалы  қағаздардың айналысы, яғни инвесторлардың арасында, соның ішінде инвестициялық  институттардың делдалдығы кезінде  оларды сатып алу-сату рыноктық бағалар  бойынша жүзеге асырылады. Бағалы қағаздардың  бағамы қор биржасында да анықталады, ол бағалы қағаздардың табыстылығы нормасында (акциялар үшін дивидентке, облигациялар үшін пайызға) тура және несие пайызының бар деңгейіне кері үйлесімі болады. Атап айтқанда, акциялардың бағамы дивиденттің көбеюіне орай артады және дивиденттің төмендеуіне орай құлдырайды.

    Рыноктық  бағам бағалы қағаздар сұранымы мен  ұсынымының ара қатынасының әсерімен қалыптасады, ол көптеген факторларға  және ең алдымен экономикалық факторларға  байланысты. Дивиденттер көбейетін  және тисінше бағалы қағаздарға сұраным  артатын экономикалық өрлеу кезеңінде олардың бағамы артады, экономикалық дағдарыс кезінде ол құлдырайды, өйкені дивиденттер азаяды, несие пайызының нормасы өседі. Акциялардың бағалары бір акцияға ұлттық валюта бірлігінде, ал облигациялар мен мемлекеттік борыштық міндеттемелер олардың атаулы құнына (номиналға) пайызбен анықталады. Бағалы қағаздармен жасалынған мәмілелер оларды белгіленген тәртіппен рәсімдегеннен кейін ғана заңды беп есептеледі. Эмитен немесе инвестициялық институт бағалы қағаздарды сатарда инвесторларға мәміле предметі болып табылатын бағалы қағаздар туралы, бұл бағалы қағаздарға салынған жұмсалымдардан байланысты тәуекелдіктер туралы, олардың табыстылығы, табыстарды алу тәртібі және мезгілдері, бұл табыстарға салынтын салық туралы толық және объективті ақпарат беруге міндетті.

    Бағалы  қағаздармен оерациялар жүргізілген  кезде арнаулы алым алынуы мүмкін, оны алдың тәртібі мен шарттары салық заңнамасымен анықталады.

    Бағалы  қағаздар рыноктарындағы қызметті оның инфроқұрылымы жүзеге асырады. Қазіргі  кезде Қазақстан Республикасы қаржы рыногының дамыған инфроқұрылымы бар, ол өзіне төлем жүйелерін Қазақстан қор биржасын (KASE), Банкаралық есеп айрсудың Қазақстан орталығын (МЕҚО), Бағалы қағаздардың депозитарийін, Банкнот фабрикасын, Теңге сарайы мен Кассалық операциялар және құндылықтарды сақтау орталығын кіріктіреді.[1]  

2.   Акционерлік қоғамның түрлері

    Қазақстан Республикасында қоғамның екі үлгісі – ашық және жабық үлгілері құрылды. Қоғам өзінің үлгісін акционерлердің жалпы жаиналысының шешімі бойынша  осы Заңның талаптарын сақтай отырып өзгерте алады. Егер жабық қоғам акционерлерінің саны жүзден асса, ол қоғамның үлгісін ашық етіп өзгерту туралы шешім қабылдау үшін келесі үш айдың ішінде акционерлердің жалпы жиналысын өткізуге міндетті. Егер қоғам акционерлерінің саны жүзден аспаса, акционерлерінің жалпы жиналысының шешімі бойынша ашық қоғам жабық қоғам болып қайта құрылуға хақылы. Қоғамның фирмалық атауы болады, онда қоғамның атауы, сондай-ақ қоғамның үлгісіне қарай, «ашық акционерлік қоғам» немесе «жабық акционерлік қоғам» деген сөздер немесе тиісінше «ААҚ» және «ЖАҚ» аббревиатурасы болуға тиіс. Қоғам осындай фирмалық атауымен мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс.

    Жабық қоғам

    Акциялары осы бапта белгіленген тәртіппен  өзінің құрылтайшылары мен алдын  ала айқындалған адамдар тобының арасында орналастырылатын қоғам жабық қоғам болып табылады. Жабық қоғам өзі шығаратын акцияларды осы Заңда көзделгеннен басқа жағдайларға тек жабық әдіспен ғана орналастыруға хақылы.

    Жабық қоғам акционерлерінің саны жүзден аспауға тиіс, бұған жабық қоғам коммерциялық емес ұйым болып табылатын жағдайлар қосылмайды.

    Жабық қоғам акционерлерінің осы қоғамның басқа акционерлері сататын акцияларды сатып алуға артықшылықты құқығы бар.

    Жабық қоғамның өз акцияларын сатқысы келетін  акционері оларды қоғамның басқа акционерлеріне, ал олар бас тартқан жағдайда қоғамның өзіне сатып алуға ұсынуға міндетті. Сатылған акцияларды сатып алдың артықшылықты құқығы акциялар сатуға ұсынылған кезден бастап отыз күн бойы акционерлерде сақталады. Егер акционерлердің ешқайсысы аталған мерзімде осы құқықты пайдаланбаса, ол қоғамға өтеді және онда отыз күн бойы сақталады. Қоғам сатылған акцияларды сатып алдың артықшылықты құқығын акционерлердің жалпы жиналысының тиісті шешімін қабылдау жолымен іске асырады. Қоғамның жарғысында сатуға ұсынылған акцияларды артықшылықпен сатып алу құқығын қоғамның акционерлерінде немесе оның өзінде қалдырудың өзге мерзімдері белгіленуі мүмкін, бірақ ол кемінде отыз күн болады.

    Қоғам және акционерлері акцияларды сатып  алудан бас тартқан немесе белгіленген мерзімдер ішінде жауап алмаған жағдайда акционер акцияларды қоғамға және оның қатысушыларына ұсынған бағадан төмен емес құны бойынша үшінші тұлғаларға сатуға хақылы. Сатуға ұсынылған акциялардың бағасын төмендету туралы шешім қабылданған ретте акционер осы бапта белгіленген тәртіппен оларды басқа акционерлерге және (немесе) қоғамға сатып алуға қайта ұсынуға міндетті.

    Жабық қоғамның акцияларын өзге негіздер бойынша  иеліктен айыру заңдарға сәйкес жүргізіледі.

    Жабық қоғам акцияларының эмиссиясы осы  Заңда көзделгеннен басқа жағдайларда мемлекеттік тіркеуге жатпайды.

    Жабық қоғамның жарғысында өзінің әрекетімен немесе әрекетсіздігімен қоғамның мүделерін  едәуір бұзушы акционерді сот тәртібімен акционерлер қатарынан шығару мүмкіндігі көзделуі мүмкін. Аласталған акционердің акцияларын қоғамның таза активтері құнының ол шығарған акциялардың жалпы санына қатынасы есебімен сот белгіленген баға бойынша қоғам сатып алуға тиіс.

    Ашық  қоғам

    Акционерлерді өздеріне тиесілі акцияларды басқа  акционерлердің келісімінсіз иеліктен айыруға хақылы қоғам ашық қоғам болып табылады. Ашық қоғам акцияларды жабық, жеке және ашық әдіспен орналастыруға хақылы. Ашық қоғам акционерлерінің саны шектелмейді.

    Бағалы  қағаздардың ұйымдасқан рыногында  акциялар бағаланатын, активтерінің мөлшері  кемінде айлық есепті көрсеткіштің 200 000 еселенген мөлшерін құрайтын және акционерлерінің саны бес жүзден кем болмайтын ашық қоғам халықтық қоғам (бұдан әрі халықтық қоғам) болып табылады. Халықтық қоғамның белгілеріне сәйкес келетін ашық қоғам күнтізбелік жыл аяқталғаннан кейін отыз күннің ішінде бұл туралы уәкілетті органға хабарлауға міндетті. Халықтық қоғам мәртебесін алу тәртібі бағалы қағаздар рыногы туралы заңдармен белгіленеді.

    Қоғам мына жағдайлардың:

1) осы  баптың 2-тармағына сәйкес халықтық  қоғам мәртебесін алған қоғам акционерлерінің саны алты айдың ішінде бес жүзден кеміп кетуінің;

2. оның активтерінің мөлшері айлық есепті көрсеткіштің 200 000 еселенген мөлшерінен кеміп кетуінің;

3) қоғам  акцияларының бағалы қағаздардың  ұйымдасқан рыногындағы бағалануы тоқтатылуы жағдайларының біреуі пайда болған кезден бастап алты ай өткеннен кейін уәкілетті органға хабарлай отырып, халықтық қоғам мәртебесін жоғалтқаны туралы мәлімдеуге міндетті.

    Халықтық  қоғамның акцияларымен жасалатын мәмілелер  есебін Орталық депозитарий немесе тәуелсіз тіркеуші уәкілетті орган бегіленген тәртіппен жүзеге асады.

    Қоғамның  жарияланған жарғылық капиталының  ең төмен мөлшері:

    жабық қоғам үшін – айлық есепті көрсеткіштің 100 еселенген мөлшері;

    ашық  қоғам үшін – айлық есепті көрсеткіштің 5000 еселенген мөлшері болып табылады.

    Жабық қоғамның жарияланған ең төмен жарғылық капиталы қоғам мемлекеттік тіркеуден  өтетін кезге қарай төленуге тиіс.

    Ашық  қоғамның жарияланған ең төмен жарғылық капиталының жиырма бес проценті қоғам мемлекеттік тіркеуден өтетін кезге қарай ақшалай төленуге тиіс.

    Ашық  қоғамның шығарылған (төленген) жарғылық капиталының ең төмен мөлшерін:

1) ашық  қоғам мемлекеттік тіркеуден  өткен кезден бастап бір жыл  ішінде – жарияланған жарғылық  капиталдың ең төмен мөлшерінің  жиырма бес проценті;

2) ашық  қоғам мемлекеттік тіркеуден  өткен кезден бастап бір жыл  өткеннен кейін – жарияланған  жарғылық капиталдың ең төмен  мөлшері құрайды.[12] 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    2  Акционерлік қоғам қаржысы

    2.1  Акционерлік қоғам қаржысының  экономикалық мәні 

      Серіктестік – үлестері әр  түрлі формалы және оның құрамынан  шыққан кезінде сондай алынатын, барлық мүшелері кәсіпкерлік  әрекетке жеке араласатын шағын  компаниялар болып табылады.

    Серіктестік дегеніміз – бірнеше адамның  немесе заңды тұлғалардың бірлесе кәсіпшілік жасауы. Серіктестің мынадай түрлері бар:

    1) толық серіктестік (серіктестіктің  міндеттемелері бойынша, оның  мүшелері өздерінің барлық мүліктерімен  ортақ та толық жауапкершілікте  болады);

    2) коммандитті серіктестік немесе  «сенім артқан серіктестік». Мұнда серіктестік мүшелерінің бір бөлігі осы ұжымның міндеттемелері бойынша, өз мүліктері есебінен толық жауапкершілікте болса, ал қалған бөлігі тек өздері қосқан жарнасы көлемінде ғана жауапкершілікте болғандықтан, басқару ісіне араласпайды;

    3) шектелген жауапкершіліктегі серіктестік. Серіктестің міндеттемелері бойынша, оның мүшелерінің бәрі тек өздерінің қосқан жарналары көлемінде ғана жауапкершілікте болады;

    4) қосымша жауапкершіліктегі серіктестік.  Яғни, бұл жерде серіктестіктің  міндеттемелері бойынша, оның мүшелері ең алдымен өз жарналары көлемінде, ал жарналары жетпей қалған жағдайда өз мүліктерінің жарнаға тең көлемінде қосымша жауапкершілікте болады;

    5) серіктестердің тағы бір ерекше  түрі – акционерлік қоғамдар  деп аталады. Бұл қаржысы акцияларды сату арқылы жиналатын және сол акция иелеріне келешектегі пайда есебінен дивидент беріп отыратын серіктестіктер.

    Мәселені  баяндамас бұрын әуелі акционерлік  қоғам туралы бірер ауыз сөз айта кетуге болады. Мұнда еске салатын  жайт: бұрынға КСРО-да акционерлік қоғам сонау 20-жылдары пайда болған еді. Олар мемлекеттік және аралас (мемлекеттік жекеменшіктік және мемлекеттік-кооперативтік) кәсіорындар негізінде сауда-өнеркәсіп салаларында әрекет етеді. Ал соңында, 1992 жылы 22 акционерлік қоғам құрылды, осылайша 1925 жылдың басында оның жалпы саны 150-ге жетті. Бірақ әкімшілік-әміршілдік басқару жүйесінің қалыптасуы мен тауар-ақша қатынастарын шектеу акционерлік қоғамды жоюға әкеліп соқты. Ақыры 20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың басында аталған акционерлік қоғамдар мемлекеттік бірлестіктерге айналдырылды.

    Қазіргі таңдағы нарықтық экономикаға көшуге байланысты жүргізіліп жатқан экономикалық реформаны жүзеге асыру, соның ішінде меншік формаларын қайта құру ісінде акционерлік қоғам өзекті проблемаларының  біріне айналып отыр.

    Жоғарыда  қарастырылған серіктестіктер кәсіпкерлік  әрекетті шектейді. Себеді олардың  мүшелері өздері қосқан үлестерін әу баста келісілген сл формада ғана қайтарып алуға мүмкіндіктері болады. Мәселен, серіктестіктің бір мүшесі үлесі ретінде ғимаратты берсе, ол одан шыққан кезде сол ғимаратты өзіне қайтаруға талаптанады. Бұл жағдайда өндірісті тоқтату қажет болады. Міне, осыдан сақтану үшін серіктестікті акционерлік қоғамқа айналдыруға болады. Мұндай қоғамда барлық қосылатын үлес тек ақшалай салынады да, оның құрамынан шыұұанда оның үлесі ақшалай қайтарылады. Сол арқылы қоғамның бір мүшесінің одан шығуы өндірісті тоқтатудан құтқарады. Тек қана қоғамның ақша капиталын өз мөлшерінде кемітеді. Бұл – жабық акционерлік қоғам деп аталады.

    Жабық акционерлік қоғамның мүшелері капиталға қосқан өз үлесін дәлелдейтін акция алады. Және бұл қоғам бұндай әрекеттері бойынша, жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде жұмыс істейді.

    Мұндай  қоғамның әрекетімен нақты танысу үшін келесі мысалды қарастырайық. Бірнеше  адам (3-5) шағын кәсіпорын ашқысы келді делік. Есеп бойынша, мұндай кәсіпорынды ашу үшін 500 мың теңге қажет болсын. Мұндай мөлшерде ақша оларда жоқ. Енді осы көлемдегі ақшаны алу үшін олар ашық акционерлік қоғам құруға шешім қабылдайды. Дайындаған кәсіпорынның жобасын 500 мың теңгеге тең жарғылық (құру) капитал деп жариялайды. Оны 5000 дана бағалы қағаз-акция ретінде ұсынады. Осыған сәйкес әрбір 100 теңгеге сай (500 мың: 5 мың акция) қағаз-акция жарғылық капиталдағы қоғамды ұйымдастырушылардың үлесі болып табылады.

    Экономикалық  мағынада акцияны қалай түсінуге болады?

    Акция – бұл оның иесі акционерлік қоғам  капиталына өз үлесін қосқанын және оның сол кәсіпорынның түсірген пайдасының белгілі бөлігін алуға құқы бар  екенін растйтын бағалы қағаз. Акционердің  өз акциясына алып отыратын табысы дивидент деп аталады.

    Қарапайым акция акционерлік қоғамның өз арасында бөлуге арналған пайданың бір бөлігінен  дивиденд алуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, акцияның бұл түрі акционерлердің жиналысында қатысуға және бір дауысқа құқық береді. Біздің мысалда барлық акциялардың номиналдық құны бірдей болғандықтан, әрбір акция тепе-тең дивиденд әкеледі және олар акционерлердің жиналысында бір ғана дауысқа ие. Шын мәнінде, қоғам басқарушысы мен қарамағындағы кәсіпорын иесі – акционерлер жиналысында оларға акцияның көп дауыс беретін санын иемденетін ұйымдастырушылары болып саналады. Әдетте акционерлік қоғамды құрушылар (ұйымдастырушылар) – банк немесе ірі кәсіпкерлер тобы. Акцияларды шығарған кезде олар өздерінде бақылау пакетін, яғни, бүкіл акционерлік қоғамды бақылауында ұстап отыруға мүмкіндік беретіндей мөлшерде акциялар қалдырады.

    Акциялар  құнды қағаз нарықтарына –  қор биржаларында сатылады және сатып  алынады. Бірақ акция бағасы (акция  курсы) әдетте осы құжатта көрсетілген  ақша сомасына сай келе бермейді. Акция бағасы дивидендтің мөлшері мен процентінің мөлшерлеріне байланысты болып және өзінің иесіне ақша салғаны үшін дивиденд сияқты табыс алуды қамтамасыз ете алатын ақша сомасына сай келеді. Айталық, 100 долларлық акцияға 4 доллар дивиденд төленеді, ал банктер салынған ақша үшін 2 процент төлейді екен делік. Мұндай жағдайда акция бағасы:

    Көріп отырғанымыздай, акцияның нақты бағасы оның өзінде көрсетілген мөлшердегіден  көтеріңкі болуы мүмкін. Ал егер дивиденд банк процентінен кем болса, онда акция бағасының төмен болуы да мүмкін.

    Акция бағасына дивиденд ықпал жасайтын болғандықтан, акция курсы, әдетте акционерлік  компаниялардың өндірістік қызметінің жайын білдіреді. Сонымен бірге, акция курсы саясат саласындағы, әсіресе, экономикаға әсер ететін өзгерістерді сезгіш келеді. Міне, осылайша қор биржалары – капиталистік елдердегі саяси және экономикалық өмірдің «барометрі»  деп аталуы осыдан айтқан көрінеді.

    Сондай-ақ, қарапайым акциядан тыс ерекше акцияларда шығарылады. Және ол өндірістік айырмашылықтармен сипатталады. Қарапайым акцияларға түсетін дивидендтің мөлшері, біріншіден, шаруашылық жылының нәтижесіне тәуелді болса, (акционерлер арасында бөлінетін пайда бірде көп, бірде аз болуы мүмкін) ерекше акцияларға нақты белгіленген дивиденд анықталады (ол акция банкісінде көрсетілген). Бұл жағдайдағы дивиденд – акцияның номиналдық құнына сәйкес процентпен анықталады және оны қандай жағдайда болсын, кемітуге жол берілмейді. Дивиденд қашанда ең әуелі акцияларға (пайда жеткіліксіз болған жағдайда, резервті қорды қолданады), содан кейін ғана қарапайым акцияларға төленеді. Екіншіден, ерекше акциялар иелерінің акционерлер жиналысында дауыс беруге құқығы жоқ.

    Кәсіпкерлік әрекеттің негізгі ұйымдастыру-құқықтық формаларын жоғарыда қарастырып өттік. Ендігі жерде одан кәсіпкерліктің ұйымдастыру-экономикалық формаларын айыра білуіміз қажет. Бұл кәсіпкерлер арасындағы өндірістік әрекетті ұйымдастыруға байланысты көрініс береді. Сол арқылы кәсіпорындарды ұйымдастыру мен олардың даму жолдарын қарастыра аламыз.[2] 

    2.2 Шаруашылық жүргізуші субъектілер  қаржысы 

    Кәсіпорындар  мен ұйымдар қаржысы қаржының біртұтас жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде қаржының негізгі бастапқы бөлігін білдіреді, өйткені ол елдегі ақша қатынастарының маңызды сферасын қамтиды.

    Қаржы бірінші реткі ортада – материалдық құндылықтарды өндіру кезінде пайда болады.

    Кәсіпорын қаржысы ұлғайтылған ұдайы өндірістің негізгі жақтарын ақшалай түрде  көрсетеді және экономикалық заңдар талаптарына сай оны жүзеге асыруға  жағдай жасайды. Олар халық шаруашылығын ары қарай дамытуға қажет ақшалай табыстар мен жинақтарды ары қарай бөлу және пайдалану үшін қолданылады. Өндіріс сферасында туындай отырып, қаржы арф қарай жалпы мемлекеттік қаржы тәуелді болатын ресурстармен қамтамасыз ете отырып, кәсіпорынды дамытады.

    Кәсіпорын және ұйымдар қаржысына кәсіпорындар, фирмалар, қоғамдар, концерндер, ассоциациялар, салалық министрліктер мен басқадай шаруашылық органдарының (ауылшаруашылық, құрылыс, көлік, халыққа тұрмыстық  қызмет көрсету, қоғамға пайдалы  қызметтің әртүрлі сфераларында әр түрлі қаржылық, несие, сақтандыру, ғылыми, маркетингтік және басқадай қызметтер ұсыну) қаржысы кіреді.

    Қазақстанда меншік формаларының дамуы кәсіпорындардың  мынадай жаңа түрлерінің туындауына ықпал етті: жеке, кооперативтік, акционерлік, аралас, шетелдердің кәсіпорындарымен бірлескен кәсіпорындар және фирмалар, шаруашылық серіктестері. Әр түрлі меншік формаларындағы кәсіпорындар жаңа заңдық негізде дами келе, қаржы категориясына тікелей қатысты болады, себебі, олар ақша қорларын құрып, табыс табады.

    «Шаруашылық серіктестіктер туралы» Заңда шаруашылық серіктестікке мынадай анықтама беріледі: шаруашылық серіктестік дегеніміз  негізгі мақсаты пайда тауып, ары қарай ұдайы өндіріс процесінде оны қайта бөлу және пайдалану  болып табылатын, жарғылық қоры құрылтайшылардың (қатысушылардың) жарналарына (үлестеріне) бөлінетін заңды тұлға болып саналатын коммерциялық ұйым.

    Акционерлік қоғамдардың қаржылық қатынастарының ерекшеліктері акцияны өндірістік және коммерциялық қажеттіліктерді  қаржыландыру құралы ретінде акцияны пайдаланатындығында. Дамыған нарықтық жүйе акция есебінен қаржылық ресурстарды ұлғайтуды білдіреді.

    Мемлекеттік секторда кәсіпорындардың төмендегідей түрлері қызмет етеді: шаруашылықты жүргізу құқығына негізделген; оперативтік  басқару құқығына негізделген (қазыналық кәсіпорындар). Кәсіпкерлік қызметті жүргізудің тиімді ұйымдық-құқықтық формасының бірі – шетелдік фирмалар қатысқан біріккен кәсіпорындар. Біріккен кәсіпорындар отандық кәсіпорындардың да, шетелдік серіктестердің де мүдделерін көздеуге тиіс.